Kinh Ma-ha Ma-da (Ma-ha Ma-da là tên mẹ đức Phật, tức hoàng hậu Ma-da), quyển hạ (còn có tên là: Phật lên cõi trời Đao-lợi thuyết pháp cho mẹ; Đao-lợi là tầng trời thứ hai thuộc cõi Dục, nơi Đế Thích làm chủ).
Sa-môn (người xuất gia tu hành) Thích Đàm Cảnh đời Tiêu Tề (tức nhà Nam Tề) dịch.
Bấy giờ đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) đã giảng pháp mầu cho vua Ba-tư-nặc (vua nước Xá-vệ) và đại chúng xong, cùng chúng tỳ-kheo (những người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) vây quanh trước sau, rời nước Xá-vệ, lần lượt đi qua các làng mạc, xóm ấp. Những ai đáng được hóa độ, Ngài đều đến khắp, cho đến khi tới sông Ni-liên-thiền (một con sông ở miền Trung Ấn Độ, gần nơi Phật thành đạo).
Khi ấy Thế Tôn đến bờ sông, mặc áo tắm, xuống sông tắm gội. Lúc đó có vô số trăm nghìn trời, rồng, dạ-xoa (loài quỷ thần có sức mạnh, đi lại nhanh), càn-thát-bà (thần âm nhạc của trời, sống bằng mùi hương), a-tu-la (loài thần hay ghen ghét, đánh nhau với trời), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng, ăn rồng), khẩn-na-la (thần ca hát của trời), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và loài chẳng phải người, thấy Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, tức bậc đã đạt chân lý) tắm dưới sông, ai nấy đều mang các thứ hương xoa và hương bột đến cúng dường.
Bấy giờ bên bờ sông Ni-liên-thiền, tất cả chúng sinh dưới nước, trên đất và trong không trung, nhìn thấy thân Như Lai sáng như gương trong, ngắm hình dáng tuyệt đẹp ấy, đều sinh vui mừng, khởi lòng từ bi. Tam độc (ba thứ độc trong tâm: tham lam, giận dữ, si mê) tiêu tan lắng xuống, không còn ăn thịt lẫn nhau, và tất cả đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu đạt giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn như Phật).
Bấy giờ A-nan (thị giả thân cận của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ giỏi) bạch Phật rằng: "Nay các chúng sinh dưới nước, trên đất, trong không trung này, vừa thấy thân Phật mà còn sinh vui mừng, phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ). Thế mà Đề-bà-đạt-đa (em họ của Phật, người nhiều lần mưu hại Phật) sinh ra trong cung họ Thích, là bà con của Phật, lại làm sa-môn, miệng thường đọc tụng kinh điển sâu xa mầu nhiệm, vậy mà đối với Như Lai lại luôn làm những việc phản nghịch: phá hòa hợp tăng (chia rẽ, làm tan vỡ đoàn thể tăng chúng đang hòa thuận), làm thân Phật chảy máu, xúi A-xà-thế (thái tử nước Ma-kiệt-đề) giết vua cha; ngày ngày thu gom đồ ăn thức uống ngon lành, kiêu ngạo tự cho mình ngang hàng với Phật. Vì chút lợi lộc cúng dường mà tự lấy lửa đốt mình. Dẫu chư Phật muốn cứu vớt ông ta cũng không giúp gì được. Giống như con la mà mang thai thì ắt phải mất mạng."
Khi ấy Thế Tôn bảo A-nan: "Đúng như ông nói. Đề-bà-đạt-đa luôn sinh lòng oán hận muốn hại ta, tự tạo nhân duyên rơi vào địa ngục A-tỳ (địa ngục nặng nhất, khổ không lúc nào ngừng), tất cả chư Phật cũng không cứu thoát được. Ta đối với Đề-bà-đạt-đa hết sức thương xót, nhưng chẳng bao lâu nữa ông ta sẽ bị nghiệp khổ dồn ép."
Lúc ấy Đề-bà-đạt-đa đang ở gần bên Phật, nghe lời ấy thì trong lòng vô cùng tức giận, liền bỏ Phật, cùng đệ tử đi sang nước Ma-kiệt-đề nương nhờ A-xà-thế. Giữa đường gặp bầy chim kêu thét gấp gáp, bay lượn rối loạn; lại gặp con bò dữ muốn húc, muốn giẫm. Các đệ tử thấy những điềm ấy liền nói: "Chúng ta nay xem các điềm này chẳng phải điềm lành. Nơi sắp đến ắt không có lợi ích gì." Đề-bà-đạt-đa đáp: "Các ngươi ngu si, biết gì! Cứ mau theo ta, không cần nói nhiều."
