Thiên thứ mười một: Cửu địa (chín loại vùng đất, chín loại địa thế mà quân đội có thể gặp khi tác chiến)
Tôn Tử nói: Phép dùng binh có tán địa (vùng đất khiến quân dễ tan rã), có khinh địa (vùng đất khiến quân dễ nao núng, muốn quay về), có tranh địa (vùng đất hai bên phải giành nhau), có giao địa (vùng đất qua lại thuận tiện), có cù địa (vùng đất ngã tư, giáp ranh nhiều nước), có trọng địa (vùng đất nằm sâu trong lãnh thổ địch, tình thế nặng nề), có bĩ địa (vùng đất khó đi, dễ sa lầy), có vi địa (vùng đất dễ bị vây hãm), có tử địa (vùng đất không đánh thì chết).
Chư hầu (vua các nước nhỏ thời ấy) đánh nhau ngay trên đất nước mình, gọi là tán địa (quân lính ở gần nhà nên dễ bỏ trốn, tan rã). Tiến vào đất nước người khác chưa sâu, gọi là khinh địa. Ta chiếm được thì có lợi, địch chiếm được cũng có lợi, gọi là tranh địa. Ta có thể đi tới, địch cũng có thể đi lại, gọi là giao địa. Đất tiếp giáp với nhiều nước chư hầu, ai đến trước thì được sự ủng hộ của người trong thiên hạ, gọi là cù địa. Tiến sâu vào đất nước người, phía sau đã bỏ lại nhiều thành ấp của địch, gọi là trọng địa. Núi rừng, nơi hiểm trở, đầm lầy, phàm những đường khó đi, gọi là bĩ địa. Lối đi vào thì chật hẹp, lối quay về thì quanh co, địch chỉ cần ít quân cũng đánh được quân đông của ta, gọi là vi địa. Đánh gấp thì còn sống, không đánh gấp thì bị diệt, gọi là tử địa.
Vì vậy, ở tán địa thì đừng giao chiến; ở khinh địa thì đừng dừng lại; ở tranh địa thì đừng tấn công (nếu địch đã chiếm trước); ở cù địa thì kết giao với các nước láng giềng; ở trọng địa thì cướp lương thực của địch; ở bĩ địa thì đi nhanh cho qua; ở vi địa thì dùng mưu kế; ở tử địa thì liều chết mà đánh.
Những người xưa được gọi là giỏi dùng binh, có thể khiến quân địch phía trước và phía sau không tiếp ứng được nhau, cánh quân lớn và cánh quân nhỏ không nương tựa được nhau, người sang kẻ hèn (tướng tá và binh lính) không cứu giúp được nhau, cấp trên cấp dưới không gom giữ được nhau, lính tan tác mà không tụ lại được, quân dù có hợp lại cũng không chỉnh tề. Thấy hợp với cái lợi thì hành động, không hợp với cái lợi thì dừng lại.
Xin hỏi: "Quân địch đông đảo, chỉnh tề, sắp kéo tới, thì đối phó thế nào?" Đáp: "Trước hết hãy chiếm lấy cái mà chúng quý trọng nhất, thì chúng sẽ phải nghe theo ta." Bản chất của việc binh là cốt ở nhanh chóng: nhân lúc địch trở tay không kịp, đi theo con đường chúng không ngờ tới, đánh vào chỗ chúng không phòng bị.
Phàm cách làm "khách" (tức quân đi đánh vào đất nước người khác): tiến vào càng sâu thì lòng quân càng chuyên nhất, bên "chủ" (bên phòng thủ trên đất mình) không thể thắng nổi. Cướp lương thực ở những cánh đồng trù phú thì tam quân (toàn bộ quân đội; quân thời xưa thường chia làm ba cánh) đủ ăn. Chăm lo nuôi dưỡng quân lính cẩn thận, đừng để họ mệt mỏi, dồn nén nhuệ khí, tích góp sức lực, điều quân và bày mưu sao cho địch không thể lường được. Ném quân vào chỗ không còn đường nào để đi, thì dù chết họ cũng không bỏ chạy. Đã liều chết thì còn việc gì không làm được? Quân sĩ ắt dốc hết sức lực.
