BẢO SINH YẾU LỤC (Những điều cốt yếu để giữ gìn sự sống)
LỜI TỰA
Tôi từng nghe: cây thông có cái bền vững nghìn năm, còn tuyết thì không cứng nổi một lúc. Nếu trồng thông trên đất mục, chưa đầy một tháng ắt sẽ bị mọt đục; nếu cất tuyết ở núi phía khuất nắng, dù qua nhiều năm cũng không tan.
Trái với bản tính của vật thì cái bền hóa giòn, thuận theo lẽ của vật thì cái ngắn ngủi được kéo dài. Lẽ của muôn vật đã như thế, lẽ của con người há lại khác sao? Vậy thì cái gọi là phép điều nhiếp (cách điều hòa, giữ gìn thân thể để sống khỏe và lâu) há có thể xem nhẹ được ư? Thần trộm xem các sách giữ gìn sự sống của người trước soạn ra, thường có quá nhiều điều kiêng cữ, các mục quá rườm rà, người làm theo thấy khó. Với bậc tôn quý lại càng không dễ làm. Thần thuở nhỏ hay đau ốm nên để tâm vào việc dưỡng sinh (nuôi dưỡng sự sống, giữ sức khỏe), nghiên cứu đã lâu, nay biên soạn xong. Phép trong sách này đơn giản, dễ làm, lúc rảnh là làm được. Trước hết cốt làm vững chính khí (sức sống và sức chống bệnh vốn có của cơ thể), sau đó điều hòa tay chân thân thể. Còn như cách ăn mặc, chỗ ở, các phương thuốc và thức ăn bồi bổ, tính chất của rau quả, chim cá, điều gì có ích thì nhất định ghi lại, điều gì không bổ ích thì không chép. Phương thuốc xưa có chỗ sai thì giải thích lại cho rõ; cách dùng trong dân gian có chỗ trái lẽ thì nhất định sửa lại. Đặt tên sách là "Bảo sinh yếu lục". Tuy không giúp gì cho việc hiểu đạo lý cao xa, nhưng cũng tạm có ích cho việc giữ gìn sức khỏe. Thần mạo muội dâng lên, trong lòng vô cùng run sợ. Bồ Kiền Quán kính cẩn viết lời tựa.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC NUÔI DƯỠNG THẦN VÀ KHÍ (thần: tinh thần, sự minh mẫn của tâm trí; khí: sinh lực vận hành trong cơ thể theo Đông y)
Kê Thúc Dạ (tức Kê Khang, danh sĩ thời Tam Quốc) nói: Uống thuốc để mong ra mồ hôi, có khi không được. Thế mà nỗi hổ thẹn vừa dồn lên (?) thì mồ hôi đã tuôn ra đầm đìa.
Điều đó cho thấy tình cảm phát ra từ bên trong rồi hiện ra bên ngoài thân thể, thì biết rằng mừng, giận, buồn, vui há lại không làm hại người sao? Cho nên lòng không bị khuấy động thì thần không mỏi mệt; thần không mỏi mệt thì khí không rối loạn; khí không rối loạn thì thân thể yên ổn, tuổi thọ dài lâu.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC ĐIỀU HÒA TAY CHÂN THÂN THỂ
Người dưỡng sinh thì thân thể cần vận động nhẹ, đừng để đến mức quá mệt. Như nước chảy thì trong, ứ đọng thì bẩn. Người dưỡng sinh muốn máu huyết luôn lưu thông, như dòng nước chảy. Ngồi không nên đến mức mỏi, đi không nên đến mức mệt. Năng đi lại không ngừng nhưng nên hơi chậm rãi, ấy chính là phép vận động nhẹ.
Cho nên tay chân nên thường co duỗi. Hai cánh tay nên kéo bên trái, kéo bên phải như thế giương cung. Hoặc hai tay cùng đẩy ngửa lên như thế nâng đá. Hoặc hai nắm tay đấm vào khoảng không. Hoặc cánh tay đưa nhẹ sang trái, sang phải, ra trước, ra sau. Hoặc đầu cổ ngoảnh sang trái, sang phải. Hoặc lưng hông xoay sang trái, sang phải, lúc cúi xuống lúc ngửa lên. Hoặc hai tay nắm lấy nhau vặn nhè nhẹ như kiểu rửa tay. Hoặc xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho nóng rồi áp lên mắt, xoa mặt. Lúc rảnh việc thì tùy ý làm, mỗi động tác chừng mười mấy lần là được.