Đến nước Ma-kiệt-đề, ông nói với người gác cổng: "Ngươi vào tâu vua rằng ta đang ở đây." Người gác cổng liền vào tâu vua. Vua A-xà-thế nghe Đề-bà-đạt-đa đến, đang ở bên ngoài, trong lòng vô cùng tức giận, nói rằng: "Ta còn không muốn nghe đến tên hắn, huống gì lại phải nhìn mặt hắn! Ví như mưa đá làm gãy đổ cây cỏ, rơi xuống đất chẳng bao lâu lại tự tan đi; kẻ ác này cũng vậy, xúi người làm ác, phá hoại thiện căn (gốc rễ điều lành, tức những nhân lành sinh ra phúc đức) của người khác, rồi lại tự hủy hoại hạt giống thiện căn của chính mình." Rồi vua ra lệnh cho người gác cổng không cho ông ta vào.
Khi ấy Đề-bà-đạt-đa thấy vua A-xà-thế không cho vào gặp, trong lòng vô cùng khổ não, giơ tay đập đầu, nghiến răng chửi rủa. Lúc ấy tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ) Ưu-bát-la từ trong cung vua đi ra, thấy Đề-bà-đạt-đa ở ngoài cổng, liền quở rằng: "Ông là người dòng họ Thích mà khiến dòng Thích không được hưng thịnh (?), lại gây trở ngại lớn trong Phật pháp."
Đề-bà-đạt-đa nghe lời ấy thì vô cùng phẫn nộ, liền nắm tay đấm vào đầu bà. Vị tỳ-kheo-ni ấy liền chết ngay. Vì Đề-bà-đạt-đa lại giết thêm một vị tỳ-kheo-ni đã chứng quả La-hán (A-la-hán, bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), nên đất liền nứt toác, có lửa dữ lớn bốc lên quấn lấy thân ông, kéo vào địa ngục.
Bấy giờ Thế Tôn tắm xong, hướng về các tỳ-kheo nói bài kệ (bài thơ tụng trong kinh Phật) rằng:
Ví như đi đường hiểm, Leo trèo mãi lo sợ;
Nếu đến chỗ bằng phẳng, Yên ổn hết âu lo.
Đường sinh tử hiểm trở, Chúng sinh thường sợ hãi;
Chỉ có đường niết-bàn (cảnh giới đã dứt hết phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử), Người đi được yên ổn.
Ta nay muốn đến đó, Nơi công đức an vui mãi.
Bấy giờ Thế Tôn nói kệ xong, cùng A-nan đến thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đề), giảng rộng các pháp cho các tỳ-kheo. Lần lượt đến ấp Ba-liên-phất, giảng rộng các pháp cho dân chúng, các trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), cư sĩ (người tu tại gia) và phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn). Lần lượt lại đến thành Tỳ-da-ly, giảng rộng các pháp cho dân Ly-xa (một bộ tộc quý tộc ở thành Tỳ-da-ly) và nàng Nại Nữ (Am-ba-bà-lê, một kỹ nữ giàu có sau quy y Phật).
Lúc ấy toàn thân Thế Tôn sinh bệnh, chỗ nào cũng đau. Ngài liền quay lại bảo tôn giả A-nan: "Nay thân thể ta đều đau đớn, chỉ muốn bỏ cái thân mục nát cũ kỹ này. A-nan nên biết, nếu tỳ-kheo hay tỳ-kheo-ni đắc tứ thần túc (bốn phép tu đạt thần thông: dựa vào ý muốn, tinh tấn, tâm và quán xét), thì có thể sống ở đời một kiếp (một khoảng thời gian vô cùng dài) hoặc gần một kiếp; huống gì Như Lai muốn sao được vậy."
Lúc ấy A-nan vì bị ma che lấp nên im lặng không đáp. Phật nói đến hai ba lần, A-nan cũng đều im lặng. Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Ông hãy đến dưới một gốc cây, chuyên tâm suy nghĩ, quán xét các pháp cho đúng đắn."
Khi ấy ma Ba-tuần (vua ma ở cõi trời Tha Hóa Tự Tại, chuyên ngăn cản người tu đạo) liền đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, bạch rằng: "Ngày trước con đã khuyên thỉnh Thế Tôn nhập niết-bàn. Khi ấy Thế Tôn đáp con rằng: 'Các đệ tử của ta gồm tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc (nam cư sĩ quy y Phật), ưu-bà-di (nữ cư sĩ quy y Phật) chưa đầy đủ, nên chưa nên nhập niết-bàn.' Nay bốn chúng (bốn hạng đệ tử: tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di) của Thế Tôn đều đã đầy đủ, những người cần độ đã độ xong. Kính mong Thiện Thệ (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát) mau nhập niết-bàn."
