Phẩm Bồ-tát Vô Tận Ý (tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "Ý không cùng tận"), thứ mười hai, phần bốn.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất (Śāriputra, vị đại đệ tử nổi tiếng trí tuệ bậc nhất của Đức Phật), công đức (điều lành, phúc đức tích được nhờ làm việc thiện) và trí tuệ trợ đạo (những điều giúp cho việc tu thành đạo) mà Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, tức người đã phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) tu tập cũng không thể cùng tận. Thế nào là tu tập công đức không cùng tận? Đó là những gì tâm tu tập được khi bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người khác) và trì giới (giữ gìn giới luật). Bồ-tát khởi lòng từ bi. Đối với tội lỗi của chính mình thì phát lộ sám hối (nói rõ ra, không che giấu, ăn năn và chừa bỏ), lại thay cho chúng sinh mà phát lộ sám hối. Sám hối xong thì kế đến tùy hỷ (vui mừng theo việc lành của người khác). Có tất cả chúng sinh, những bậc hữu học và vô học (người còn đang học đạo và người đã học xong, tức đã chứng quả A-la-hán), các vị Bích-chi-Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy chỉ dạy và không đi giáo hóa rộng), các Bồ-tát mới phát tâm, những vị đã tập hành, những vị đứng vững không thoái lui, và những vị nhất sinh bổ xứ (chỉ còn một đời nữa là thành Phật). Đối với công đức mà những người ấy tích tập trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), Bồ-tát đều nên một lòng vui mừng theo. Lại đối với thiện căn (gốc lành, tức những việc thiện làm nền cho quả tốt về sau) của chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại, Bồ-tát cũng sinh lòng tùy hỷ. Bồ-tát tùy hỷ như vậy đều sẽ thành tựu những công đức như thế.
Tùy hỷ xong rồi, kế đến nên khuyến thỉnh (khẩn khoản cầu thỉnh) tất cả chư Phật trong thế giới mười phương. Vị nào mới thành đạo thì thỉnh chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe pháp lăn đi phá tan mê lầm). Vị nào thị hiện Niết-bàn (nhập diệt, chấm dứt hẳn vòng sinh tử) thì thỉnh thường ở lại đời. Lại thỉnh tất cả Bồ-tát và các bậc thánh thường vì chúng sinh mà ở lại đời thuyết pháp. Những thiện căn như vậy, cùng ý tưởng hướng về Bồ-đề (sự giác ngộ), đều đem hồi hướng (hướng toàn bộ công đức về một mục đích) về Vô thượng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột của Phật).
Bồ-tát ấy, với người chưa phát tâm thì khuyên cho phát tâm. Với người đã phát tâm thì nói cho họ nghe các độ (các ba-la-mật, tức những hạnh đưa người từ bờ mê qua bờ giác). Gặp người nghèo khổ thì lấy của cải cứu giúp, che chở. Gặp người bệnh thì cho thuốc men, tùy lúc chăm sóc chữa trị. Với người không có thế lực thì khuyên tu nhẫn nhục (nhịn chịu). Với người phạm giới cấm thì khiến họ không che giấu. Người đã che giấu thì khuyên cho nói rõ ra. Đối với chư Phật hiện tại và chư Phật đã nhập Niết-bàn, Bồ-tát đều phát tâm cúng dường, cung kính. Bồ-tát kính trọng thầy dạy và bậc trưởng thượng như kính Đức Phật Thế Tôn. Khi cầu pháp thì dù mất mạng cũng không biếng trễ. Đối với pháp bảo này thì nghĩ là vô giá. Đối với người thuyết pháp thì nghĩ như đó là chư Phật. Vì nghe pháp mà đi quá trăm do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần chừng mười mấy cây số), sức tâm mạnh mẽ hăng hái, không có ý nghĩ mệt nhọc. Phàm giảng nói điều gì cũng không vì lợi dưỡng (lợi lộc và sự cung phụng). Đối với cha mẹ thì biết ơn, đền ơn, cúng dường, phụng sự mà lòng chẳng hề hối tiếc. Công đức đã làm thì thường không thấy đủ. Bồ-tát giữ gìn thân, miệng, ý cho khỏi dua nịnh quanh co.
Công đức có được do xây tháp Phật ngang với phúc đức của việc Phạm Thiên (vị trời làm chủ cõi trời Phạm, tương truyền đã đến khẩn cầu Đức Phật thuyết pháp sau khi Ngài thành đạo) khuyến thỉnh. Được đầy đủ các tướng (ba mươi hai tướng tốt nơi thân Phật) là vì mở rộng cửa bố thí lớn. Được các vẻ đẹp tùy hình (tám mươi vẻ đẹp phụ đi kèm các tướng tốt) là vì tu các thiện căn. Thân được trang nghiêm là vì không kiêu mạn. Miệng được trang nghiêm là vì lìa các lỗi của lời nói. Ý được trang nghiêm là vì không chấp trụ vào pháp. Cõi Phật được trang nghiêm là vì dùng thần thông mà giáo hóa. Pháp được trang nghiêm là vì lìa các dục. Đại chúng được trang nghiêm là vì không nói hai lưỡi (đâm thọc), không nói lời độc ác để phá hoại người khác. Đối với người nhận pháp thì nói đúng như thật (?). Khi nói pháp thì vui mừng khen "lành thay", vì công phu đã làm không uổng phí (?). Lìa được các sự che lấp (những phiền não che phủ tâm) là vì cố tâm đến nghe pháp. Cây Bồ-đề được trang nghiêm là vì đem vườn rừng đẹp dâng cúng Phật. Đạo tràng (nơi Phật ngồi thành đạo) được trang nghiêm là vì thành tựu tất cả thiện căn. Sinh ra được thanh tịnh là vì không bị phiền não (những tâm mê lầm như tham, giận, si làm khổ não) làm nhơ nhiễm. Được bàn tay báu là vì có thể bỏ ra tất cả những vật mình quý trọng. Được kho không cùng tận là vì đem vô lượng kho báu ra bố thí. Người thấy ai cũng vui mừng là vì thường hòa nhã vui vẻ. Thân chứng được pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi sự vật) là vì ánh sáng tâm tuệ chiếu khắp chúng sinh một cách bình đẳng. Ánh sáng được trang nghiêm là vì không khinh người chưa học mà khéo dắt dẫn họ. Đời đời sinh ra đều thanh tịnh là vì công đức trì giới đều thành tựu. Ở trong thai được thanh tịnh là vì không nhìn vào tội của người khác. Được sinh vào cõi người, cõi trời là vì thực hành trong sạch mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lệch). Ánh sáng trí tuệ một mình bước đi hơn hết là vì không phân biệt đối với những người được giáo hóa. Được tự tại đối với pháp là vì không bủn xỉn với pháp mình yêu quý. Một mình vượt hơn tất cả trong đời là vì rốt ráo thanh tịnh. Được giải thoát vi diệu là vì không cầu hạnh chỉ một phần nhỏ. Hành được tất cả công đức là vì không bỏ tâm cầu nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự, tức trí của Phật). Đầy đủ bảy của báu (bảy của báu của bậc thánh: lòng tin, giữ giới, biết hổ thẹn với mình, biết hổ thẹn với người, nghe nhiều, bố thí, trí tuệ) là vì lấy lòng tin làm gốc. Gìn giữ được chánh pháp là vì không tiếc thân mạng. Không lừa dối thế gian là vì giữ trọn thệ nguyện ban đầu. Đầy đủ tất cả Phật pháp là vì các gốc lành đều đã thực hành từ trước. Này Xá-lợi-phất, đó là nói tóm lược công đức của Bồ-tát. Nếu nói rộng ra thì dù trải qua một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài) hay hơn một kiếp cũng không thể nói hết.
Thế nào là trí tuệ của Bồ-tát không cùng tận? Đó là nhờ từng nhân một mà được nghe nói về trí tuệ, nhờ từng duyên một mà được trí tuệ. Thế nào là nhân? Là lòng mong muốn mạnh mẽ ở bên trong. Thế nào là duyên? Là siêng năng cầu pháp ở bên ngoài. Nhân duyên như vậy nương vào trí tuệ của Phật, không nương vào trí tuệ của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ nhắm tự giải thoát) và Duyên giác (tức Bích-chi-Phật, người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên). Bồ-tát gần gũi người trí, lòng không kiêu mạn, thường đối với người ấy mà nghĩ như đối với Đức Thế Tôn. Những người trí ấy biết người nhận pháp đã có tâm nhu hòa thì nói về trí tuệ cho họ nghe, dạy cho họ biết chỗ nương tựa, tùy theo người đúng là đồ đựng xứng đáng (người có căn cơ thích hợp) mà nói pháp không nhiễm ô. Người nghe pháp đối với pháp ấy siêng năng tu tập, gom góp, tinh tấn trợ pháp; đó là trí tuệ.