Mỗi ngày năng làm thì thân thể nhẹ nhõm, mắt sáng, gân khớp và máu huyết điều hòa thông suốt, ăn uống dễ tiêu, không bị ứ trệ chỗ nào. Trong người hơi khó chịu, làm vài lượt là khỏi. Các phương đạo dẫn (phép tập luyện co duỗi thân thể kết hợp điều hòa hơi thở của Đạo gia) ngày xưa quá rườm rà, người tôn quý không dễ làm theo. Nay phép này không chọn giờ giấc, cũng không định số lần, lúc rảnh là làm được, mà thấy hiệu quả lại nhanh.
Người ta khi nằm ngủ ban đêm, nên tự lấy tay xoa tay chân, ngực bụng mười mấy lượt, gọi là "tắm khô". Nằm thì nên nằm nghiêng và co gối, giúp tăng khí lực. Thường ngày nước bọt đục thì nhổ đi, nước bọt trong thì nuốt vào. Thường lấy lưỡi chống lên vòm trên (?) (chữ gốc bị mất, có lẽ là vòm miệng), gom nước bọt trong lại mà nuốt. Làm vậy thì thấm nhuần ngũ tạng (năm cơ quan chính trong người theo Đông y: tim, gan, tỳ, phổi, thận), da thịt tươi nhuận, khiến người sống lâu không già.
"Hoàng Đình kinh" (một bộ kinh dưỡng sinh, tu luyện của Đạo giáo) nói: "Miệng là Ngọc Trì, là cung Thái Hòa (tên gọi tu luyện của miệng: ao ngọc, cung hòa khí lớn); súc miệng nuốt thứ nước thiêng thì tai họa không phạm đến." Lại nói: "Ngậm miệng, cong lưỡi mà nuốt thai tân (nước bọt quý như thứ dịch nuôi bào thai), khiến ta tu luyện thành tiên bay lên."
Năng gõ răng vào nhau thì răng chắc, lại trừ được khí độc hại. Người ta mùa xuân và tháng nóng nên ngủ muộn dậy sớm; mùa thu nên ngủ sớm dậy sớm; mùa đông nên ngủ sớm dậy muộn. Dậy sớm thì không nên trước lúc gà gáy, dậy muộn thì không nên sau lúc mặt trời mọc.
Lúc trời nóng nên để thân thể thư thái thoáng đãng, tháng lạnh nên thu giữ kín đáo. Đó là con đường hợp với khí của bốn mùa, giữ gìn thân thể và tăng thêm tuổi thọ.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC BÀN VỀ QUẦN ÁO
Thần nghe rằng quần áo dày hay mỏng nên theo thời tiết cho vừa phải. Vì thế tháng nóng không thể mặc toàn đồ mỏng, lúc lạnh không thể mặc ấm quá mức. Lúc nóng gắt có thể mặc áo một lớp bằng vải lụa đã chuội (vải đã nấu cho mềm), nằm trong màn bằng vải đã chuội, hoặc đắp chăn từ lưng bụng xuống đầu gối, ống chân; như thế rất hợp với người. Áo bông mùa đông đừng để quá dày; lạnh thì cứ thêm dần từng lớp. Như vậy khiến người không bị lạnh đột ngột, nóng đột ngột.