Bấy giờ Thế Tôn đáp ma rằng: "Lành thay, Ba-tuần! Nên biết, ba tháng nữa Như Lai sẽ nhập niết-bàn." Ma Ba-tuần thấy Phật đã nhận lời, vui mừng nhảy nhót không kìm được, cúi đầu lạy chân Phật rồi trở về cung trời.
Bấy giờ Như Lai đã hứa với thiên ma rằng ba tháng nữa sẽ nhập niết-bàn, liền xả bỏ thọ mạng vô lượng, dùng sức thần thông giữ mạng sống thêm ba tháng. Khi ấy mặt đất chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển: rung, nổi lên, vọt lên, chấn, rống, gầm), mặt trời mất ánh sáng, gió mưa trái thường. Thiên long bát bộ (tám loài thần hộ pháp: trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già) không ai không kinh sợ, kéo đến chỗ Phật, chen chúc đầy khắp không trung.
Lúc ấy tôn giả A-nan thấy các điềm ấy, lòng kinh hãi, lông tóc dựng đứng, vội đến chỗ Phật bạch rằng: "Nay vì duyên cớ gì bỗng có những điềm này?" Phật bảo A-nan: "Ác ma Ba-tuần vừa đến chỗ ta, khuyên thỉnh ta nhập niết-bàn. Ta đã nhận lời, liền xả bỏ thọ mạng, dùng sức thần thông giữ mạng sống thêm ba tháng."
A-nan bạch Phật: "Thế Tôn thường dạy rằng người có tứ thần túc thì có thể sống một kiếp hoặc gần một kiếp, tùy ý tự tại. Sao Như Lai lại không ở lâu trên đời, mà cũng giống như các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt)?" Khi ấy Như Lai đáp A-nan: "Lúc nãy ta đã nói với ông lời ấy, nhưng vì ma che lấp ông nên ông không biết thỉnh ta ở lại. Nay ta đã nhận lời rồi, làm sao còn ở lại được? A-nan nên biết, tất cả các pháp hữu vi đều như vậy, không thể còn mãi."
Bấy giờ A-nan nghe Phật nói thế, mê muội buồn bực không kìm được, kêu khóc thảm thiết, hối hận tự trách sâu sắc.
Bấy giờ Thế Tôn cùng A-nan lần lượt đi qua các nước, các làng mạc xóm ấp, giảng rộng các pháp; số người được hóa độ không thể đếm xuể. Rồi lần lượt đến nơi sinh sống của dòng Lực sĩ (bộ tộc Mạt-la) ở nước Câu-thi-na-kiệt, giữa hai cây sa-la (song thọ: hai cây sa-la mọc thành cặp, nơi Phật nhập niết-bàn) bên bờ sông Hy-liên, Ngài bảo A-nan: "Hãy đặt giường dây (giường đan bằng dây, loại giường của người tu), cho đầu ta quay về hướng bắc. Nay thân thể ta vô cùng đau đớn, đến nửa đêm ta sẽ nhập niết-bàn."
A-nan vâng lời, đặt giường dây xong, Phật liền nằm xuống, nghiêng mình bên phải sát giường. Khi ấy A-nan thấy Phật đã nằm, liền nấp sau lưng Phật, khóc lóc rơi lệ, vô cùng khổ não. Thế Tôn liền hỏi các tỳ-kheo: "A-nan nay đang ở đâu?" Các tỳ-kheo thưa: "Đang ở gần sau lưng Phật, rơi lệ buồn rầu."
Như Lai liền dùng phạm âm (giọng nói trong trẻo, thanh tịnh của Phật) với lòng đại bi bảo A-nan: "Ông nay không nên như đứa trẻ con mà tự khóc lóc. Vì sao vậy? Trong vòng sinh tử thì mọi sự đều như thế. Ông chỉ nên chuyên tâm suy nghĩ về các pháp. Từ xưa ông theo hầu ta đến nay, việc làm của thân, lời nói của miệng và ý nghĩ trong lòng đều hết sức trong sạch lành tốt, chưa từng thấy ông có một mảy may lỗi lầm. Nay nên siêng năng cầu giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sinh tử), cố dứt lòng bi thương, đừng tự dằn vặt."