Thế nào là Bồ-tát tinh tấn trợ pháp? Đó là không mong cầu, dứt bớt công việc, ít nói năng. Đối với các điều mong muốn thì lòng thường biết đủ. Đầu hôm và cuối đêm giảm bớt ngủ nghỉ. Nghĩa lý nào đã nghe thì đều khéo suy nghĩ, cân nhắc, phân biệt. Thường cầu pháp lành, lòng không có ái nhiễm vẩn đục. Trừ các ấm và các cái (những thứ che lấp tâm) (?), không còn gì ngăn che. Lỗi lầm đã phạm thì liền có thể trừ diệt. Chánh hạnh vững chắc, một lòng hướng tới và ngưỡng mộ. Tôn kính việc hành pháp, có đủ hạnh tinh tấn. Cầu pháp không biếng trễ, như cứu lửa cháy đầu (gấp rút như người có tóc trên đầu đang bốc cháy). Đó là: hạnh không có ngã (không chấp có cái tôi); hạnh không chậm trễ; hạnh không bỏ hạnh ban đầu; hạnh tâm ngày càng tăng tiến; hạnh chê bỏ chốn đông ồn và ưa thích đi một mình; hạnh hướng về chỗ a-lan-nhã (nơi vắng vẻ yên tĩnh xa làng xóm, thích hợp cho việc tu hành) mà suy nghĩ; hạnh biết đủ theo thánh chủng (bốn hạnh của dòng thánh: biết đủ về áo mặc, đồ ăn, chỗ nằm, và vui thích việc đoạn trừ phiền não, tu tập); hạnh đầu-đà (lối tu khắc khổ để rũ bỏ tham muốn, như đi xin ăn, ở nơi vắng, mặc áo vá) không lay động; hạnh vui thích pháp; hạnh không suy nghĩ chuyện nói năng thế gian; hạnh cầu pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian sinh tử); hạnh không đánh mất chánh niệm (sự nhớ nghĩ đúng đắn, luôn tỉnh giác); hạnh phát khởi nghĩa lý của các pháp; hạnh của chánh đạo chân thật; hạnh biết duyên và tổng trì (nắm giữ, ghi nhớ trọn vẹn giáo pháp không quên mất); hạnh trang nghiêm bằng tàm quý (biết hổ thẹn với mình và biết hổ thẹn với người); hạnh trí tuệ bền chắc; hạnh trừ bỏ lưới vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý), gỡ bỏ những dây ràng buộc trói chặt, làm trong sạch mắt tuệ; hạnh khéo hiểu biết thấu rõ; hạnh hiểu biết rộng khắp; hạnh hiểu biết không mất; hạnh hiểu biết phân tích; hạnh biết rõ hiện tại; hạnh không dựa theo công đức của người khác; hạnh không cậy công đức của mình; hạnh khen ngợi công đức của người khác; hạnh khéo tu việc làm; hạnh nhân quả không lay động; hạnh biết nghiệp thanh tịnh. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là tinh tấn trợ pháp.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát có bốn thứ bố thí làm đầy đủ trí tuệ. Bốn thứ ấy là gì? Một là đem giấy, bút, mực cho pháp sư (người giảng dạy giáo pháp) để chép kinh. Hai là đem tòa ngồi đẹp được trang trí bằng nhiều thứ cúng cho pháp sư. Ba là đem các vật cúng dường cần dùng dâng lên pháp sư. Bốn là với tâm không dua nịnh mà khen ngợi pháp sư. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn thứ bố thí của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn cách giữ giới cấm làm đầy đủ trí tuệ. Bốn cách ấy là gì? Một là giữ giới mà thường diễn nói pháp. Hai là giữ giới mà thường siêng cầu pháp. Ba là giữ giới mà phân biệt pháp đúng đắn. Bốn là giữ giới mà hồi hướng về Bồ-đề. Đó gọi là bốn cách giữ giới của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn thứ nhẫn nhục làm đầy đủ trí tuệ. Bốn thứ ấy là gì? Một là khi cầu pháp thì nhịn chịu sự chửi mắng độc ác của người khác. Hai là khi cầu pháp thì không tránh đói khát, lạnh nóng, gió mưa. Ba là khi cầu pháp thì thuận theo hạnh của hòa thượng (vị thầy chính truyền giới và dạy dỗ) và a-xà-lê (vị thầy mô phạm dạy phép tắc). Bốn là khi cầu pháp thì có thể nhẫn nhận được pháp không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi sự vật đều trống rỗng không có tự thể, không có hình tướng nào để bám chấp, không có gì để mong cầu tạo tác). Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn thứ nhẫn nhục của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn thứ tinh tấn làm đầy đủ trí tuệ. Bốn thứ ấy là gì? Một là siêng năng nghe nhiều. Hai là siêng năng tổng trì. Ba là siêng năng nhạo thuyết (vui thích nói pháp, trình bày khéo léo không dứt). Bốn là siêng năng thực hành đúng đắn. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn thứ tinh tấn của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn thứ thiền định làm đầy đủ trí tuệ. Bốn thứ ấy là gì? Một là thường thích ở một mình. Hai là thường thích nhất tâm (giữ tâm chuyên chú vào một chỗ). Ba là cầu thiền định và thần thông. Bốn là cầu trí vô ngại giải (trí hiểu biết và diễn nói không gặp trở ngại). Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn thứ thiền định của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn thứ trí tuệ làm đầy đủ trí tuệ. Bốn thứ ấy là gì? Một là không đứng vào đoạn kiến (cái thấy cho rằng chết là hết, mọi thứ đứt mất). Hai là không rơi vào thường kiến (cái thấy cho rằng có cái tôi và sự vật thường còn mãi). Ba là hiểu rõ mười hai duyên (mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết). Bốn là nhẫn nhận hạnh vô ngã (không có cái tôi thật). Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn thứ tuệ mà Bồ-tát tu hành làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn pháp ủng hộ làm đầy đủ trí tuệ. Bốn pháp ấy là gì? Một là ủng hộ pháp sư như ủng hộ vua chúa của mình. Hai là giữ gìn các thiện căn. Ba là che chở cho thế gian. Bốn là giữ gìn việc làm lợi ích cho người khác.
Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn pháp ủng hộ của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ. Bồ-tát lại có bốn pháp đầy đủ làm đầy đủ trí tuệ. Bốn pháp ấy là gì? Một là nói pháp được đầy đủ. Hai là trí tuệ được đầy đủ. Ba là lợi ích được đầy đủ. Bốn là các pháp được đầy đủ. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn pháp đầy đủ của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn sức mạnh làm đầy đủ trí tuệ. Bốn sức ấy là gì? Một là sức tinh tấn, vì cầu nghe nhiều để được giải thoát. Hai là sức niệm, vì không quên mất tâm Bồ-đề. Ba là sức định, vì bình đẳng không phân biệt. Bốn là sức tuệ, vì tu học nghe nhiều. Đó gọi là bốn sức làm đầy đủ trí tuệ.
Lại có bốn phương tiện (cách thức khéo léo thích ứng để giáo hóa) làm đầy đủ trí tuệ. Bốn phương tiện ấy là gì? Một là thuận theo việc làm của đời. Hai là thuận theo hạnh của chúng sinh. Ba là thuận theo các pháp. Bốn là thuận theo trí tuệ. Đó gọi là bốn phương tiện làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn con đường làm đầy đủ trí tuệ. Bốn con đường ấy là gì? Một là con đường các ba-la-mật (các hạnh hoàn hảo đưa người qua bờ giác ngộ). Hai là con đường trợ giúp Bồ-đề. Ba là thực hành tám thánh đạo (tám con đường chân chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Bốn là con đường cầu tất cả trí tuệ. Đó gọi là bốn con đường làm đầy đủ trí tuệ.
Bồ-tát lại có bốn hạnh không biết chán làm đầy đủ trí tuệ. Bốn hạnh ấy là gì? Một là ưa thích nghe nhiều không biết chán. Hai là ưa thích nói pháp không biết chán. Ba là thực hành tuệ không biết chán. Bốn là thực hành trí không biết chán. Đó gọi là bốn hạnh không biết chán của Bồ-tát làm đầy đủ trí tuệ.
Lại nữa, trợ giúp trí tuệ là thuận theo tâm hạnh của tất cả chúng sinh, thuận theo hạnh của tất cả các pháp, thuận theo hạnh bố thí, thuận theo hạnh trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, thuận theo hạnh từ, bi, hỷ, xả (thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả bình đẳng không thiên vị) thì được đầy đủ trí tuệ. Vì sao vậy? Vì mọi hạnh mà chư Bồ-tát phát khởi đều lấy trí tuệ làm gốc; trí tuệ thành rồi lại nương vào trí. Bồ-tát ấy an trụ nơi trí, nương vào nhất thiết trí, nên quyến thuộc của ma (bè lũ ma chuyên gây chướng ngại cho việc tu hành) không thể làm trở ngại. Vì thế có thể được đầy đủ nhất thiết trí. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là sự trợ giúp trí tuệ của Bồ-tát không cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, bốn niệm xứ (bốn chỗ đặt sự quán niệm: thân, cảm thọ, tâm và các pháp) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Bồ-tát ấy quán thân, tu hạnh quán thân, thấy các thân quá khứ, vị lai, hiện tại đều do điên đảo (sự mê lầm trái ngược với sự thật) hòa hợp mà thành. Giống như cỏ cây, tường vách, ngói đá ở bên ngoài, do nhân duyên mà có, không thể tự nuôi lớn (?), không thuộc về ai. Thân này cũng như thế, từ nhân duyên sinh ra, không thể tự nuôi lớn, không thuộc về ai. Trong ấm, giới, nhập (năm ấm là năm nhóm hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, tâm hành, nhận thức; mười tám giới và mười hai nhập là các cách chia giác quan, đối tượng và nhận thức), cái "ta" và "cái của ta" đều không; thường và vô thường cũng đều không. Thân này không có ta, không có cái của ta. Thân này không bền chắc, không thể nương cậy. Nên cầu thân giác ngộ chân chánh Bồ-đề. Thế nào là thân giác ngộ chân chánh Bồ-đề? Đó là Pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý), là thân kim cương, thân không thể hư hoại, thân bền chắc, thân vượt ra khỏi ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc, tức toàn bộ thế giới sinh tử). "Thân ta tuy có vô lượng lỗi lầm hoạn nạn, nguyện sẽ trừ diệt hết để thành thân Như Lai."
Sở dĩ Bồ-tát ấy chịu đựng ở lâu trong thân tứ đại (thân do bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành), bị các kết sử (những phiền não trói buộc) thiêu đốt, đều là vì lợi ích cho chúng sinh. Như bốn đại đất, nước, lửa, gió ở bên ngoài, với đủ loại cửa ngõ, đủ loại công dụng, đủ loại hình dáng, đủ loại đồ vật, đủ loại cách dùng, đều để lợi ích cho tất cả chúng sinh; thân ta nay vì lợi ích chúng sinh cũng như thế. Bồ-tát Ma-ha-tát thấy sự lợi ích như vậy rồi thì quán thân nhiều khổ mà không sinh nhàm chán lìa bỏ; quán thân vô thường mà không chán sinh tử; quán thân vô ngã mà không bỏ việc giáo hóa; quán thân vắng lặng mà không theo đó buông bỏ (?). Bồ-tát ấy khi quán thân bên trong thì không sinh phiền não; quán thân bên ngoài cũng như thế. Bồ-tát ấy lìa thân đen nhơ, thành nghiệp thân trắng sạch, đầy đủ tướng tốt để tự trang nghiêm, đem lại nhiều lợi ích cho trời và người. Đó gọi là Bồ-tát quán thân, tu hạnh quán thân.
Thế nào là Bồ-tát quán thọ (cảm thọ: những cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tu hạnh quán thọ? Bồ-tát suy nghĩ thế này: tất cả các thọ đều là khổ. Bồ-tát khéo phân biệt các thọ, dùng trí tuệ cân nhắc mà biết thọ là vắng lặng. Khi có cảm giác vui thì không tham đắm điều mình muốn. Khi có cảm giác khổ thì quán ba đường ác (cõi địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), khởi lòng đại bi mà không sinh giận dữ. Khi có cảm giác không khổ không vui thì không khởi ngu si. Bồ-tát ấy đặt chánh niệm nơi thọ. Tùy theo những gì mình cảm thọ, dù khổ, dù vui, dù không khổ không vui, đối với các thọ ấy đều biết lối thoát ra và biết cách tu. Bồ-tát quán các chúng sinh, thấy sự trang nghiêm vắng lặng của thọ (?). Còn các chúng sinh thì ở trong các thọ mà không biết lối thoát ra và cách tu: khi có cảm giác vui thì sinh tham đắm, khi có cảm giác khổ thì liền sinh giận dữ, khi có cảm giác không khổ không vui thì liền sinh ngu si. "Nay ta nhất định phải tiến tu trí tuệ, trừ hết mọi thọ, phát khởi các thiện căn, khởi lòng đại bi, nắm giữ trí tuệ, và cũng vì chúng sinh mà thuyết pháp để dứt trừ các thọ."
