Thiên Địa hình (thiên bàn về các dạng địa thế nơi chiến trường), thiên thứ mười — Thiên Địa hình.
Tôn Tử nói: Địa hình có loại "thông", có loại "quải", có loại "chi", có loại "ải", có loại "hiểm", có loại "viễn".
Ta có thể đi tới, địch cũng có thể đi lại, gọi là đất thông (đất thông thoáng, hai bên đều qua lại dễ dàng). Ở đất thông, phải chiếm trước chỗ cao, hướng về phía mặt trời, giữ cho đường vận chuyển lương thực được thuận lợi; đánh như thế thì có lợi.
Có thể tiến tới nhưng khó quay về, gọi là đất quải (đất như cái móc treo: vào thì dễ, rút ra thì khó). Ở đất quải, nếu địch không phòng bị thì xuất quân ra đánh sẽ thắng; nếu địch có phòng bị, ra đánh mà không thắng thì khó rút về, rất bất lợi.
Ta ra trước thì bất lợi, địch ra trước cũng bất lợi, gọi là đất chi (đất giằng co, hai bên cầm cự nhau, bên nào ra đánh trước bên ấy chịu thiệt). Ở đất chi, dù địch đưa mồi lợi ra nhử ta, ta cũng không ra; hãy dẫn quân rút đi, đợi địch ra được một nửa thì quay lại đánh, như thế có lợi.
Ở đất ải (lối đi hẹp, như cửa hẻm núi), nếu ta chiếm trước thì phải bố trí quân chặn kín cửa ải để chờ địch. Nếu địch chiếm trước, mà họ đã chặn kín thì đừng đánh theo vào; nếu họ chưa chặn kín thì có thể đánh vào.
Ở đất hiểm (đất núi non hiểm trở, cao thấp dốc đứng), nếu ta chiếm trước thì phải đóng ở chỗ cao, hướng về phía mặt trời để chờ địch; nếu địch chiếm trước thì dẫn quân rút đi, đừng đánh theo.
Ở đất viễn (đất xa, quân hai bên đóng cách nhau rất xa), nếu thế lực hai bên ngang nhau thì khó mà đi đến gây chiến, có đánh cũng không có lợi.
Cả sáu điều trên là đạo lý về cách dùng địa hình, là trách nhiệm hệ trọng nhất của người làm tướng, không thể không xét kỹ.
Cho nên quân đội có loại "tẩu", có loại "trì", có loại "hãm", có loại "băng", có loại "loạn", có loại "bắc". Cả sáu điều này không phải là tai họa do trời giáng xuống, mà là lỗi của người làm tướng.
Thế lực hai bên ngang nhau mà lấy một đánh mười, gọi là tẩu (quân bỏ chạy). Lính mạnh mà quan chỉ huy cấp dưới yếu, gọi là trì (quân lỏng lẻo, kỷ luật buông thả như dây cung bị chùng). Quan chỉ huy cấp dưới mạnh mà lính yếu, gọi là hãm (quân sa lầy, bị đẩy vào chỗ chết). Tướng tá cấp cao giận dữ, không chịu phục tùng, gặp địch thì vì oán hận mà tự ý xông ra đánh, còn chủ tướng lại không biết rõ năng lực của họ, gọi là băng (quân sụp đổ tan rã). Tướng nhu nhược, không nghiêm, cách dạy bảo luyện tập không rõ ràng, quan và lính không có nề nếp, bày quân dàn trận ngang dọc lộn xộn, gọi là loạn (quân rối loạn). Tướng không biết xét đoán địch, đem ít đánh nhiều, lấy yếu đánh mạnh, trong quân lại không có đội tinh nhuệ được chọn lọc làm mũi nhọn xung phong, gọi là bắc (quân thua chạy tan tác).
Cả sáu điều trên là con đường dẫn đến thất bại, là trách nhiệm hệ trọng nhất của người làm tướng, không thể không xét kỹ.
Địa hình là thứ trợ giúp cho việc dùng binh. Xét đoán tình hình địch để giành phần thắng, tính toán chỗ hiểm trở, chỗ chật hẹp, đường xa đường gần, đó là đạo của bậc tướng giỏi. Biết những điều này mà cầm quân đánh trận thì ắt thắng; không biết những điều này mà cầm quân đánh trận thì ắt thua.
Cho nên, nếu xét theo lẽ chiến trận mà chắc chắn thắng, dù vua bảo đừng đánh, vẫn có thể đánh; nếu xét theo lẽ chiến trận mà không thể thắng, dù vua bảo phải đánh, vẫn có thể không đánh. Vì vậy, người tướng tiến lên không phải để cầu danh, lui về không né tránh tội, chỉ cốt giữ gìn cho dân và quân được an toàn, mà việc làm lại hợp với lợi ích của vua, người như thế là của báu của đất nước.
Coi lính như con trẻ, nên lính có thể cùng mình xông xuống khe sâu hiểm nghèo; coi lính như con yêu của mình, nên lính có thể cùng mình chết. Nhưng nếu hậu đãi mà không sai khiến được, thương yêu mà không ra lệnh được, quân rối loạn mà không trị được, thì cũng như đứa con được nuông chiều hư hỏng, không dùng được việc gì.
Biết quân mình có thể đánh, mà không biết địch không thể đánh được, thì khả năng thắng chỉ có một nửa; biết địch có thể đánh được, mà không biết quân mình không đủ sức đánh, thì khả năng thắng cũng chỉ có một nửa; biết địch có thể đánh được, biết quân mình có thể đánh, mà không biết địa hình không thể giao chiến, thì khả năng thắng vẫn chỉ có một nửa.
Cho nên người hiểu việc binh, hành động thì không mê lầm, ra quân thì không bao giờ lâm vào thế cùng. Vì thế mới nói: biết mình biết người, thì thắng mà không gặp nguy; biết thời tiết của trời, biết thế lợi của đất, thì có thể thắng trọn vẹn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video