Bấy giờ A-nan bạch Phật: "Sau khi Như Lai bát-niết-bàn (nhập niết-bàn trọn vẹn, tức Phật qua đời), phép xà-duy (hỏa táng) phải làm thế nào?" Phật bảo A-nan: "Phép xà-duy như phép của Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng thống trị cả thiên hạ bằng chính pháp): lấy một nghìn tấm vải bông (?) mới sạch quấn thân Phật, tưới dầu thơm, đặt vào quan tài bằng vàng; lại đặt quan tài vàng vào quan tài bằng bạc; lại đặt quan tài bạc vào quan tài bằng đồng; lại đặt quan tài đồng vào quan tài bằng sắt; chất nhiều củi thơm rồi hỏa táng. Thu nhặt xá-lợi (phần xương cốt còn lại sau khi hỏa táng), dựng tháp miếu, cắm cột phướn, treo cờ phan, che lọng, cúng dường đủ mọi cách."
Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Ông nay vào thành báo cho các Lực sĩ rằng ta đang ở đây, đêm nay sẽ nhập niết-bàn; ai muốn đến thì tự biết lúc." A-nan vâng lời liền vào thành, ở các đường phố ngõ hẻm lớn tiếng rao rằng: "Đấng Đại Sư của tam giới (ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc, tức toàn bộ thế giới chúng sinh), Như Lai Ứng Cúng (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc xứng đáng nhận sự cúng dường của trời người), nay đang ở gần đây, giữa hai cây sa-la, sẽ nhập niết-bàn vào nửa đêm. Mọi người nếu muốn lễ lạy cúng dường và muốn hỏi để giải mối nghi, nên biết bây giờ là lúc."
Khi ấy các Lực sĩ nghe lời này đều vô cùng buồn khổ, hỏi A-nan: "Thế Tôn diệt độ (qua đời, nhập niết-bàn) sao mà nhanh quá! Từ nay chúng ta không còn chỗ nương tựa." Họ vừa đi đường vừa khóc, đến chỗ Phật. Lúc ấy, quanh hai cây sa-la bên sông Hy-liên, khắp bề dọc bề ngang bốn trăm tám mươi dặm, thiên long bát bộ đông chật kín, không còn chỗ trống; ai cũng luyến tiếc, kêu khóc khổ não, đều nói: "Thế gian mất đi người cha hiền." Họ bảo nhau: "Từ nay chúng ta mới thật chìm đắm trong sinh tử, ai sẽ cứu vớt đây?"
Bấy giờ trong thành có một phạm chí tên là Tu-bạt-đà-la, một trăm hai mươi tuổi, nghe Phật đang ở gần giữa hai cây sa-la, sẽ nhập niết-bàn vào nửa đêm, liền đến chỗ Phật, nói với A-nan: "Tôi nghe Như Lai, bậc Nhất Thiết Trí (bậc biết rõ tất cả mọi điều), sẽ nhập niết-bàn vào nửa đêm. Tôi muốn giải chút nghi ngờ, kính mong cho tôi đến gặp." Lúc ấy A-nan tự nghĩ: "Vị phạm chí này lâu nay theo tà kiến của ngoại đạo, ắt bây giờ sẽ tranh luận với Phật, khiến Thế Tôn đang đau đớn lại bị quấy rầy." Nên ông liền im lặng không cho phép. Phạm chí xin đến ba lần, A-nan cũng vẫn như vậy.
Bấy giờ Thế Tôn dùng thiên nhĩ (thần thông nghe được mọi âm thanh dù xa đến đâu) nghe từ xa, bảo A-nan: "Ông hãy cho vị phạm chí già ấy đến. Đó chính là đệ tử cuối cùng của ta." Tu-bạt-đà-la được gặp Phật, vui mừng hớn hở, cúi đầu sát đất làm lễ. Bấy giờ Thế Tôn tùy căn cơ mà giảng cho ông pháp Bát chánh đạo (tám con đường đúng đắn: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Ông liền ngay tại chỗ chứng quả La-hán, bạch Phật rằng: "Con đã được ơn vượt qua biển khổ sinh tử. Con không nỡ nhìn thấy Đại Sư nhập niết-bàn, nay con xin diệt độ trước." Liền ngay trước Phật mà nhập bát-niết-bàn.
Bấy giờ Thế Tôn giảng pháp mầu cho tám bộ chúng và tất cả đại chúng xong, đến nửa đêm là lúc nhập niết-bàn, liền nói kệ rằng:
Ta đối với chúng sinh, Duyên hóa độ nay xong;
Đêm lặng, khí ôn hòa, Đã đến giờ niết-bàn.