Người chưa hiểu thọ thì chịu khổ; người hiểu thọ thì được vui. Thế nào là người hiểu thọ? Đó là thấy không có người cảm thọ, không có ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, sĩ phu (những tên gọi khác nhau của cái "tôi" mà người đời chấp là có thật), trừ bỏ kẻ chấp giữ thọ. Chấp giữ là: thọ cái chấp giữ, thọ cái thọ (?), thọ cái có, thọ điên đảo, thọ phân biệt, thọ các kiến chấp, thọ tướng của mắt, thọ tướng của tai, mũi, lưỡi, thân, ý, thọ tướng của sắc (hình sắc), thọ tướng của tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp (đối tượng của ý); thọ do mắt duyên với sắc mà sinh xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), rồi thọ khổ, thọ vui, thọ không khổ không vui; thọ do tai duyên với tiếng, mũi duyên với mùi, lưỡi duyên với vị, thân duyên với xúc chạm, tâm duyên với pháp mà sinh xúc, rồi thọ khổ, thọ vui, thọ không khổ không vui. Đó gọi là thọ.
Lại có một thọ, là tâm ý hay biết. Lại có hai thọ, là thọ bên trong và thọ bên ngoài. Lại có ba thọ, là thọ quá khứ, vị lai, hiện tại. Lại có bốn thọ, là hay biết bốn đại. Lại có năm thọ, là suy nghĩ về năm ấm. Lại có sáu thọ, là phân biệt sáu nhập (sáu giác quan). Lại có bảy thọ, là bảy chỗ thức trụ (bảy loại cảnh giới nơi thức của chúng sinh nương ở). Lại có tám thọ, là tám pháp tà (tám điều sai lệch, ngược với tám thánh đạo). Lại có chín thọ, là chín chỗ ở của chúng sinh. Lại có mười thọ, là mười pháp bất thiện. Này Xá-lợi-phất, nói tóm lại, những cảnh giới mà vô lượng chúng sinh suy nghĩ, bám theo trong các thọ, tất cả đều gọi là thọ. Bồ-tát ở trong đó tu hạnh quán thọ, khởi trí tuệ lớn, biết tướng sinh, trụ, diệt của các thọ thiện và bất thiện của chúng sinh. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là niệm xứ về thọ của Bồ-tát, không thể cùng tận.
Thế nào là Bồ-tát quán niệm xứ về tâm? Tâm Bồ-đề không quên không mất, chánh niệm không loạn, quán tâm như thế này: tâm sinh rồi diệt, không có tướng dừng trụ, không trụ ở trong, không từ ngoài đến. Tâm Bồ-đề ta phát lúc ban đầu, tâm ấy đã hết, đã qua, đã biến đổi, không đến phương hướng nơi chốn nào, không thể nói ra, không có chỗ trụ. Những thiện căn mà tâm tích tập cũng là đã qua, đã hết, đã diệt, đã biến đổi, không đến phương hướng nơi chốn nào, không thể nói ra, không có chỗ trụ. Tâm đem thiện căn hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, bình đẳng và trọn vẹn của Phật), tâm ấy cũng là pháp diệt hết, biến đổi, không đến phương hướng nơi chốn nào, không thể nói ra, không có chỗ trụ. Tâm không biết tâm, tâm không thấy tâm, tâm không sinh tâm. Vậy ta lấy tâm nào để thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Tâm Bồ-đề này không hợp với tâm thiện căn; tâm thiện căn không hợp với tâm hồi hướng; tâm hồi hướng không hợp với tâm Bồ-đề. Nếu Bồ-tát quán như vậy mà không kinh hãi, không sợ sệt, đó gọi là Bồ-tát siêng năng tinh tấn.
Lại suy nghĩ, quán sát mười hai nhân duyên rất sâu xa mà không đánh mất nhân quả, biết tánh của tâm này thuộc về nhiều nhân duyên, không thể tự nuôi lớn, không có ai tạo tác, không bị ràng buộc. Tất cả các pháp cũng như thế. Theo đúng pháp mà tu hành, theo như sự trang nghiêm (?), "nay ta phải siêng tu tập sự trang nghiêm mà không lìa tánh của tâm". Thế nào là tánh của tâm? Thế nào là trang nghiêm? Tánh của tâm giống như huyễn hóa, không có chủ, không có người làm, không có gì được bày đặt. Trang nghiêm là mọi sự bố thí đã làm đều đem hồi hướng để làm cho cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh. Tánh của tâm giống như cảnh thấy trong mộng, tướng của tâm vắng lặng. Trang nghiêm là giữ giới đầy đủ, tu tập các thần thông. Tánh của tâm giống như bóng trong gương, tướng của nó trong sạch. Trang nghiêm là mọi sự nhẫn đã tu đều đem hồi hướng về vô sinh pháp nhẫn (sự nhận biết và an trụ vững vàng nơi chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt). Tánh của tâm giống như ánh nắng dợn lúc trời nóng (ảo ảnh như nước thấy xa xa trong nắng gắt), rốt ráo vắng lặng. Trang nghiêm là đối với mọi điều thiện đều phát tinh tấn sâu xa, hồi hướng cho đầy đủ Phật pháp vô thượng. Tánh của tâm không có hình sắc, không có đối ngại, không làm gì cả. Trang nghiêm là mọi thiền định, giải thoát, tam-ma-bạt-đề (trạng thái định sâu, thân tâm quân bình an ổn) đã tu đều hồi hướng cho đầy đủ thiền định của Phật. Tánh của tâm không thể thấy được, cũng không thể nắm lấy. Trang nghiêm là đối với mọi câu hỏi vặn đều khéo phân biệt giải đáp, hồi hướng cho đầy đủ trí tuệ của Phật. Tánh của tâm không có duyên thì không sinh. Trang nghiêm là thường quán thiện căn. Tánh của tâm không có nhân thì không sinh. Trang nghiêm là nhân trợ giúp Bồ-đề mà phát khởi tâm. Tánh của tâm là lìa bỏ sáu trần (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp, ví như bụi làm nhơ tâm) thì tâm không khởi lên. Trang nghiêm là vào cảnh giới của Phật.
Bồ-tát như vậy quán tâm hành ấy, buộc niệm vào thần thông. Được thần thông rồi thì có thể biết tâm của tất cả chúng sinh. Đã biết tâm rồi thì tùy theo mức độ tâm của họ mà thuyết pháp. Lại quán tâm hành, buộc niệm vào đại bi, giáo hóa chúng sinh không hề mỏi mệt. Lại quán tâm hành không khởi tướng diệt hết, biến đổi (?), không bỏ các phiền não nối tiếp nhau trong sinh tử. Chánh niệm nơi tâm ấy, biết không có sinh khởi, thành tựu chánh quyết định (sự vững chắc chắc chắn trên đường đạo, không còn lui sụt). Người thực hành như vậy không rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi-Phật. Dốc hết thế lực của tâm ấy, bằng trí tuệ trong một niệm (một khoảnh khắc), thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là niệm xứ về tâm chân chánh của Bồ-tát, không thể cùng tận.
Này Xá-lợi-phất, thế nào là Bồ-tát quán niệm xứ về pháp? Bồ-tát thường dùng mắt tuệ thấy tất cả các pháp, cho đến khi ngồi nơi đạo tràng cũng chưa từng giữa chừng đánh mất. Bồ-tát ấy khi quán pháp, không thấy có một pháp nào, dù chỉ là tướng nhỏ nhiệm, lìa ngoài không, vô tướng, vô nguyện, vô tác (không tạo tác), vô sinh, vô diệt, không có vật. Cũng không thấy có một pháp nào, dù chỉ là tướng nhỏ nhiệm, không nằm trong mười hai duyên. Bồ-tát quán pháp, thấy các phi pháp không gì là không phải pháp. Thế nào là pháp? Đó là nghĩa vô ngã, nghĩa không có chúng sinh, nghĩa không có thọ mạng, nghĩa không có người. Đó gọi là pháp. Thế nào là phi pháp? Đó là ngã kiến (thấy có cái tôi), chúng sinh kiến, thọ mạng kiến, nhân kiến, đoạn kiến, thường kiến, hữu kiến (chấp là có), vô kiến (chấp là không). Đó gọi là phi pháp. Lại nữa, tất cả pháp là pháp, tất cả pháp là phi pháp. Vì sao vậy? Quán không, vô tướng, vô nguyện, đó gọi là tất cả pháp là pháp. Ngã mạn (sự kiêu căng do chấp có cái tôi), kiêu mạn, chấp giữ các kiến về "ta" và "cái của ta", đó gọi là tất cả pháp là phi pháp.
Bồ-tát ấy khi quán pháp, không thấy có pháp nào không phải là nhân của Bồ-đề, nhân của đạo xuất thế. Bồ-tát ấy biết tất cả các pháp đều là xuất thế, được đại bi vô ngại. Quán sự trói buộc của phiền não trong tất cả các pháp như tướng huyễn hóa, biết các pháp ấy chẳng phải có phiền não, chẳng phải không có phiền não. Vì sao vậy? Vì hiểu rõ nghĩa các pháp không có hai tánh. Các phiền não ấy không có chỗ ẩn núp, không có chỗ tụ tập. Nếu hiểu phiền não tức là hiểu Bồ-đề. Như tánh của phiền não chính là tánh của Bồ-đề. Bồ-tát ấy an trụ trong chánh niệm, không có một pháp nào để phân biệt, không có các chướng ngại, khéo hiểu rõ và an trụ đúng nơi pháp tánh. Như trụ nơi pháp tánh tức là trụ nơi tánh chúng sinh; như trụ nơi tánh chúng sinh tức là trụ nơi tánh hư không; như trụ nơi tánh hư không tức là trụ nơi tánh của tất cả các pháp.
Bồ-tát khi quán pháp, nương vào Phật pháp mà hiểu tất cả các pháp chính là Phật pháp. Lúc ấy tâm Bồ-tát không sinh tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt sạch, của bậc A-la-hán) để vào vô vi (cảnh giới không tạo tác, tức Niết-bàn). Tuy dứt hết mà cũng không dứt hết, vào vô sinh trí (trí biết không còn sinh ra nữa) (?). Cũng quán chúng sinh mà không bỏ giả danh (những tên gọi được đặt ra tạm thời). Niệm xứ về pháp là an trụ chánh niệm nơi tất cả các pháp, tức là tất cả các pháp giả danh mà Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và bậc Chánh giác (Phật) biết đến, cho đến tận cùng đời vị lai cũng không bao giờ quên mất. Lại nữa, niệm xứ về pháp là nói vô lượng hạnh để gần gũi Phật pháp, phá tan các bè lũ ma, được trí tự nhiên (trí tự có, không do thầy dạy). Này Xá-lợi-phất, đó gọi là niệm xứ về pháp chân chánh của Bồ-tát, không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, bốn chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Bốn điều ấy là gì? Một là pháp ác bất thiện chưa sinh thì để cho nó không sinh, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ. Hai là pháp ác bất thiện đã sinh thì để dứt nó, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ. Ba là pháp thiện chưa sinh thì để cho nó sinh, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ. Bốn là pháp thiện đã sinh thì an trụ tu tập để nó tăng trưởng rộng lớn, không mất, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ.