Binh lính khi rơi vào chỗ hiểm nguy cùng cực thì không còn sợ hãi, không còn đường đi thì lòng vững vàng, tiến vào sâu thì gắn bó với nhau, bị dồn đến bước đường cùng thì sẽ chiến đấu. Vì thế quân ấy không cần chấn chỉnh mà tự biết đề phòng, không cần đòi hỏi mà tự làm được việc, không cần giao ước mà tự thân thiết với nhau, không cần ra lệnh mà tự tin theo. Cấm việc bói điềm lành dữ, dẹp bỏ mối nghi ngờ trong quân, thì đến chết quân lính cũng không bỏ đi đâu.
Quân sĩ của ta không giữ của cải thừa, không phải vì họ ghét của cải; không tiếc mạng sống, không phải vì họ ghét sống lâu. Ngày lệnh xuất quân ban ra, binh lính người ngồi thì nước mắt ướt đẫm vạt áo, người nằm thì nước mắt chảy ròng trên má. Nhưng khi đã ném họ vào chỗ không còn đường đi, họ sẽ dũng cảm như Chuyên Chư và Tào Quế (hai dũng sĩ nổi tiếng thời Xuân Thu: Chuyên Chư liều mình đâm chết vua Ngô là Vương Liêu; Tào Quế cầm dao uy hiếp Tề Hoàn Công, buộc trả lại đất cho nước Lỗ).
Cho nên người giỏi dùng binh giống như con Suất Nhiên. Suất Nhiên là loài rắn ở núi Thường Sơn. Đánh vào đầu nó thì đuôi quật tới, đánh vào đuôi thì đầu quay lại, đánh vào giữa thân thì cả đầu lẫn đuôi cùng tới. Xin hỏi: "Có thể khiến quân đội giống như con Suất Nhiên được không?" Đáp: "Được." Người nước Ngô và người nước Việt (hai nước thù địch thời Xuân Thu) vốn ghét nhau, nhưng khi cùng đi một thuyền qua sông mà gặp gió bão, họ cứu giúp nhau như tay trái với tay phải.
Vì vậy, buộc ngựa thành hàng, chôn bánh xe xuống đất (để tỏ quyết tâm cố thủ, không cho quân bỏ chạy) cũng chưa đủ để trông cậy. Làm cho mọi người cùng dũng cảm như một là nhờ cách cai quản; làm cho kẻ mạnh người yếu đều phát huy được sức mình là nhờ biết dùng địa thế. Cho nên người giỏi dùng binh điều khiển cả đạo quân như dắt tay một người, là vì đã đặt họ vào thế không thể làm khác được.
Việc của người làm tướng: điềm tĩnh mà sâu kín, ngay thẳng mà nghiêm chỉnh. Có thể che mắt bịt tai quân lính, khiến họ không biết gì về kế hoạch. Thay đổi việc làm, đổi khác mưu kế, khiến người ta không nhận ra. Thay đổi chỗ đóng quân, đi đường vòng, khiến người ta không đoán được. Tướng giao nhiệm vụ cho quân như cho người trèo lên cao rồi rút thang đi. Tướng dẫn quân vào sâu đất của chư hầu thì như bật lẫy nỏ cho tên lao đi, đốt thuyền đập nồi (tỏ ý không còn đường lui), như lùa đàn dê: lùa đi, lùa lại, không ai biết mình đi đâu. Tập hợp toàn quân rồi ném vào chỗ hiểm nguy, đó gọi là việc của người làm tướng. Sự biến hóa của chín loại đất, cái lợi của việc co lại hay duỗi ra (tiến hay lui), lẽ thường của lòng người, không thể không xem xét kỹ.