Bấy giờ Thế Tôn nói kệ xong, liền nhập sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất, tâm lìa dục vọng, còn suy xét, sinh vui mừng). Nhập sơ thiền rồi lại nhập nhị thiền (tầng thiền thứ hai, dứt suy xét, tâm định sinh vui mừng). Nhập nhị thiền rồi kế nhập tam thiền (tầng thiền thứ ba, lìa vui mừng, chỉ còn an lạc vi tế). Nhập tam thiền rồi kế nhập tứ thiền (tầng thiền thứ tư, dứt cả khổ vui, tâm hoàn toàn bình lặng). Nhập tứ thiền rồi kế nhập Không xứ (cảnh định chỉ quán hư không vô biên). Nhập Không xứ rồi kế nhập Thức xứ (cảnh định chỉ quán tâm thức vô biên). Nhập Thức xứ rồi kế nhập Vô sở hữu xứ (cảnh định quán không có gì cả). Nhập Vô sở hữu xứ rồi kế nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cảnh định cao nhất, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng). Nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ rồi kế nhập Diệt tận chánh thọ (tức Diệt tận định, cảnh định dứt hẳn mọi cảm thọ và tư tưởng).
Lúc ấy đại chúng trong hội thấy các giác quan của Như Lai bất động, liền hỏi A-na-luật (một đại đệ tử của Phật, đứng đầu về thiên nhãn, tức khả năng nhìn thấu mọi nơi): "Thế Tôn nay đã nhập niết-bàn chưa?" A-na-luật nói với mọi người: "Thế Tôn nay đang nhập Diệt tận chánh thọ."
Bấy giờ Như Lai ra khỏi Diệt tận chánh thọ, trở lại nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ; ra khỏi Phi tưởng phi phi tưởng xứ, trở lại nhập Vô sở hữu xứ; ra khỏi Vô sở hữu xứ, trở lại nhập Thức xứ; ra khỏi Thức xứ, trở lại nhập Không xứ; ra khỏi Không xứ, trở lại nhập tứ thiền; ra khỏi tứ thiền, trở lại nhập tam thiền; ra khỏi tam thiền, trở lại nhập nhị thiền; ra khỏi nhị thiền, trở lại nhập sơ thiền. Rồi từ sơ thiền lại nhập nhị thiền; ra khỏi nhị thiền nhập tam thiền; ra khỏi tam thiền nhập tứ thiền; ra khỏi tứ thiền nhập Không xứ; ra khỏi Không xứ nhập Thức xứ; ra khỏi Thức xứ nhập Vô sở hữu xứ; ra khỏi Vô sở hữu xứ nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ; ra khỏi Phi tưởng phi phi tưởng xứ nhập Diệt tận chánh thọ, và ngay tại đó mà bát-niết-bàn.
Ngay lúc ấy mặt đất chấn động, thiên long bát bộ kêu khóc xôn xao. Khi ấy Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) và Phạm Thiên vương (vua cõi trời Phạm Thiên thuộc cõi Sắc) nói kệ rằng:
Sinh tử chẳng chân thật, Lừa dối các chúng sinh;
Nay đấng Mâu-ni (bậc Thánh tĩnh lặng, chỉ Phật Thích-ca) đã Bỏ nó như nước bọt.
Khi ấy các chúng sinh bảo nhau: "Như Lai diệt độ sao mà nhanh quá! Ai sẽ giải thoát cho chúng ta khỏi ngục tù tam giới?" Trong đó có người lăn lộn dưới đất, có người giật đứt áo quần và chuỗi anh lạc (chuỗi ngọc đeo trang sức), có người bứt tóc, đấm ngực kêu to.
Bấy giờ A-nan liền vào thành báo khắp các Lực sĩ: "Như Lai đêm qua đã nhập niết-bàn. Các ông nên lo cúng dường và hỏa táng." Các Lực sĩ nghe lời ấy, lòng vô cùng đau khổ, đều kéo nhau đến chỗ hai cây sa-la. Thấy Thế Tôn đã bát-niết-bàn, họ ngất lịm, run rẩy gào khóc không kìm được, liền hỏi A-nan: "Chúng tôi không biết phải hỏa táng thân Như Lai thế nào." A-nan đáp: "Hôm qua tôi đã hỏi Phật. Thế Tôn để lại lời dặn là theo phép hỏa táng của Chuyển luân thánh vương." Rồi A-nan nói rõ từng bước cho họ. Các Lực sĩ nghe xong liền sửa soạn đầy đủ đồ cúng dường, mọi việc đều theo lời A-nan nói, như phép tẩn liệm của Chuyển luân thánh vương.
Bấy giờ bà Ma-da ở trên cõi trời thấy năm tướng suy (năm dấu hiệu báo trước vị trời sắp hết phước, sắp chết): một là hoa trên đầu héo úa; hai là dưới nách ra mồ hôi; ba là ánh sáng trên đỉnh đầu tắt; bốn là hai mắt chớp liên tục; năm là không thích chỗ ngồi của mình.