Cho nên lúc lạnh mà thấy nóng thì bớt áo, bớt thì không bị hại vì ấm quá; lúc nóng mà thấy lạnh thì thêm áo, thêm thì không bị hại vì lạnh. Nếu lạnh nóng đúng theo mùa mà tùy tiện cởi ra mặc vào thì sẽ bị lạnh nóng làm hại. Lạnh thì nên mặc thêm dần, nóng thì nên cởi bớt dần. Từ lưng bụng xuống đến bàn chân, ống chân nên luôn giữ ấm. Từ ngực lên đến đầu nên hơi mát. Mát nhưng không đến mức rét cóng, ấm nhưng không đến mức khô nóng. Áo bị mồ hôi làm ướt thì thay ngay. Áo vừa xông hương, hơi lửa chưa tan thì chưa được mặc ngay. Lạnh nóng điều hòa, thân thể và tinh thần yên tĩnh thì bệnh tật không sinh ra, tuổi thọ tự nhiên dài lâu.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC BÀN VỀ ĂN UỐNG
Ăn uống là để nuôi dưỡng huyết và khí của con người. Huyết thì làm tươi tốt thân thể, khí thì bảo vệ tay chân. Phần tinh túy nhất thành tủy, thành tinh (chất quý nuôi sự sống và sinh sản); phần kế tiếp thành da thịt. Thường ngày không nên đợi thật đói mới ăn, chờ thật no mới thôi. Nên luôn ở trạng thái như đang đói mà đã no, đang no mà còn hơi đói. Thanh Ngưu đạo sĩ (tức Phong Quân Đạt, đạo sĩ đời Hán, thường cưỡi trâu xanh) nói: "Người ta nên đói rồi mới ăn, khát rồi mới uống." Ấy là vì không muốn ăn uống gượng ép.
Lại không nên ăn đồ nóng trước rồi liền ăn đồ lạnh, ắt nóng lạnh xung đột nhau mà sinh bệnh. Phàm ăn, trước ăn đồ nóng, kế ăn đồ ấm, rồi mới có thể ăn chút ít đồ lạnh. Phàm đồ ăn quá nóng thì hại xương, quá lạnh thì hại gân. Dù nóng cũng không được bỏng môi, dù lạnh cũng không được buốt răng.
Phàm ăn, ấm hơn lạnh, ít hơn nhiều, chín hơn sống, nhạt hơn mặn. Phàm ăn đồ nóng mà ra mồ hôi thì đừng rửa mặt, sẽ khiến mất sắc mặt, trên mặt có cảm giác như kiến bò. Ăn no mà gội đầu thì sinh chứng đầu phong (chứng đau đầu kéo dài, hay tái phát). Phàm món mình thích thì không nên ham mê một bề, ham mê một bề thì bị tổn hại mà sinh bệnh. Vị mình ghét thì không nên bỏ hẳn, bỏ hẳn thì khí của các tạng không cân bằng (như hoàn toàn không ăn đắng thì khí của tim hư yếu, hoàn toàn không ăn mặn thì khí của thận suy yếu).
Vì thế trời có ngũ hành (năm yếu tố cơ bản tạo nên vạn vật: mộc – gỗ, hỏa – lửa, thổ – đất, kim – kim loại, thủy – nước), người có ngũ tạng, đồ ăn có ngũ vị (năm vị: chua, đắng, ngọt, cay, mặn). Cho nên gan ứng với mộc, tim ứng với hỏa, tỳ (cơ quan tiêu hóa, ứng với lá lách và chức năng tiêu hóa) ứng với thổ, phổi ứng với kim, thận ứng với thủy. Vị chua vào gan, vị đắng vào tim, vị ngọt vào tỳ, vị cay vào phổi, vị mặn vào thận.
Mộc sinh hỏa, hỏa sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy, thủy sinh mộc (gọi là tương sinh: cái này nuôi dưỡng, sinh ra cái kia). Mộc chế ngự thổ, thổ chế ngự thủy, thủy chế ngự hỏa, hỏa chế ngự kim, kim chế ngự mộc (gọi là tương khắc: cái này kìm hãm cái kia). Cho nên trong bốn mùa đừng ăn nhiều vị thuộc về cái mà tạng của mùa ấy sinh ra và cái mà nó chế ngự, vì đều có thể làm hại tạng sinh ra nó. Nên ăn vị tương sinh (vị thuộc hành sinh ra tạng đang làm chủ mùa ấy) để giúp cho vượng khí (khí đang thịnh, làm chủ theo mùa). Tạng đang vượng không bị tổn thương thì vượng khí càng thêm mạnh. Ăn uống vừa phải, lạnh ấm thích hợp thì các bệnh không sinh ra, tuổi thọ tự nhiên dài lâu.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC BÀN VỀ CHỖ Ở
Sách Truyện (tức Tả truyện) nói: "Đất dày nước sâu thì ở đó không sinh bệnh." Cho nên người ta chọn chỗ ở, dù ở phương nào cũng nên chọn nơi đất dày nước sâu. Đất nên chắc, ẩm và có màu vàng; nước nên ngọt ngon và trong.