Pháp ác bất thiện chưa sinh thì để cho nó không sinh, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn. Ở đây, ý muốn tức là suy nghĩ khéo léo đúng đắn. Siêng năng tinh tấn tức là không bỏ sự suy nghĩ đúng đắn. Thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ tức là quán sát sự suy nghĩ đúng đắn. Vì sao vậy? Vì khi suy nghĩ đúng đắn thì không để pháp ác bất thiện lọt vào tâm. Thế nào là pháp ác bất thiện? Pháp ác bất thiện là thứ không phải bạn của giới tụ (khối giới hạnh), không phải bạn của thiền định, không phải bạn của trí tuệ. Thế nào là không phải bạn của giới tụ? Đó là phạm giới trọng (những giới nặng nhất) và hủy phạm các giới khác. Đó gọi là không phải bạn của giới tụ. Thế nào là không phải bạn của định tụ? Đó là hủy phạm uy nghi (phép tắc cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi đúng mực) và các pháp khác làm tâm rối loạn. Đó là không phải bạn của định tụ. Thế nào là không phải bạn của trí tuệ? Đó là chấp giữ các kiến chấp và các thứ kiến chấp chướng ngại khác. Đó là không phải bạn của trí tuệ. Đó gọi là pháp ác bất thiện. Khi suy nghĩ đúng đắn thì những pháp ác như thế không để lọt vào tâm. Đó gọi là chánh cần thứ nhất.
Pháp ác bất thiện đã sinh thì để dứt nó, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ. Như đã nói ở trên, pháp ác bất thiện không tụ tập trong tâm, không có phương hướng nơi chốn, không có chỗ trụ. Pháp bất thiện ấy là vì tâm hành đã dứt, vì đã hiểu rõ, vì do duyên mà sinh. Vì tưởng là đẹp đẽ mà sinh tham dục, vì bị ngăn trở mà sinh giận dữ, vì duyên vô minh mà sinh ngu si. Khi suy nghĩ đúng đắn mà quán bất tịnh (quán thân là nhơ nhớp để dứt lòng tham dục) thì diệt được tâm tham dục; tu tập lòng từ thì diệt được giận dữ; quán mười hai nhân duyên thì diệt được ngu si. Phiền não như vậy vĩnh viễn vắng lặng thì chính là trừ dứt tất cả giả danh, và cũng không thấy có gì để dứt. Đó gọi là chánh cần thứ hai.
Pháp thiện chưa sinh thì để cho nó sinh, mà khởi ý muốn, siêng năng tinh tấn, thu nhiếp tâm, đúng đắn trừ bỏ. Các pháp thiện ấy nói ra thì có vô lượng. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát tu tập vô lượng pháp thiện. Trong các pháp ấy thì ý muốn là gốc; siêng năng tu tập; thu nhiếp tâm là vượt lên khỏi pháp thiện (?); đúng đắn trừ bỏ là ở mọi chỗ mọi nơi đều thường ở trong pháp thiện. Đó gọi là chánh cần thứ ba.
Pháp thiện đã sinh thì an trụ tu tập để nó tăng trưởng rộng lớn, không mất, mà thu nhiếp tâm, an trụ đúng đắn. Các thiện căn ấy đều đã hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao vậy? Vì thiện căn hồi hướng về Vô thượng Bồ-đề thì không thể cùng tận. Tại sao vậy? Vì thiện căn như vậy không nương vào ba cõi; nếu nương vào ba cõi thì bị hao mòn. Cho nên các thiện căn hồi hướng về nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi chủng loại, mọi khía cạnh của các pháp, tức trí của Phật) không thể cùng tận. Đó gọi là chánh cần thứ tư. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát tu bốn chánh cần, không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, bốn như ý phần (bốn nền tảng làm phát sinh thần thông, giúp làm được mọi việc như ý) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Bốn điều ấy là gì? Là ý muốn, tinh tấn, tâm, và suy nghĩ. Bốn pháp như vậy lấy từ, bi, hỷ, xả làm gốc. Bốn tâm vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả mở rộng đến vô lượng chúng sinh) ấy thường được gần gũi. Vì thường gần gũi nên tâm được điều hòa mềm dịu. Vì tâm điều hòa mềm dịu nên được vào sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền (bốn bậc thiền định từ cạn đến sâu). Vì vào các thiền nên thân được nhẹ nhàng mềm mại. Thành tựu được thân nhẹ, tâm mềm như vậy thì vào như ý phần. Đã khéo vào như ý phần thì liền sinh thần thông. Trong ý muốn, tinh tấn, tâm và suy nghĩ thì: ý muốn là chuyên hướng về pháp ấy; tinh tấn là thành tựu pháp ấy; tâm là quán sát pháp ấy; suy nghĩ là phương tiện của pháp ấy. Như ý phần này đã đầy đủ nên có thể được thần thông. Ý muốn là trang nghiêm; tinh tấn là thành tựu; tâm là an trụ đúng đắn; suy nghĩ là khéo phân biệt. Bồ-tát ấy được như ý phần thì tùy theo điều mình hiểu, tùy theo việc mình làm, tâm đều được tự tại; tùy ý đi đến đâu cũng khéo làm các việc, rốt ráo thành tựu tất cả hạnh nguyện ban đầu, như gió đi trong hư không, không vướng mắc gì. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn như ý phần của Bồ-tát, không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, năm căn (năm gốc rễ làm nảy sinh pháp lành) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Năm căn ấy là gì? Là tín căn (gốc lòng tin), tấn căn (gốc tinh tấn), niệm căn (gốc nhớ nghĩ), định căn (gốc định tâm), tuệ căn (gốc trí tuệ). Thế nào là tín căn? Là tin bốn pháp. Bốn pháp ấy là gì? Một là ở trong sinh tử thì thực hành chánh kiến của thế gian, tin nghiệp báo (việc làm thiện ác sẽ đưa đến quả báo tương ứng), cho đến mất mạng cũng không làm điều ác. Hai là tin hạnh Bồ-tát, không chạy theo các kiến chấp, chuyên cầu Bồ-đề, không cầu thừa (cỗ xe giáo pháp, tức con đường tu) nào khác. Ba là tin hiểu các pháp đồng với pháp không, vô tướng, vô nguyện, đồng với đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng), đồng với liễu nghĩa (ý nghĩa rốt ráo, được nói rõ ràng trọn vẹn), là nhân duyên rất sâu xa, không có ngã, không có chúng sinh, không có phân biệt. Bốn là tin mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng), mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng của Phật, không ai có chung) của tất cả chư Phật. Tin như vậy rồi thì tiêu trừ lưới nghi ngờ, tu tập Phật pháp. Đó gọi là tín căn.
Thế nào là tấn căn? Pháp nào được tín căn thu nhận thì pháp ấy chính là chỗ tấn căn tu tập. Đó gọi là tấn căn. Thế nào là niệm căn? Pháp nào được tấn căn tu tập thì pháp ấy trọn không quên mất. Đó gọi là niệm căn. Thế nào là định căn? Pháp nào được niệm căn thu giữ thì pháp ấy không quên không mất, một lòng không loạn. Đó gọi là định căn. Thế nào là tuệ căn? Pháp nào được định căn thu giữ thì đó là chỗ tuệ quán sát, là thể tánh của tuệ, tự soi sáng bên trong, không do người khác mà biết, tự an trụ nơi chánh hạnh. Đó gọi là tuệ căn. Năm căn này cùng nhau nối tiếp sinh ra, đầy đủ tất cả pháp, được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật). Ví như các tiên nhân ngoại đạo có năm thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự do) mà không thể biết chắc sự khác biệt của thai nhi trong bụng mẹ, phải đợi khi tướng nam nữ hiện ra rồi mới biết. Nhiều Bồ-tát không có các căn như tín căn, thì chư Phật Thế Tôn không thọ ký cho; nếu thành tựu được thì liền thọ ký cho. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là năm căn của Bồ-tát không cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, năm lực (năm sức mạnh do năm căn phát triển mà thành) của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Năm lực ấy là gì? Là tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực. Thế nào là tín lực? Lòng tin ấy một mực không thể bị ngăn cản phá hoại. Cho đến khi thiên ma (ma vương ở cõi trời) biến thành thân Phật, thị hiện ra vào thiền định và giải thoát, cũng không thể làm lay động tín lực của Bồ-tát. Đó gọi là tín lực. Thế nào là tấn lực? Bồ-tát tinh tấn trong các pháp thiện, được sức mạnh bền chắc. Tùy theo sức đã được mà tu các thiền định, chư thiên và loài người không thể phá hoại; những gì đã nguyện từ trước đều thành tựu cả. Đó gọi là tấn lực. Thế nào là niệm lực? Bồ-tát an trụ trong các pháp thiện, không bị phiền não phá hoại. Vì sao vậy? Vì sức chánh niệm của Bồ-tát ấy có thể dẹp tan phiền não. Niệm lực như vậy không gì phá hoại được. Đó gọi là niệm lực.
Thế nào là định lực? Là xa lìa chốn ồn ào, thường thích đi một mình. Bồ-tát ấy tuy có nói năng, nhưng tiếng nói không làm ngại sơ thiền; khéo trụ nơi giác quán (sự tìm xét thô và tế của tâm) mà không làm ngại nhị thiền; tâm sinh hoan hỷ mà không làm ngại tam thiền. Bồ-tát ấy tuy thích giáo hóa chúng sinh, không bỏ Phật pháp, mà cũng không làm ngại tứ thiền. Khi Bồ-tát ấy hành bốn thiền thì các pháp gây trở ngại cho định đều không làm gì được. Lúc ấy Bồ-tát không bỏ định cũng không bị định lôi cuốn, mà có thể tự tại thác sinh đến khắp mọi nơi. Đó gọi là định lực.
Thế nào là tuệ lực? Bồ-tát ấy biết pháp thế gian và pháp xuất thế gian, không có một pháp nào có thể phá hoại trí ấy. Bồ-tát sinh ra ở bất cứ nơi đâu thì mọi kỹ nghệ đều không cần học từ thầy mà tự nhiên biết cả. Những lối khổ hạnh, hạnh khó làm của ngoại đạo trong đời, Bồ-tát ấy vì giáo hóa nên cũng đều thị hiện chịu làm theo như họ. Pháp xuất thế ấy vượt hơn thế gian là vì tuệ lực đã thành tựu, nên chư thiên và loài người không thể khuất phục. Đó gọi là tuệ lực. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là năm lực của Bồ-tát không cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, bảy giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Bảy điều ấy là gì? Là niệm giác phần, trạch pháp giác phần (chọn lựa phân biệt pháp), tấn giác phần, hỷ giác phần, trừ giác phần (sự nhẹ nhàng an ổn của thân tâm do trừ được phiền nặng), định giác phần, xả giác phần (sự buông xả, tâm quân bình). Thế nào là niệm giác phần? Niệm giác phần có thể quán pháp, có thể phân biệt pháp, gom góp trí suy xét, cũng có thể quán sát tự tướng của các pháp. Thế nào là tự tướng? Là quán tự tánh của tất cả các pháp đều không. Nhớ nghĩ những điều như vậy khiến cho hiểu rõ. Đó gọi là niệm giác phần.