Lại trong đêm ấy bà thấy năm giấc mộng dữ lớn. Một là mộng thấy núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) sụp đổ, nước bốn biển khô cạn. Hai là mộng thấy các loài La-sát (quỷ dữ ăn thịt người) tay cầm dao sắc tranh nhau móc mắt tất cả chúng sinh; lúc ấy có gió đen thổi, các La-sát đều chạy trốn về núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn). Ba là mộng thấy chư thiên ở cõi Dục và cõi Sắc (cõi Dục: cõi còn dục vọng; cõi Sắc: cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình) bỗng mất mũ báu, tự giật đứt chuỗi anh lạc, không yên chỗ ngồi, thân không còn ánh sáng, đen như đống mực. Bốn là mộng thấy viên ngọc như ý (ngọc báu có thể làm ra mọi thứ theo ý muốn) vua của các loài ngọc ở trên cây cờ cao, luôn tuôn mưa châu báu ban khắp cho mọi người; có bốn con rồng độc miệng phun lửa, thổi đổ cây cờ, hút lấy ngọc như ý, rồi gió dữ mạnh thổi chìm xuống vực sâu. Năm là mộng thấy năm con sư tử từ trên không bay xuống, cắn vú bà Ma-ha Ma-da rồi chui vào hông trái, thân tâm đau đớn như bị dao kiếm đâm.
Khi ấy bà Ma-ha Ma-da thấy các giấc mộng ấy, liền giật mình tỉnh dậy, nói rằng: "Lúc nãy trong giấc ngủ, ta bỗng thấy những điều chẳng lành này, khiến thân tâm ta vô cùng sầu khổ. Ngày xưa ở cung vua Bạch Tịnh (tức vua Tịnh Phạn, cha của Phật), trong giấc ngủ trưa ta được giấc mộng hiếm có: thấy một vị thiên tử thân màu vàng ròng cưỡi voi trắng chúa, có các thiên tử theo sau tấu nhạc tuyệt diệu; ta thấy tinh khí mặt trời đi vào hông phải của ta, thân tâm an vui, không đau đớn gì. Liền đó ta mang thai thái tử Tất-đạt (tên thời làm thái tử của Phật Thích-ca), làm rạng rỡ dòng họ, soi sáng cho đời. Nay năm giấc mộng này thật đáng sợ, ắt là điềm dữ báo con ta là Thích-ca Như Lai đã nhập bát-niết-bàn." Rồi bà kể rộng cho các thiên tử khác nghe mọi việc đã thấy trong mộng.
Bấy giờ tôn giả A-na-luật thấy thân Như Lai đã được tẩn liệm, liền bay lên cõi trời Đao-lợi, đến chỗ bà Ma-ha Ma-da mà nói kệ rằng:
Đại Sư tối thắng, Trời trong các trời (Thiên trung thiên: danh hiệu của Phật, bậc cao quý nhất ngay cả trong hàng chư thiên), Bậc khéo dẫn dắt khắp thế gian,
Nay đã bị biển vô thường kia — Như cá lớn ma-kiệt (loài thủy quái khổng lồ ở biển, nuốt mọi thứ) — nuốt mất rồi.
Tại nước Câu-thi-na-kiệt, Trong rừng sa-la, giữa hai cây,
Không lâu sẽ đưa ra cửa đông thành, Cúng dường đủ cách rồi hỏa táng.
Trời, người, tám bộ đông chật kín, Tiếng gào khóc vang động khắp tam thiên (tam thiên đại thiên thế giới: một nghìn triệu thế giới, tức cả vũ trụ thuộc phạm vi giáo hóa của một vị Phật).
Khi ấy A-na-luật nói kệ xong liền trở xuống chỗ quan tài của Như Lai. Bấy giờ bà Ma-ha Ma-da nghe A-na-luật nói kệ thì ngất lịm ngã xuống đất. Các thiên nữ lấy nước lạnh rảy lên mặt, hồi lâu bà mới tỉnh. Bà tự bứt tóc, giật đứt đồ trang sức, khóc lóc rơi lệ mà nói rằng: "Đêm qua ta thấy năm giấc mộng dữ, biết chắc là Phật đã nhập niết-bàn. Nay quả nhiên thấy A-na-luật đến nói rằng Phật đã diệt độ giữa hai cây sa-la, không lâu nữa sẽ hỏa táng. Khổ thay! Con mắt của thế gian đã tắt. Nhanh thay! Phước của trời người đã hết."