Căn phòng thường ở phải làm cho thật kín, đừng để có khe hở nhỏ khiến gió lọt vào; ở lâu thì dễ bị gió làm trúng bệnh. Gió là khí của trời đất, có thể sinh ra và nuôi lớn muôn vật, nhưng cũng có thể làm hại người. Ban đầu gió vào khoảng tấu lý (lớp kẽ hở của da và thớ thịt, nơi mồ hôi thoát ra), dần dần vào trong da thịt, rồi truyền vào kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể theo Đông y), đến tận tạng phủ (các cơ quan nội tạng). Bệnh truyền đi biến đổi đã rộng thì gây hại càng sâu. Cho nên người xưa nói: "Tránh gió như tránh mũi tên."
Lúc nóng gắt mà ngồi lâu trong nhà thông hai đầu thì hứng gió rất nhiều, ngõ hẹp giữa hai bức tường càng tệ hơn. Lúc nóng gắt không được nằm ngủ ngoài trời. Từ sau tiết Lập xuân (ngày mở đầu mùa xuân, khoảng đầu tháng 2 dương lịch) đến trước tiết Lập thu (ngày mở đầu mùa thu, khoảng đầu tháng 8 dương lịch), nên nằm quay đầu về hướng đông; từ sau Lập thu đến trước Lập xuân, nên quay đầu về hướng tây. Thường gối bằng gối thuốc thì tốt hơn gối ngọc quý, vì gối ngọc quá lạnh làm hại não. Còn gối thuốc, nếu tính thuốc quá nóng thì hơi nóng xông lên, quá lạnh thì hơi lạnh làm hại não. Chỉ dùng những vị thuốc trị gió, tính bình hòa mát mẻ mới là thích hợp.
BẢO SINH YẾU LỤC – MỤC BÀN VỀ CHỖ Ở
PHƯƠNG GỐI THUỐC
(Gối lâu ngày trị chứng đầu phong, chóng mặt, nặng đầu, đau buốt vì lạnh, mắt mờ, ngạt mũi, đồng thời trừ được tà khí – các khí độc hại gây bệnh từ bên ngoài)
Mạn kinh tử (quả cây quan âm biển) 8 phân (phân: đơn vị cân nhỏ thời xưa, một phần mười của một tiền), cam cúc hoa (hoa cúc ngọt) 8 phân, tế tân 6 phân, Ngô bạch chỉ (bạch chỉ vùng đất Ngô) 6 phân, bạch truật 4 phân, xuyên khung (?) (chữ gốc bị mất một nửa) 6 phân, thông thảo 8 phân, phòng phong 8 phân, cảo bản (?) (chữ gốc bị mất một nửa) 6 phân, sừng linh dương 8 phân, sừng tê giác 8 phân, thạch xương bồ (xương bồ mọc trên đá) 8 phân, đậu đen 5 hợp (hợp: đơn vị đong thời xưa, một phần mười của một thăng), lựa chọn cho sạch.
Các vị thuốc trên thái nhỏ, bỏ phần vụn nát, trộn cho đều. Đựng vào túi lụa mộc (lụa chưa chuội) để hơi thuốc dễ thoát ra. Kế đó lồng thêm một lớp túi the xanh biếc bên ngoài, khâu lại như hình cái gối, nhồi thuốc vào cho thật chặt, đặt vào trong một cái hộp. Hộp có hình như cái gối; đặt túi thuốc vào sao cho nhô lên khỏi miệng hộp chừng một tấc rưỡi. Khi muốn gối thì mở nắp hộp ra, không gối thì đậy lại, để hơi thuốc không bay mất. Gối lâu ngày gối dần thấp xuống thì cho thêm thuốc vào cho đầy chặt, hoặc thêm đậu đen cho được như lúc đầu. Sau ba đến năm tháng, hơi thuốc hết thì thay thuốc mới.