Thế nào là trạch pháp giác phần? Đó là có thể phân biệt, hiểu rõ tám vạn bốn nghìn pháp tụ (con số tượng trưng cho toàn bộ giáo pháp). Như pháp đã hiểu: liễu nghĩa thì biết là liễu nghĩa, bất liễu nghĩa (ý nghĩa chưa nói trọn, còn phải giải thích thêm) thì biết là bất liễu nghĩa; thế đế (chân lý theo cách nói quy ước của thế gian) thì biết là thế đế, đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng) thì biết là đệ nhất nghĩa đế; giả danh thì biết là giả danh; hiểu đúng không nghi thì biết là hiểu đúng không nghi. Phân biệt, chọn lựa những pháp như vậy, đó gọi là trạch pháp giác phần.
Thế nào là tấn giác phần? Đối với pháp niệm, pháp trạch pháp, pháp hỷ, pháp trừ, pháp định, pháp xả, lấy trí mà nắm giữ, tinh tấn dũng mãnh, mong không thoái lui, siêng tu gắng sức, không bỏ ý ban đầu, đi trên chánh đạo. Đó gọi là tấn giác phần.
Thế nào là hỷ giác phần? Là niềm vui pháp được tu tập: đối với vô lượng pháp, tâm sinh vui vẻ, không có biếng nhác; niềm vui pháp trong sạch ấy là niềm vui hớn hở, có thể trừ được sự nặng nề của thân tâm, bỏ các phiền não. Đó gọi là hỷ giác phần.
Thế nào là trừ giác phần? Là trừ sự nặng nề của thân tâm và các phiền não, lìa các sự che lấp, vào cảnh giới định, khiến tâm an trụ đúng đắn. Đó gọi là trừ giác phần.
Thế nào là định giác phần? Là định đã vào thì đều có thể hiểu rõ; chẳng phải không vào định mà là pháp hiểu rõ (?). Lại hiểu rõ các kiến chấp và sự trói buộc của phiền não là không có đầu không có cuối, tâm được bình đẳng; tất cả các pháp không có tướng khác biệt. Có thể hiểu được sự bình đẳng của các pháp như vậy, đó gọi là định giác phần.
Thế nào là xả giác phần? Gặp việc đáng buồn đáng vui thì tâm không chìm đắm, cũng không bị pháp thế gian lôi kéo, không cao không thấp, an trụ đúng đắn không lay động, không có các lậu (phiền não, ví như chỗ rò rỉ làm tâm hao tổn), không mừng không đắm, không có các chướng ngại, ngay thẳng thuận theo chánh đạo chân thật. Đó gọi là xả giác phần. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bảy giác phần của Bồ-tát cũng không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, tám thánh đạo phần (tám nhánh của con đường chân chánh dẫn đến giải thoát) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Tám điều ấy là gì? Là chánh kiến (thấy đúng), chánh tư duy (nghĩ đúng), chánh ngữ (nói đúng), chánh nghiệp (làm đúng), chánh mạng (sống đúng, nuôi mạng chân chánh), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (nhớ nghĩ đúng), chánh định (định tâm đúng). Thế nào là chánh kiến? Là cái thấy xuất thế, không khởi ngã kiến, kiến chấp về chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, sĩ phu, đoạn kiến, thường kiến, hữu kiến, vô kiến; cũng không khởi các kiến chấp về thiện, bất thiện, vô ký (không thiện không ác); cho đến không khởi cái thấy hai tướng sinh tử và Niết-bàn. Đó gọi là chánh kiến.
Thế nào là chánh tư duy? Nếu suy nghĩ mà làm khởi lên các phiền não như tham dục, giận dữ, ngu si thì không gọi là chánh. Chánh tư duy là không nghĩ, không khởi những việc như thế, chỉ nghĩ về giới, định, trí tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát). Chánh tư duy ấy có thể nghĩ như vậy, an trụ nơi các nhóm pháp như giới. Suy nghĩ như vậy gọi là chánh tư duy.
Thế nào là chánh ngữ? Phàm điều gì nói ra đều không làm cho thân mình bị nóng nảy phiền não, cũng không làm tổn hại người khác. Thành tựu được lời nói tốt lành tuyệt diệu như vậy để hướng tới chánh đạo. Đó gọi là chánh ngữ.
Thế nào là chánh nghiệp? Nghiệp đen có quả báo đen (việc ác đưa đến quả xấu), nghiệp trắng có quả báo trắng (việc thiện đưa đến quả tốt), nghiệp vừa đen vừa trắng có quả báo vừa đen vừa trắng, thì trọn không dám làm. Còn nghiệp chẳng đen chẳng trắng có quả báo chẳng đen chẳng trắng, tức nghiệp có thể làm cho hết nghiệp, thì nghiệp ấy nhất định làm. Đó là nghiệp mà Bồ-tát nương theo. Siêng tu những chánh nghiệp như vậy, đó gọi là chánh nghiệp.
Thế nào là chánh mạng? Là không bỏ thánh chủng, hạnh đầu-đà và uy nghi, không lay động, không đổi dời, không có gian dối dua nịnh, không bị lợi dưỡng của thế gian lôi kéo; dễ nuôi, dễ đủ, thường tự giữ vững uy nghi lễ tiết; thấy người khác được lợi thì lòng không nóng nảy ganh tị; đối với lợi dưỡng của mình thì thường biết dừng biết đủ. Hạnh chân chánh như vậy được các bậc thánh khen ngợi. Đó gọi là chánh mạng.
Thế nào là chánh tinh tấn? Sự tinh tấn hướng về điều tà, không được bậc thánh khen ngợi, tức là các phiền não tham dâm, giận dữ, ngu si, thì đó là tinh tấn không chân chánh, trọn không làm. Còn pháp nào có thể đưa vào chánh đế (chân lý chân chánh), thánh đạo, Niết-bàn vắng lặng, là con đường chân chánh để nương theo, thì đó là chánh tinh tấn, phải tu tập siêng làm. Đó gọi là chánh tinh tấn.
Thế nào là chánh niệm? Là nhớ nghĩ không mất, không lay động đối với pháp, ngay thẳng không cong; thấy lỗi lầm của sinh tử mà tiến về Niết-bàn; buộc tâm không quên, không mất chánh đạo. Đó gọi là chánh niệm.
Thế nào là chánh định? Là định không loạn đối với tất cả các pháp. Khi Bồ-tát ấy an trụ như vậy thì thành tựu chánh quyết định. Đó gọi là chánh định. Bồ-tát an trụ trong tam-muội (trạng thái định, tâm chuyên nhất không tán loạn) này, vì muốn cho tất cả chúng sinh được giải thoát mà thành tựu chánh quyết định. Đó gọi là chánh định. Tám thánh đạo này đều là con đường của chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Bồ-tát ấy hiểu rõ rồi thì diễn nói, chỉ bày, phân biệt, làm cho hiện rõ, thành tựu Phật đạo. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là tám thánh đạo phần của Bồ-tát cũng không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, định và tuệ mà Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành cũng không thể cùng tận. Thế nào là định? Là tâm yên lặng, yên lặng đúng đắn, vắng lặng không bốc cháy (lửa phiền não không cháy lên); tâm thường không loạn, giữ gìn các giác quan, không lay động, không đổi dời, không hấp tấp nóng nảy, điềm tĩnh lặng lẽ, giữ vững không mất; khéo điều phục, mềm mại, ở một mình nơi vắng lặng; thân xa lìa chốn ồn ào, tâm không xoay chuyển; nghĩ đến và ưa thích chỗ a-lan-nhã trống vắng; không có mong cầu xấu, cũng không mong cầu gì, chẳng phải mong cầu nhiều; sống đúng, làm đúng, uy nghi vững chắc; biết thời, tùy thời, thường biết dừng biết đủ; dễ nuôi dễ đủ nhờ sức chịu đựng; tâm không cao không thấp, có thể nhịn chịu sự chửi mắng độc ác; phát tâm chuyên hướng về sự suy nghĩ pháp lành, ưa thích chỗ suy nghĩ và các thiền chi (các yếu tố cấu thành mỗi bậc thiền); phát khởi lòng từ, đi vào lòng bi, an trụ nơi lòng hỷ, khéo tu lòng xả; vào đúng sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, Không xứ, Thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (bốn bậc định của cõi Vô Sắc: an trụ nơi hư không vô biên, nơi thức vô biên, nơi không có gì cả, và nơi chẳng phải có tưởng chẳng phải không có tưởng); khéo suy nghĩ chín bậc định nối tiếp (bốn thiền, bốn định cõi Vô Sắc và định diệt hết cảm thọ, tưởng tượng). Đó gọi là định. Nói tóm lại, Bồ-tát siêng làm, tu tập vô lượng vô biên pháp trợ định. Đó gọi là định của Bồ-tát không thể cùng tận.
Thế nào là tuệ? Tuệ ấy tu đạo, đi vào các pháp không có ngã, không có người, không có chúng sinh, không có thọ mạng. Trí tuệ như vậy phân biệt các ấm như huyễn như hóa; các giới bình đẳng, các nhập như xóm làng trống không; phân biệt các đế (các chân lý, như bốn chân lý về khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) đều rõ ràng; thuận theo quán biết mười hai nhân duyên; phân biệt các kiến chấp, nhân quả và quả chứng (?). Phân biệt là đối với tất cả các pháp đều có được chánh kiến, thấy đúng như thật, thấy chân thật, thấy không, thấy vô tướng, vô nguyện. Lại nữa, phân biệt là vì không phân biệt mà phân biệt. Thấy là cũng không có gì được thấy, không có gì được phân biệt biết. Thấy như vậy là thấy chân thật. Người thấy chân thật thì được phương tiện. Bồ-tát ấy với cái thấy của tuệ như vậy thì không theo vào vô vi (không riêng chứng nhập Niết-bàn), tu hành các điều thiện mà tâm không có chỗ trụ. Đó gọi là tuệ. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là định và tuệ mà Bồ-tát tu hành, không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, tổng trì và biện tài (tài ăn nói, trình bày giáo pháp lưu loát) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là tổng trì? Là thiện căn đã tu được gom góp bằng chánh niệm; tám vạn bốn nghìn pháp tụ đều có thể tiếp nhận, giữ gìn đúng đắn, không quên không mất. Đó gọi là tổng trì. Lại nữa tổng trì là: những diệu pháp mà tất cả chư Phật nói ra, những lời hay của tất cả Bồ-tát, Duyên giác, Thanh văn, phàm phu chúng sinh, đều có thể tiếp nhận và giữ gìn. Đó gọi là tổng trì. Giả sử tai kiếp (tai họa lớn hủy diệt thế giới vào cuối một kiếp) nổi lên, bỏ mạng này sinh sang đời khác, lúc ấy Bồ-tát vẫn chánh niệm tổng trì không quên không mất. Như nhìn quả a-ma-lặc (một loại quả nhỏ của Ấn Độ, như quả me rừng) trong lòng bàn tay, Bồ-tát quán thấy tất cả các pháp cũng như thế. Đó gọi là tổng trì.