"Ngày xưa ở cung vua Bạch Tịnh, con mới sinh được bảy ngày thì ta đã qua đời, chưa từng được bồng bế nuôi nấng, tỏ tình mẹ con. Ta gửi gắm cho Ma-ha Ba-xà-ba-đề (dì ruột của Phật, người nuôi Phật khôn lớn), để người dì ấy cho bú mớm nuôi dưỡng. Đến khi khôn lớn, mười chín tuổi, con lại nửa đêm vượt thành ra đi, khiến cả trong ngoài cung không ai không đau buồn. Thành đạo rồi, con mở con mắt trí tuệ cho đời, che chở tất cả như người cha hiền. Sao một sớm lại nhập niết-bàn? Giặc dữ vô thường thật là hung bạo, có thể hại được đứa con đã thành Chánh giác (giác ngộ chân chính, tức thành Phật) của ta." Liền ở giữa đại chúng nói kệ rằng:
Từ vô lượng kiếp đến nay, Thường cùng làm mẹ con;
Con đã thành Chánh giác, Duyên ấy mới dứt hẳn.
Mà nay lại thêm nữa, Con nhập bát-niết-bàn.
Ví như cây cao lớn, Bầy chim nương cùng đậu;
Sáng sớm mỗi con bay, Đến chiều lại về tụ.
Cùng con làm mẹ con, Chung trên cây sinh tử;
Con đã thành quả đạo, Dứt hẳn gốc rễ này;
Lại còn nhập diệt độ, Không còn ngày gặp lại.
Khi ấy bà Ma-ha Ma-da nói kệ xong, khóc lóc buồn khổ không kìm được, cùng vô số thiên nữ quyến thuộc vây quanh, tấu nhạc tuyệt diệu, đốt hương rải hoa, ca tụng khen ngợi, từ trên không trung bay xuống hướng về chỗ hai cây sa-la. Đến rừng sa-la, từ xa trông thấy quan tài Phật, bà liền ngất lịm không kìm được. Các thiên nữ lấy nước rảy lên mặt, bà mới tỉnh lại. Bà tiến đến bên quan tài, cúi đầu làm lễ, rơi lệ đau buồn mà nói: "Từ vô lượng kiếp quá khứ đến nay, ta với con mãi làm mẹ con, chưa từng xa lìa. Một sớm nay không còn ngày gặp lại. Than ôi, khổ thay! Phước chúng sinh đã hết, sắp chìm trong tối tăm mê muội, ai sẽ mở đường dẫn lối?"
Bà liền lấy hoa trời mạn-đà-la (hoa trắng ở cõi trời), ma-ha mạn-đà-la (hoa trắng lớn), mạn-thù-sa (hoa đỏ ở cõi trời), ma-ha mạn-thù-sa (hoa đỏ lớn) rải lên quan tài, rồi nói kệ rằng:
Nay giữa hai cây này, Trời, rồng, tám bộ chúng,
Chỉ nghe tiếng khóc than, Chẳng biết nói những gì.
Như vẹt kêu loạn xạ, Chẳng hiểu được lời nào;
Nằm chật kín mặt đất, Như chim gãy cánh lông,
Không thể bay đến được Rừng niết-bàn Như Lai.
Bao kiếp chất ân tình, Như chim già-ca-la (chim uyên ương đỏ, loài chim luôn sống thành đôi, không rời nhau),
Nay gió vô thường thổi, Tan tác mỗi nơi một.
Chúng sinh đang khổ đau, Mong cam lộ (nước ngọt của trời, ví cho giáo pháp có thể cứu khổ) chánh pháp,
Như loài chim lan-đề (loài chim chỉ uống nước mưa), Khát khao đợi mưa trời.
Cớ sao ngay lúc này, Con vội nhập niết-bàn?
Ẩn mình trong lớp quan, Có biết mẹ đến chăng?
Bấy giờ bà Ma-ha Ma-da nói kệ xong, ngoảnh nhìn thấy tấm áo tăng-già-lê (áo đại y, áo khoác lớn nhất trong ba y của người xuất gia) cùng bát-đa-la (bình bát, bát ăn của người tu) và tích trượng (gậy có khoen thiếc của người tu) của Như Lai; tay phải cầm lấy, tay trái đập đầu, cả thân gieo xuống đất như núi Thái Sơn đổ, kêu khóc đến ngất mà nói rằng: "Con ta ngày trước cầm dùng những vật này, ban phước khắp thế gian, làm lợi ích cho trời người. Nay các vật này trơ trọi không chủ. Than ôi, khổ thay, đau đớn không nói nên lời!"