Mới gối được mười ngày hoặc một tháng, trong tai hơi ù, ấy là dấu hiệu thuốc đang hút gió độc ra.
BẢO SINH YẾU LỤC
MỤC BÀN VỀ THUỐC VÀ THỨC ĂN
Bàn về việc uống thuốc kim thạch (thuốc chế từ khoáng chất, kim loại, đá – thứ thuốc được nhiều người xưa uống để mong sống lâu). Thuốc kim thạch có lẽ nên uống và có lẽ không nên uống. Muốn tìm hiểu đến tận cùng phép dưỡng sinh thì phải hiểu thấu nguồn gốc của thuốc men. Nay giả đặt lời hỏi đáp để làm sáng tỏ lẽ phải.
Có người hỏi: Thuốc kim thạch chôn xuống không mục, nấu lên không nát, dùng vào có thể làm vững khí, kéo dài tuổi thọ. Thuốc cỏ cây thì không tránh khỏi mục nát, làm sao có công giữ vững sinh lực, giữ mãi tuổi xuân được? Đáp: Thuốc kim thạch tính mạnh bạo dữ dội mà không có chất nước thấm nhuần. Người đang lúc cường tráng uống vào cũng không ích gì; đến khi suy yếu thì chất độc liền phát ra. Người lúc tuổi tráng niên thì khí thịnh mà trơn chảy. Thịnh thì chế ngự được thuốc đá, trơn chảy thì đẩy được thuốc đá đi, cho nên không phát độc. Đến khi suy yếu thì vinh vệ (vinh: phần dinh dưỡng chảy trong mạch nuôi cơ thể; vệ: phần khí bảo vệ bên ngoài cơ thể) trở nên rít trệ. Rít trệ thì không đẩy được thuốc đá đi, yếu thì không chế ngự được thuốc đá. Thuốc đá không bị chế ngự, cái lẽ ra phải đi thì lại đọng lại tích tụ, cho nên thành tai họa lớn cho người. Muốn được lợi mà lại bị hại, còn giữ vững được gì nữa?
Hỏi: Cũng có người chưa hư yếu mà thuốc đá đã phát độc ư? Đáp: Lo buồn, giận dữ chứa trong lòng mà không giải tỏa được thì vinh vệ rít trệ không lưu thông, sức thuốc đá kết tụ không tan, tụ ở đâu thì phát ra mụn nhọt ở đó. Lại có người uống thuốc đá, cậy vào sức thuốc mà buông thả chơi bời. Sức thuốc đã chạy khắp thì sinh ra bệnh cường trung (chứng dương vật cương mãi không thôi, kèm khát nước, do nhiệt độc của thuốc đá). Người không hiểu lại cho đó là công hiệu lạ. Tinh dịch khô kiệt, sức nóng dữ dội liền phát ra, giống như nồi không mà cứ thêm lửa, hiếm khi không cháy khét.
Hỏi: Thuốc kim thạch có hại như vậy, sao vua Thần Nông (vị vua truyền thuyết dạy dân trồng trọt và nếm thử cây thuốc) lại ghi vào "Bản kinh" (tức "Thần Nông bản thảo kinh", bộ sách thuốc cổ nhất Trung Hoa)? Đáp: Người hư yếu quá độ, hàn lạnh tích tụ lâu ngày thì uống tạm cũng không sao; bệnh khỏi thì ngừng, như vậy không có hại.
Lại hỏi: Trước nói sức thuốc đá mạnh bạo, tạng phủ suy thì phát độc; nay người vốn đã hư yếu mà uống thuốc đá thì làm sao chế ngự được sức nó? Thế mà chưa thấy có hại, là vì sao? Đáp: Lúc mới uống, sức thuốc đá chưa tích tụ (?), lại gặp lúc trong người hư lạnh quá mức, cho nên không phát độc. Xét theo đó thì đương lúc hư yếu quá độ, hàn lạnh tích tụ lâu ngày, có thể uống tạm. Còn nếu để phòng bệnh lâu dài thì không bằng thuốc cỏ cây.