Thế nào là biện tài? Lời Bồ-tát nói ra không bị vướng mắc ngăn trở: nói mà không dừng trụ, nói mà không đứt đoạn, nói mà thông suốt trôi chảy, nói mà vui vẻ, nói mà nhanh chóng. Những lời nói như vậy đều là quả báo của nghiệp thanh tịnh đời trước, được chư Phật hộ niệm, chư thiên che chở, nói không sai lầm, công không uổng phí, tiến về Niết-bàn. Bồ-tát thành tựu biện tài như vậy thì đối với mọi hình sắc và các loài chúng sinh, biện tài đều ứng hợp căn cơ, không cần suy nghĩ trước, không cần phân biệt trước; khéo khen ngợi, giảng nói khế kinh (kinh văn văn xuôi, khế hợp với chân lý và căn cơ người nghe) và kệ tụng (những bài thơ tụng). Khi đến trước đại chúng, như chúng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ ở Ấn Độ), chúng Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), chúng trưởng giả (những người giàu có, có đức vọng), chúng sa-môn (những người xuất gia tu hành), chúng Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương cùng quyến thuộc), chúng trời Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi, nơi Đế Thích làm chủ), chúng ma, chúng Phạm thiên, ở bất cứ nơi nào, Bồ-tát đều tự nhiên biết được căn cơ và trình độ của chúng sinh, dùng biện tài vô ngại mà thuyết pháp cho họ. Bồ-tát ấy như lòng vui thích từ trước, giảng nói những điều cốt yếu của pháp suốt đời không dứt. Đó gọi là biện tài. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là tổng trì và biện tài của Bồ-tát cũng không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, bốn pháp mà Bồ-tát Ma-ha-tát gom tóm lại cũng không thể cùng tận. Bốn pháp ấy là gì? Bồ-tát ấy biết tất cả các hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) là vô thường, tất cả các hành là khổ, tất cả các pháp là vô ngã, tất cả các pháp là vắng lặng Niết-bàn. Thế nào là vô thường? Không có gì cả là nghĩa vô thường; không có gì bị phá hoại là nghĩa vô thường. Nghĩa vô thường ấy chính là nghĩa vô ngã. Pháp đã vô ngã thì không ai phá hoại được, vì tánh của nó vắng lặng. Đó gọi là nghĩa vô thường. Thế nào là nghĩa khổ? Vì không mong cầu gì, đó là nghĩa khổ; vì ái nhiễm đã hết, đó là nghĩa khổ; vì không mong muốn gì, đó là nghĩa khổ; vì trống không, không có gì, đó là nghĩa khổ. Đó gọi là nghĩa khổ. Thế nào là nghĩa vô ngã? Rốt ráo không có ngã là nghĩa vô ngã. Như nghĩa vô ngã chính là nghĩa không, nghĩa không có gì, nghĩa giả dối không thật. Đó gọi là nghĩa vô ngã. Thế nào là nghĩa vắng lặng Niết-bàn? Nghĩa vắng lặng ấy chẳng phải là diệt trong từng niệm từng niệm. Như chẳng phải diệt trong từng niệm, đó chính là vắng lặng. Bồ-tát được trí tuệ không cùng tận này thì biết tướng của tất cả các pháp đồng với vắng lặng. Vắng lặng chính là Niết-bàn. Đó gọi là nghĩa vắng lặng Niết-bàn. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn pháp mà Bồ-tát gom tóm lại, không thể cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, nhất đạo (một con đường, con đường đi một mình) của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là nhất đạo? Trí tuệ chân thật mà Bồ-tát có được không do nghe từ người khác. Lại nữa, nhất đạo là Bồ-tát một mình, không có bạn đồng hành, đã có thể trang nghiêm lớn lao cho A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, dùng sức thế của chính mình tinh tấn nắm giữ, rốt ráo tự tu, không nhờ người khác làm, tự lấy nhân duyên của mình và sức dũng mãnh mà dựng nên sự trang nghiêm bền chắc như vậy. "Như những việc thiện mà chúng sinh đã làm, ta cũng đều sẽ làm như thế. Những hạnh mà các bậc thánh đã làm từ khi mới phát tâm, ta cũng sẽ làm. Bố thí không phải là bạn của ta mà ta là bạn của bố thí. Trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ không phải là bạn của ta mà ta là bạn của chúng. Các ba-la-mật không thể sai khiến ta mà ta có thể sai khiến các ba-la-mật. Tất cả các thiện căn cũng đều như thế. Những pháp như vậy tuy không phải là bạn của ta, ta nhất định phải làm, không cậy vào người khác, dũng mãnh dùng sức mình, đi một mình không bạn đồng hành, ngồi nơi đạo tràng, chỗ tòa kim cương (chỗ ngồi vững chắc dưới cội Bồ-đề, nơi Phật thành đạo), phá tan các bè lũ ma, bằng trí tuệ trong một niệm mà thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ta phải hiểu rõ, phân biệt như vậy." Này Xá-lợi-phất, đó gọi là nhất đạo của Bồ-tát không cùng tận.
Lại nữa, này Xá-lợi-phất, phương tiện mà Bồ-tát Ma-ha-tát tu cũng không thể cùng tận. Thế nào là phương tiện? Thấy tất cả các pháp là phương tiện. Phát khởi các pháp là phương tiện. Làm sứ giả cho Bồ-tát (?) là phương tiện. Rốt ráo phân biệt là phương tiện. Không có giới hạn là phương tiện. Chí ý thường cầu pháp xuất thế là phương tiện. Khi bố thí liền có thể đầy đủ các ba-la-mật là phương tiện. Khi giữ giới cấm thì ở bất cứ nơi đâu cũng được tự tại thác sinh là phương tiện. Khi nhẫn nhục thì trang nghiêm thân mình và đạo Bồ-đề là phương tiện. Khi tinh tấn thì tâm không có chỗ trụ là phương tiện. Khi tu thiền định thì không thoái mất là phương tiện. Khi tu tuệ thì không chứng nhập vô vi là phương tiện. Khi tu lòng từ thì thương xót người không có sức thế là phương tiện. Khi tu lòng bi thì không chán sinh tử là phương tiện. Khi tu lòng hỷ thì vui ở chỗ không có niềm vui (?) là phương tiện. Khi tu lòng xả thì phát tâm tu tập tất cả thiện căn là phương tiện.
Tu thiên nhãn (con mắt nhìn thấy xa và khắp như của chư thiên) để thành tựu mắt của chư Phật là phương tiện. Tu thiên nhĩ (tai nghe được mọi âm thanh xa gần) để thành tựu tai của chư Phật là phương tiện. Tu tha tâm trí (trí biết được tâm ý người khác) để được trí của Phật, biết căn cơ sâu cạn của các chúng sinh, là phương tiện. Tu túc mạng trí (trí biết được các đời trước) để được trí của Phật, biết ba đời không vướng mắc, là phương tiện. Tu tập thần thông để được sức thần thông của chư Phật là phương tiện. Thuận theo tâm chúng sinh là phương tiện. Đã tự mình hiểu rõ lại làm cho chúng sinh hiểu rõ là phương tiện. Đã tự độ mình rồi mà thị hiện như chưa được độ, còn đang siêng tu để cầu độ thoát khỏi đời, là phương tiện. Đã lìa phiền não mà thị hiện như có phiền não là phương tiện. Đã bỏ gánh nặng (gánh nặng phiền não và thân sinh tử) mà thị hiện như còn gánh nặng là phương tiện. Biết căn cơ, trình độ mà tùy theo đó thuyết pháp là phương tiện. Khéo dụ dẫn chúng sinh căn tánh chậm lụt là phương tiện. Biết đúng lúc và không đúng lúc là phương tiện. Biết con đường có thể đi, đem chúng sinh lạc vào đường tà đặt vào chánh đạo, là phương tiện. Có thể khiến cái có hạn lượng thành vô lượng, vô lượng thành có hạn lượng, là phương tiện. Khiến cái đã hư hoại trở lại như cũ là phương tiện. Thị hiện cõi đất thù thắng (?) là phương tiện. Chỉ bày nói rằng Niết-bàn có năm dục lạc (thú vui của năm giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm) (?) là phương tiện. Đã được giải thoát mà thị hiện như còn bị trói buộc là phương tiện. Ở trong sinh tử mà không rơi vào sinh tử là phương tiện. Đối với các uy nghi không chuyên giữ một thứ nào mà cũng không thoái mất là phương tiện. Chỉ quán chúng sinh, không xét người giữ giới hay phạm giới, là phương tiện. Thu nhận các duyên của kiến chấp mà không sinh tranh cãi là phương tiện. Thấy tất cả đều là âm thanh, giả danh, không có thật, là phương tiện. Thường đi trong ba cõi là phương tiện. Được tướng giải thoát mà vẫn hành (?) là phương tiện. Gần gũi phàm phu như gần gũi bậc thánh là phương tiện. Không chứng Niết-bàn mà thường ở trong sinh tử là phương tiện. Ở nơi ma hoạt động mà tỏa ánh sáng lớn, không có phiền não, là phương tiện. Tất cả là, tất cả chẳng phải, là phương tiện. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là phương tiện mà Bồ-tát tu hành cũng không thể cùng tận.
Này Xá-lợi-phất, đó gọi là tám mươi điều không cùng tận của Bồ-tát Ma-ha-tát. Tám mươi điều không cùng tận này đều có thể bao chứa tất cả Phật pháp. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát Vô Tận Ý nói phẩm pháp môn này, có sáu mươi bảy trăm nghìn chúng sinh chưa phát tâm liền phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, năm trăm hai nghìn (?) Bồ-tát Ma-ha-tát được vô sinh pháp nhẫn.
Lúc ấy đại chúng dùng đủ loại hoa, hương, đủ loại tràng hoa, đủ loại lọng hoa, cúng dường Như Lai, Bồ-tát Vô Tận Ý và kinh điển này. Trên không trung có vô lượng nhạc trời tự nhiên vang tiếng, nói như thế này: "A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà chư Phật Thế Tôn tích tập trong vô lượng kiếp, nay Bồ-tát Vô Tận Ý đã nói nghĩa ấy trong kinh Đại Tập này. Nếu có ai nghe pháp môn không cùng tận này mà tin hiểu, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), đọc tụng, giải thích, nên biết người ấy là đã đầy đủ pháp không cùng tận này."