Phàm cách làm "khách": vào sâu thì lòng quân chuyên nhất, vào nông thì lòng quân tan rã. Rời nước mình, vượt biên giới mà đóng quân, đó là tuyệt địa (vùng đất cách biệt hẳn với nước nhà); nơi thông ra bốn phía là cù địa; tiến vào sâu là trọng địa; tiến vào nông là khinh địa; phía sau hiểm trở vững chắc, phía trước chật hẹp là vi địa; không còn đường đi là tử địa.
Vì vậy, ở tán địa, ta sẽ làm cho ý chí toàn quân thống nhất; ở khinh địa, ta sẽ khiến các cánh quân nối liền nhau; ở tranh địa, ta sẽ thúc cánh quân phía sau mau tiến theo (?); ở giao địa, ta sẽ cẩn thận phòng giữ; ở cù địa, ta sẽ củng cố mối kết giao với các nước; ở trọng địa, ta sẽ bảo đảm lương thực được tiếp tế liên tục; ở bĩ địa, ta sẽ nhanh chóng vượt qua con đường ấy; ở vi địa, ta sẽ lấp kín chỗ hở (để quân không còn nghĩ đến chuyện chạy); ở tử địa, ta sẽ cho quân thấy rằng không còn đường sống.
Cho nên tâm lý của quân lính là: bị vây thì chống cự, bị dồn đến bước đường cùng thì chiến đấu, lâm vào cảnh quá nguy ngặt thì răm rắp nghe theo.
Vì vậy, không biết mưu tính của các nước chư hầu thì không thể kết giao trước. Không biết hình thế núi rừng, nơi hiểm trở, đầm lầy thì không thể hành quân. Không dùng hương đạo (người dân địa phương dẫn đường) thì không thể có được lợi thế của địa hình. Trong những điều kể trên, không biết một điều thì không phải là quân đội của bậc bá, bậc vương (bá: người đứng đầu, làm chủ các chư hầu; vương: bậc vua thống nhất thiên hạ).
Quân đội của bậc bá, bậc vương khi đánh nước lớn thì khiến quân nước ấy không kịp tập hợp; đem uy thế đè lên địch thì khiến các nước đồng minh của địch không thể liên kết với nhau. Vì vậy không cần tranh giành kết giao với các nước trong thiên hạ, không cần vun đắp quyền thế cho các nước trong thiên hạ, chỉ tin vào sức mạnh của chính mình, đem uy thế đè lên địch, thì thành của địch có thể chiếm, nước của địch có thể phá.
Ban thưởng vượt ngoài phép thường, ra lệnh vượt ngoài quy định thông lệ, điều khiển toàn quân như sai khiến một người. Giao việc cho quân làm, đừng nói rõ ý định; cho họ thấy cái lợi, đừng nói cho họ biết cái hại. Ném quân vào đất diệt vong rồi mới giữ được còn, đẩy quân vào tử địa rồi mới sống sót. Quân lính có lâm vào cảnh nguy hại thì sau đó mới có thể xoay chuyển thắng bại.
Cho nên việc dùng binh là ở chỗ giả vờ thuận theo ý định của địch, dồn sức nhắm vào một hướng của địch, dù đi xa nghìn dặm cũng giết được tướng giặc, đó gọi là khéo léo làm nên việc lớn.
Vì vậy, vào ngày quyết định khởi binh, phải đóng cửa ải, hủy bỏ phù (thẻ tín vật bẻ đôi, dùng để kiểm tra khi qua cửa ải), không cho sứ giả qua lại; ở chốn lang miếu (triều đình, nơi vua và các quan bàn việc lớn của nước) phải bàn bạc cân nhắc kỹ lưỡng để quyết định việc ấy. Địch để hở cửa thì phải mau chóng tiến vào; trước hết chiếm lấy cái mà địch quý trọng, đừng để lộ thời điểm giao chiến cho địch biết. Làm theo đúng phép tắc nhưng linh hoạt theo tình hình địch để quyết định cuộc chiến. Vì vậy, lúc đầu hãy kín đáo như cô gái ở trong buồng, khiến địch lơi lỏng mở cửa; sau đó hãy nhanh như thỏ xổng chuồng, khiến địch không kịp chống đỡ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video