Lại hỏi: Cây cỏ tự nó còn không bền lâu, làm sao làm vững được người? Đáp: Uống đều đặn không bỏ, sức thuốc nối tiếp nhau dồn lại, sau nhiều năm ắt được lợi lớn. Thuốc công phá chữa bệnh thì lấy việc khỏi bệnh làm công hiệu; phương thuốc giữ vững sinh lực thì thấy thân thể yên ổn là có hiệu quả. Thân thể và tinh thần đã yên thì tuổi thọ tự nhiên dài lâu.
LOẠI QUẢ. Bột hạt sen. Chủ trị bổ trung tiêu (vùng giữa bụng, chỉ chức năng tiêu hóa của tỳ vị), nuôi dưỡng tinh thần, tăng khí lực, trừ trăm bệnh. Uống lâu (?) (chữ gốc viết nhầm) thì thân thể nhẹ nhõm, sống lâu.
Tháng tám lấy hạt sen, chọn những hạt vỏ đã đen (?), bỏ vỏ và tim, phơi khô, giã rồi rây thành bột. Buổi sáng hòa với rượu hoặc cháo trắng mà dùng; không nên ăn chung với địa hoàng. Hạt sen lúc còn non, ăn sống thì sinh đầy hơi; làm thành bột thì có lợi cho người.
Bột hạt dẻ. Chủ trị làm khỏe ruột và dạ dày, bổ khí của thận.
Lấy hạt dẻ phơi khô cho vỏ tự nứt, bóc vỏ, thái mỏng. Lại phơi cho thật khô, giã thành bột, ăn theo cách như bột sen. Phàm ăn hạt dẻ, ăn sống thì sinh giun sán và đầy hơi, ăn chín cũng sinh trướng bụng, đều không bằng phơi cho nửa khô. Cho vào trong áo, sát da thịt cho ấm rồi mới ăn thì rất có lợi cho người.
Nho làm nước cốt tuy là cách thông thường, nhưng công hiệu bổ ích rất tốt. Chủ trị chứng thấp tý ở gân xương (đau nhức, tê bại gân xương do khí ẩm thấp), tăng khí lực, mạnh ý chí, khiến người béo khỏe. Uống lâu thì thân thể nhẹ nhõm, không già, sống lâu. Lúc nho chín, trước tiên tưới vào gốc mỗi thứ một đấu (đấu: đơn vị đong thời xưa, bằng mười thăng) nước thịt dê và nước vo gạo, để như thế qua một đêm. Chọn những chùm chín mà hái, cho vào bình sành trắng mới, cho đầy và hơi nén chặt, đậy kín miệng bình (?), tự nhiên thành nước cốt. Lọc bỏ bã mà uống, vị ngon hơn cả rượu ủ lâu nặng nhất, rất có lợi cho người.
BẢO SINH YẾU LỤC – MỤC BÀN VỀ THUỐC VÀ THỨC ĂN
NƯỚC LỰU LÊ (nước cốt lựu và lê)
(Trị chứng phong nhiệt – bệnh do gió và nóng xâm nhập, đầu óc mê mệt, bứt rứt khó chịu)
Lê xanh (loại to) 20 quả, lựu 10 quả, trúc lịch (nước ép từ thân tre tươi hơ lửa) loại đạm trúc 3 thăng lớn (thăng: đơn vị đong thời xưa).
Giã lựu và lê trên, vắt lấy nước cốt tự nhiên, để lắng, lọc rồi trộn với trúc lịch. Mỗi lần uống 5 hợp, ngày uống ba lần. Lê thật to mới dùng 20 quả, lê nhỏ thì dùng 30 quả.
LOẠI NGŨ CỐC VÀ RAU. Hồ ma (vừng đen). Chủ trị ruột hư yếu gầy mòn, bổ năm tạng, tăng khí lực, làm lớn da thịt, bồi đắp tủy và não, làm chắc gân xương, trừ hư nhiệt (chứng nóng trong người do cơ thể suy yếu). Uống lâu thì sáng mắt, thân thể nhẹ nhõm, không già, sống lâu. Còn có tên là cự thắng; loại quả có bốn cạnh là hồ ma, loại tám cạnh là cự thắng. Đào Hoằng Cảnh (danh y và đạo sĩ thời Nam Triều) nói: "Trong tám loại ngũ cốc, chỉ có thứ này là tốt." Lại nói: "Vị ngọt, thuộc nhóm lúa đậu." Đó chính là ô ma (vừng đen).