Lúc ấy Đức Thế Tôn lấy tấm y che vai (tấm áo vắt qua vai của Phật) trao cho Bồ-tát Vô Tận Ý mà khen rằng: "Lành thay, lành thay! Bậc Đại sĩ (bậc đại nhân, chỉ Bồ-tát) đã nói nghĩa này thật hay. Không chỉ ta chấp nhận, mà chư Phật mười phương cũng như thế." Lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát Vô Tận Ý hai tay nâng y đặt lên đỉnh đầu mình mà bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, chư thiên và người đời nên xem tấm y này còn hơn cả xem tháp, vì đây là vật Như Lai đã dùng." Lúc ấy có rất nhiều đủ loại áo báu, đủ loại lọng báu, đủ loại phướn báu, đủ loại cây báu, đủ loại tràng hoa báu từ các thế giới mười phương tự nhiên bay đến, phủ lên Bồ-tát Vô Tận Ý để cúng dường. Khi ấy áo, phướn, lọng, cây, tràng hoa báu tự nhiên phát ra lời rằng: "Lành thay, lành thay, thiện nam tử (người con trai lành, cách gọi người tu hành có lòng tốt)! Ông đã khéo nói pháp môn không cùng tận này. Như điều ông nói, chúng tôi đều chấp nhận."
Lúc ấy Xá-lợi-phất bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, những áo báu và vật cúng dường như thế từ đâu đến mà lại nói ra được những lời ấy?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Khi Bồ-tát Vô Tận Ý này mới phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, những chúng sinh mà Bồ-tát giáo hóa, nay đều đã thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề ở mười phương. Các Đức Phật Chánh biến tri (bậc biết đúng đắn và biết khắp tất cả, một danh hiệu của Phật) ấy vì biết ơn và đền ơn nên sai những vật này đến để ca ngợi, khen tặng công đức chân thật của Bồ-tát Vô Tận Ý, và cúng dường kinh điển đã được nói ra."
Lúc ấy đại chúng đối với Bồ-tát Ma-ha-tát Vô Tận Ý càng thêm cung kính, tôn trọng, khen ngợi, nói như thế này: "Chúng con nay thật được lợi lớn, được thấy Bồ-tát Vô Tận Ý, được cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi, lại được nghe pháp môn không cùng tận này. Nếu có ai chỉ được nghe danh hiệu của Bồ-tát Vô Tận Ý thôi cũng đã được lợi lành, huống chi được tận mắt thấy và được nghe kinh điển này."
Lúc ấy Đức Thế Tôn ở giữa đại chúng nghe những lời ấy xong thì bảo Xá-lợi-phất: "Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người con trai lành, người con gái lành) học đạo Bồ-tát, trong một kiếp cúng dường chư Phật, học giới luật và uy nghi, dùng sức nhẫn chịu mà làm cho chúng sinh đến tận cùng khổ sinh tử, tinh cần tu tập như cứu lửa cháy đầu, đối với các thiền định một lòng thành tựu trí tuệ và phương tiện; nhưng nếu rời kinh này thì ta nói người ấy chưa thể đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh hoàn hảo đưa người qua bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Này Xá-lợi-phất, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe kinh điển này mà tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, hiểu nghĩa, tu hành đúng như lời dạy, ta nói người ấy đã đầy đủ các ba-la-mật, mau chóng thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất, nếu có Bồ-tát thọ trì kinh này và diễn nói cho người khác nghe, tức là đầy đủ đàn-na ba-la-mật (sự bố thí hoàn hảo). Vì sao vậy? Vì trong các sự bố thí thì bố thí pháp là hơn hết, và vì trước sau không quên mất tâm Bồ-tát. Nếu giữ kinh này tức là giữ giới, nên có thể đầy đủ thi-la ba-la-mật (sự giữ giới hoàn hảo). Vì sao vậy? Vì tất cả giới cấm mà Bồ-tát học đều được bao gồm trong kinh này. Nếu đối với kinh này có thể nhẫn chịu và vui thích, tất cả chúng sinh không thể phá hoại, có thể ở trong đó tiến tu nhẫn nhục, tức là đầy đủ sằn-đề ba-la-mật (sự nhẫn nhục hoàn hảo). Nếu đối với kinh điển này siêng năng thực hành và chuyển nói cho người khác, các nghiệp thân, miệng, ý tinh cần tu tập, tức là đầy đủ tỳ-lê-da ba-la-mật (sự tinh tấn hoàn hảo). Nếu đối với kinh này tâm được vắng lặng không tán loạn, một lòng định ý mà phân biệt tướng của các pháp, tức là đầy đủ thiền-na ba-la-mật (sự thiền định hoàn hảo). Nếu đối với kinh này tự mình có được trí hiện tiền, không do nghe người khác mà được trí của chánh hạnh, tức là đầy đủ bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ thật tướng các pháp). Này Xá-lợi-phất, nếu có Bồ-tát siêng học kinh này thì muốn đầy đủ các ba-la-mật cũng không khó.
Này Xá-lợi-phất, nếu có Bồ-tát học tập kinh này, thọ trì, đọc tụng, tu hành đúng như lời dạy, chép kinh thành quyển, nên biết người ấy đã có tất cả Phật pháp trong tay. Tánh của bốn đại còn có thể biến đổi cho khác đi, chứ tâm của Bồ-tát ấy đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không thể lay chuyển được nữa. Này Xá-lợi-phất, kinh điển này chính là ấn bất thoái chuyển (dấu ấn chứng nhận Bồ-tát không còn thối lui trên đường thành Phật). Vì thế Bồ-tát nên cầu ấn này. Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân gần gũi ấn này thì tức là gần gũi tất cả Phật pháp."
Lúc ấy Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) cùng quyến thuộc liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chắp tay hướng về Phật mà bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, bốn vua chúng con là đệ tử của Phật, đã được đạo tích (dấu chân đầu tiên trên đường thánh, tức quả Tu-đà-hoàn, bậc thánh đầu tiên). Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân thọ trì kinh này, chúng con xin đảm nhận việc che chở bảo vệ, cung cấp và hầu hạ sai bảo, và sẽ đối với người ấy mà nghĩ như đối với Như Lai. Vì sao vậy? Vì trong kinh điển này xuất ra các thừa."
Lúc ấy Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Ba mươi ba) liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chắp tay hướng về Phật mà bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, con đã nhiều lần nghe Phật nói vô lượng vô biên trăm nghìn kinh điển, nhưng chưa từng được nghe kinh điển nào phân biệt nghĩa sâu xa như kinh này. Bạch Thế Tôn, bất cứ nơi đâu, trong quốc độ, quận huyện, thành ấp, thôn xóm, có người nói kinh này, con sẽ đích thân cùng chư thiên trời Ba mươi ba cố đến nghe nhận, và che chở pháp sư, tăng thêm khí lực, dũng mãnh tinh tấn, chánh niệm và biện tài cho vị ấy, khiến pháp sư ấy ở giữa đại chúng không hề sợ hãi, có thể rộng nói kinh điển như thế này." Phật nói: "Lành thay, lành thay, Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích khi còn làm người)! Ông muốn ủng hộ người nói pháp này, khiến họ được dũng mãnh tinh tấn, chánh niệm và biện tài. Này Kiều-thi-ca, nếu muốn ủng hộ người nói pháp này tức là ủng hộ chánh pháp của chư Phật; người giữ gìn chánh pháp tức là ủng hộ tất cả chúng sinh."
Lúc ấy Phạm Tự Tại Thiên vương (vị vua trời Phạm thiên, làm chủ cõi trời Phạm) chắp tay, quỳ thẳng, tiến lên bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nơi nào kinh điển này được lưu truyền, con sẽ đích thân cùng các chúng Phạm thiên khác và quyến thuộc bỏ niềm vui thiền định mà đến chỗ ấy nghe nhận và thưa hỏi. Khi con đến đó sẽ hiện ra bốn điềm lành để họ biết. Bốn điềm ấy là gì? Một là khiến họ thấy ánh sáng vi diệu. Hai là được ngửi mùi hương lạ thường. Ba là khiến người nói pháp được biện tài vô ngại và nhớ nghĩ đúng đắn, những điều nói ra đều tốt lành, không sai sót câu chữ. Bốn là khiến đại chúng phát lòng mong muốn điều lành, vui thích nghe pháp không biết chán. Thấy bốn điềm lành này thì nên biết Phạm Thiên vương cùng quyến thuộc đã đích thân đến nghe pháp."
Lúc ấy Ma vương Ba-tuần ở cõi trời thứ sáu (cõi trời Tha Hóa Tự Tại, tầng trời cao nhất của cõi Dục, nơi ma vương ngự) chắp tay bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, kinh điển như thế này làm cho mọi thế lực của con đều yếu kém. Vì sao vậy? Nếu có Bồ-tát nghe kinh điển này mà thọ trì, đọc tụng, rộng nói cho người khác, nên biết người ấy tức là được thọ ký. Bạch Thế Tôn, Bồ-tát như vậy đi đến đâu, đến các cõi Phật, nên biết cũng như Đức Phật Thế Tôn. Nay những tâm kiêu mạn, ghen ghét, tự cao của con, nhờ sức oai đức của Bồ-tát Vô Tận Ý mà đều đã bị dẹp tan. Nay con sẽ giữ gìn kinh điển như thế này và người nói pháp. Nơi nào có kinh này lưu truyền, con cho đến một niệm cũng không khởi tâm gây trở ngại, huống chi lại đích thân đến cố ý tạo nhân duyên quấy phá."
Lúc ấy Phật bảo tôn giả A-nan (vị đệ tử theo hầu Đức Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ nhiều bậc nhất): "Từ hôm nay ông hãy vì để chánh pháp được ở lâu trong đời mà nhận lấy kinh điển này, giữ gìn, đọc tụng, giảng nói." Lúc ấy A-nan sửa y phục chỉnh tề đứng dậy, trịch áo để lộ vai phải, gối phải quỳ sát đất (cách bày tỏ sự cung kính), tiến lên bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nay con kính vâng lời Phật dạy, thọ trì kinh này, chỉ tiếc rằng không thể rộng truyền bá như các vị Bồ-tát." Phật bảo A-nan: "Ông hãy cứ yên lòng. Nay trong hội này có các Bồ-tát Ma-ha-tát tự có thể giữ gìn, khiến kinh điển này được rộng truyền bá." Lúc ấy trong hội có sáu mươi ức (ức: một đơn vị số rất lớn) Bồ-tát Ma-ha-tát có trách nhiệm hộ pháp liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chắp tay bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, chúng con nhất định sẽ truyền bá kinh này, khiến nó đến khắp mười phương. Trong thế giới Ta-bà (cõi thế giới chúng ta đang sống, nơi chúng sinh phải nhẫn chịu nhiều khổ), Đại sĩ Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Đức Thích-ca) tự sẽ ở trong đó giữ gìn kinh điển này và người nói pháp. Bạch Thế Tôn, sau khi Phật nhập diệt, vào năm trăm năm sau cùng (thời kỳ cuối khi chánh pháp suy yếu), nếu có Bồ-tát nghe kinh điển này mà thọ trì, đọc tụng, nên biết đều là do sức thần của Di-lặc dựng lập nên." Lúc ấy Phật khen chúng Bồ-tát Ma-ha-tát hộ pháp: "Lành thay, lành thay, các thiện nam tử! Các ông không chỉ hôm nay trước mặt ta giữ gìn chánh pháp, mà còn từng giữ gìn chánh pháp của chư Phật quá khứ nhiều như cát sông Hằng (nhiều không đếm xuể)."
Lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát Vô Tận Ý bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nay con tự lấy chút phần trí tuệ ít ỏi mà nói kinh điển này, văn chữ và nghĩa lý câu cú chắc chắn không đầy đủ. Nay trước Phật và trước các Bồ-tát có thể thành tựu pháp không cùng tận, con xin sám hối lỗi lầm." Phật bảo Bồ-tát Vô Tận Ý: "Này thiện nam tử, nếu có Bồ-tát được bốn trí vô ngại (bốn thứ trí thông suốt không trở ngại về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ và về biện thuyết), thì phàm điều gì giảng nói đều không sai lầm. Bồ-tát như vậy được nghĩa chân không (lẽ thật rằng mọi pháp vốn trống không), phân biệt các pháp môn, mới có thể nói được kinh điển như thế này. Này thiện nam tử, nay ông đã đến chỗ bậc nhất, thành tựu bốn biện tài tự tại vô ngại; kinh Đại thừa này ông không cần nghe từ người khác mà vẫn có thể phân biệt. Này thiện nam tử, nay ông đã thành tựu địa vị như vậy, các nghiệp thân, miệng, ý không có sai lầm. Vì sao vậy? Vì ba nghiệp (việc làm của thân, lời nói của miệng, ý nghĩ của tâm) mà Bồ-tát tu được thành tựu đều thường lấy trí tuệ làm gốc. Này thiện nam tử, đã có vô lượng trăm nghìn vạn ức chư Phật Thế Tôn cùng nhau khen ngợi và lắng nghe điều ông nói. Này Vô Tận Ý, từ trước ông đã ở chỗ ta và chỗ chư Phật mà sám hối rốt ráo, không còn sót lỗi gì."
Lúc ấy tôn giả A-nan bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, kinh này tên là gì? Phải vâng giữ thế nào?" Phật bảo A-nan: "Kinh này tên là Vô Tận Ý Sở Thuyết Bất Khả Tận Nghĩa Chương Cú Chi Môn (Cửa ngõ của những câu chương về nghĩa không thể cùng tận do Vô Tận Ý nói), lại có tên là Đại Tập. Nên vâng giữ như vậy. Này A-nan, ông nên tin nhận kinh điển như thế này. Vì sao vậy? Vì ông nhận kinh này rồi thì sức ghi nhớ có được sẽ gấp nghìn lần trước; nếu nói cho người khác thì tức là dựng nên Phật sự." Phật nói xong, Bồ-tát Ma-ha-tát Vô Tận Ý, tôn giả A-nan, Xá-lợi-phất, chư thiên, rồng, thần, càn-thát-bà (loài thần chơi nhạc trên trời), a-tu-la (loài thần có sức mạnh lớn, hay gây chiến với chư thiên) cùng tất cả đại chúng không ai là không vui mừng, làm lễ rồi lui ra.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ ba mươi.
Xét kinh này: trong Tống tạng (bộ Đại tạng kinh khắc in đời Tống) và Hương tạng (bộ Đại tạng kinh khắc in trong nước, tức bản Cao Ly khắc lần đầu) đều có sáu mươi quyển, gồm mười bảy phẩm; trong Đan tạng (bộ Đại tạng kinh khắc in ở nước Khiết Đan) có ba mươi quyển, mười một phẩm. Lại ở phần đầu kinh, bản Tống và bản Hương có tên phẩm Anh Lạc, Đan tạng không có. Phẩm Hư Không Tạng thì bản Tống, bản Hương đặt sau phẩm Bất Khả Thuyết, Đan tạng đặt trước phẩm Vô Ngôn. Lại sau phẩm Bảo Kế, bản Tống, bản Hương có phẩm Vô Tận Ý bốn quyển, Đan tạng thì không có mà lại có phần Nhật Mật ba quyển. Vì sao khác nhau như thế?
Nay xét Khai Nguyên Lục (tức Khai Nguyên Thích Giáo Lục, bộ mục lục kinh Phật soạn vào niên hiệu Khai Nguyên đời Đường) thì kinh này cả thảy có sáu bản. Lục chép: "Xét bài Đại Tập Ký của sa-môn Tăng Hựu đời Lương nói: có mười hai đoạn thuyết giảng hợp thành một kinh: thứ nhất phẩm Anh Lạc, hai phẩm Đà-la-ni Tự Tại Vương, ba phẩm Bảo Nữ, bốn phẩm Bất Thuấn (Không chớp mắt), năm phẩm Hải Tuệ, sáu phẩm Vô Ngôn, bảy phẩm Bất Khả Thuyết, tám phẩm Hư Không Tạng, chín phẩm Bảo Tràng, mười phẩm Hư Không Mục, mười một phẩm Bảo Kế, mười hai phẩm Vô Tận Ý." Lời xét: Đây là bản thứ nhất. Nay xét thứ tự các phẩm thì đó chính là ba mươi quyển phần đầu trong bản sáu mươi quyển của Tống tạng và Hương tạng.
Lục lại nói: "Nay xét bản kinh thì khác với bài ký của Tăng Hựu: thứ nhất phẩm Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương, hai phẩm Bảo Nữ, ba phẩm Bất Thuấn, bốn phẩm Hải Tuệ, năm phẩm Hư Không Tạng, sáu phẩm Vô Ngôn, bảy phẩm Bất Khả Thuyết, tám phần Bảo Tràng, chín phần Hư Không Mục, mười phẩm Bảo Kế, mười một phần Nhật Mật." Lời xét: Đây là bản thứ hai. Nay xét thứ tự các phẩm thì đó chính là ba mươi quyển trong Đan tạng hiện nay (?).
Lục lại nói (?): "Tăng Tựu đời Tùy hợp kinh Đại Tập, bèn lấy kinh Minh Độ Ngũ Thập Hiệu Kế đề làm phẩm Thập Phương Bồ-tát, xếp sau phần Nguyệt Tạng, và thêm phẩm Vô Tận Ý cho thành năm mươi tám quyển, là không đúng. Đã không có căn cứ nên không theo bản ấy." Lời xét: Đây là bản thứ tư. Lục lại nói: "Kinh Đại Tập hợp lại ấy cũng có bản thành sáu mươi quyển, trong đó hai quyển ba mươi mốt, ba mươi hai lặp lại phẩm Bảo Kế cho đủ thành sáu mươi quyển. Phẩm Bảo Kế ấy vốn đã ở quyển hai mươi sáu, hai mươi bảy, trước phần Nhật Mật. Ở đây lại xếp lặp lần nữa, không rõ ý gì. Lại nữa, Nhật Mật và Nhật Tạng thì bản tiếng Phạn không khác nhau, xếp chép lặp đi lặp lại là sai lầm quá lắm." Lời xét: Đây là bản thứ năm. Nay xét thứ tự các phẩm thì đó chính là bản sáu mươi quyển trong Tống tạng và Hương tạng hiện nay, chỉ là không chép lặp phẩm Bảo Kế, đó là chỗ khác nhau nhỏ mà thôi. Như vậy dường như là từ bản thứ tư năm mươi tám quyển trước kia, chia phần Nhật Tạng ở giữa thành mười hai quyển (?) cho đủ sáu mươi quyển. Còn bản thứ ba và bản thứ sáu, nay vì các tạng đều không có nên không phiền kể ra. Bản kinh khác nhau như thế nên trong các tạng mới có sự sai khác ấy.
Kính xét văn trước sau của Khai Nguyên Lục thì bản kinh hợp lại sáu mươi quyển này có sáu chỗ sai, nên không thể theo mà dùng. Lục nói: "Cũng có bản kinh tách riêng ra làm phẩm Anh Lạc, là không đúng. Đây là một đoạn, không nên chia làm hai." Lời xét: Kinh này chia ra như vậy, đó là sai thứ nhất. Lục lại nói: "Trong bài ký của Tăng Hựu không có phần Nhật Mật mà có phẩm Vô Tận Ý, là không đúng. Nay kinh Vô Tận Ý tuy là một phần riêng của Đại Tập, nhưng không phải do (Đàm) Vô Sấm (vị pháp sư dịch kinh đời Bắc Lương) dịch, lại không theo thứ tự, không nên đưa vào trong." Lời xét: Kinh này đưa phẩm ấy vào trong, lại cho là do Vô Sấm dịch, đó là sai thứ hai. Lục lại nói: "Phẩm Hư Không Tạng, Tăng Hựu đặt sau phẩm Bất Khả Thuyết, không rõ vì sao." Lời xét: Kinh này đặt ở chỗ ấy, đó là sai thứ ba. Lục lại nói: "Nhật Mật và Nhật Tạng thì bản tiếng Phạn không khác nhau, xếp chép lặp đi lặp lại là sai lầm quá lắm." Lời xét: Kinh này chép lặp, đó là sai thứ tư. Lục lại nói: "Lấy kinh Minh Độ Ngũ Thập Hiệu Kế đề làm phẩm Thập Phương Bồ-tát, xếp sau phần Nguyệt Tạng, là không đúng. Đã không có căn cứ nên không theo bản ấy." Lời xét: Kinh này lại theo bản ấy, đó là sai thứ năm. Lại nữa, kinh Minh Độ do An Thế Cao (vị cao tăng người nước An Tức sang Trung Hoa dịch kinh đời Hán) dịch, mà lại ghi là do Na-liên-đề-da-xá (vị tăng người Thiên Trúc dịch kinh đời Bắc Tề và đời Tùy) dịch. Lời xét: Đây cũng làm người ta lầm lẫn, đó là sai thứ sáu.
Đã có sáu chỗ sai thì lẽ phải sửa lại. Sửa như thế nào? Nếu làm bản lược thì như Khai Nguyên Lục và kinh của Đan tạng, làm ba mươi quyển mới đúng; nếu làm bản hợp thì như bản thứ sáu trong Khai Nguyên Lục, làm tám mươi quyển mới đủ. Nay hai tạng Tống và Hương, về mục lục thì lấy theo Khai Nguyên Lục, mà bản kinh thì vẫn theo bản của Tăng Tựu, chỉ là vì không để tâm đối chiếu với nhau mà thôi.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ ba mươi mốt.
Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) Đàm Vô Sấm đời Bắc Lương dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video