Thứ cự thắng người nay dùng, thân và quả tuy nhỏ, giống cây vừng nhưng lá to, vị rất đắng, tính rất lạnh. Đã vị đắng thì không thể xếp vào loại lúa gạo, tính lạnh thì không thể dùng làm thuốc bổ. Lá của nó lại khác cây vừng: trời râm thì rủ xuống, nắng gắt thì dựng lên. Ấy hẳn là một thứ khác, không phải cự thắng hay hồ ma. Ngày nay người đời cứ dùng mà không biết là sai. Đúng ra phải dùng vừng đen có dầu, vị ngọt, quả bốn cạnh là hồ ma, tám cạnh là cự thắng. Như thế mới đúng với "Bản kinh", không nên dùng thứ vị đắng mà tính lạnh.
LOẠI THỊT. Dê. Đàn ông ăn thì tổn hại dương (khí nóng, sinh lực nam giới), đàn bà ăn thì làm tuyệt âm (khí mát, chức năng sinh sản nữ giới) (là nói loại dê có sừng). Tủy dê bổ chứng hư tổn (cơ thể suy yếu hao mòn) (còn óc dê thì ăn không có lợi cho người).
Thịt hươu. Tính ấm, bổ trung tiêu, làm mạnh năm tạng, tăng khí lực. Hồ cư sĩ (một ẩn sĩ tu tiên đời Hán) nói: Hươu tính cảnh giác, hăng hái, hay ăn cỏ tốt, ở thì ắt trên gò núi, đẻ thì ắt ở khe suối, đầm nước. Cho nên có thể dùng để cúng thần, là vì nó sạch sẽ. Cỏ tốt nó ăn có chín thứ (lộc thông, lộc dược, bạch hao, rau cần nước, cam thảo, sơn thương (?), lá và rễ sắn dây, tề đầu hao, rau tề). Hươu thường ăn chín loại cỏ này nên thịt nó có tính giải độc, trị chứng phong, át được độc của đan thạch (các thuốc luyện từ khoáng chất). Người uống phụ tử (một vị thuốc có độc, tính rất nóng) (?) mà ăn nhiều thịt hươu cùng phụ tử thì kém sức. Tháng năm kiêng ăn thịt hươu. Nhung hươu không được đưa gần mũi mà ngửi.
Thịt hoẵng. Tính ấm, bổ năm tạng. Ăn vào khoảng tháng tám đến tháng mười một thì tốt hơn thịt dê. Từ tháng mười hai trở đi thì gây động phong (khơi dậy chứng phong) và sinh đầy hơi, không nên ăn.
Cá chình. Tính ấm, chủ trị năm loại bệnh trĩ, giết các loại giun sán, bổ dương khí. Ăn ba đến năm lần thì trăm bệnh ở vùng lưng và thận tự khỏi. Loại có năm màu thì đồng thời chữa được trăm bệnh đới hạ của phụ nữ (các bệnh khí hư, huyết trắng thuộc vùng đới mạch – đường kinh chạy vòng quanh eo như dây thắt lưng). Cách làm: thái nhỏ, bỏ xương, nêm đủ gia vị, nhồi vào ruột dê, buộc hai đầu lại rồi nướng, đợi nguội rồi mới thái ra ăn.
Gà mái lông vàng, tính ấm. Chủ trị chứng hư khát (khát nước do cơ thể suy yếu), đi tiểu nhiều lần, tiêu chảy. Bổ năm tạng, tăng khí lực. Gà đen thì trị chứng phong.
Ba ba. Bổ một cách bình hòa. Trừ các khí nóng ứ tắc ở khoảng giữa các khớp xương. Tháng năm, tháng sáu không nên ăn (có người lấy mai ba ba tán thành bột, vào khoảng tháng năm, tháng sáu bị nhiễm khí ẩm thấp, bỗng hóa thành ba ba con).
Thịt lợn không bổ gân, thịt gà không bổ tủy (?), nên trong các món ăn làm thuốc thường loại bỏ chúng.
Chim cút. Tính bình, bổ. Không nên ăn chung với nấm; rán với bơ sữa thì rất tốt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video