Khi ấy tám bộ chúng và bốn chúng thấy bà Ma-ha Ma-da buồn khổ như vậy, càng thêm thương cảm, nước mắt rơi như mưa; nhờ sức của Đế Thích mà nước mắt ấy biến thành dòng sông.
Bấy giờ Thế Tôn dùng sức thần thông lớn khiến các nắp quan tài đều tự mở ra, rồi Ngài từ trong quan tài chắp tay ngồi dậy, như dáng mạnh mẽ của sư tử chúa vừa ra khỏi hang. Từ các lỗ chân lông trên thân Ngài phóng ra nghìn luồng ánh sáng, mỗi luồng ánh sáng có nghìn vị hóa Phật (Phật do thần thông biến hiện ra), đều chắp tay hướng về bà Ma-ha Ma-da. Ngài dùng phạm âm dịu dàng thăm hỏi mẹ rằng: "Mẹ đã từ xa hạ cố xuống cõi Diêm-phù-đề (cõi người chúng ta đang sống) này. Các pháp hữu vi vốn là như vậy, xin mẹ đừng khóc." Rồi liền vì mẹ mà nói kệ rằng:
Trong tất cả phước điền (ruộng phước: đối tượng mà cúng dường vào thì sinh phước, như gieo hạt vào ruộng), Ruộng phước Phật cao nhất;
Trong tất cả phụ nữ, Ngọc nữ bảo (người vợ báu, một trong bảy báu của Chuyển luân thánh vương) cao nhất.
Nay mẹ đã sinh con, Vượt trội không ai bằng,
Sinh được báu ba đời: Phật, Pháp, Tăng (tam bảo: ba ngôi báu là Phật, giáo pháp và đoàn thể tăng).
Nên con từ quan dậy, Chắp tay mừng ngợi khen,
Để đền ơn sinh thành, Tỏ lòng hiếu luyến thương.
Chư Phật dù diệt độ, Pháp, Tăng báu còn mãi;
Xin mẹ đừng âu sầu, Quán kỹ hạnh vô thượng.
Bấy giờ Thế Tôn nói kệ xong, bà Ma-ha Ma-da được an ủi đôi phần, nét mặt dần tươi vui như hoa sen nở. Lúc ấy A-nan thấy Phật ngồi dậy lại nghe nói kệ, rơi lệ nghẹn ngào, cố tự kìm nén, liền chắp tay bạch Phật: "Chúng sinh đời sau ắt sẽ hỏi con: lúc Thế Tôn sắp bát-niết-bàn còn nói những gì? Con phải trả lời thế nào?"
Phật bảo A-nan: "Ông hãy đáp rằng: Sau khi Thế Tôn đã nhập bát-niết-bàn, bà Ma-ha Ma-da từ cõi trời xuống đến chỗ quan tài vàng. Bấy giờ Như Lai vì những chúng sinh bất hiếu đời sau, từ trong quan tài vàng đi ra, như dáng mạnh mẽ của sư tử chúa, từ các lỗ chân lông trên thân phóng ra nghìn luồng ánh sáng, mỗi luồng ánh sáng có nghìn vị hóa Phật, đều chắp tay hướng về bà Ma-ha Ma-da, lại nói các bài kệ như trên."
A-nan lại thưa: "Kinh này nên đặt tên là gì? Thọ trì thế nào?" Phật bảo A-nan: "Ngày trước ta ở cõi trời Đao-lợi thuyết pháp cho mẹ, cùng những điều phu nhân Ma-ha Ma-da tự nói, nay lại ở đây mẹ con gặp nhau. Ông hãy vì các chúng sinh đời sau mà lần lượt giảng nói kinh này. Kinh tên là Kinh Ma-ha Ma-da, cũng gọi là Kinh Phật lên cõi trời Đao-lợi thuyết pháp cho mẹ, lại gọi là Kinh Phật sắp nhập niết-bàn mẹ con gặp nhau. Hãy theo đó mà thọ trì."
Bấy giờ Thế Tôn nói lời ấy xong, từ biệt mẹ, nói kệ rằng:
Sự sinh của ta đã hết, Phạm hạnh (nếp sống trong sạch của người tu) từ lâu đã lập;
Việc cần làm đã làm xong, Không còn chịu thân đời sau (không còn tái sinh nữa).
Xin mẹ tự an ủi lòng, Không nên khổ sở âu lo.
Mọi pháp hữu vi vô thường, Đều là pháp có sinh diệt;
Sinh diệt đã dứt hết rồi, Tịch diệt (lặng yên dứt hết, tức niết-bàn) là vui hơn cả.
Bấy giờ Thế Tôn nói lời ấy xong liền đóng nắp quan tài. Ba nghìn đại thiên thế giới đều chấn động. Bà Ma-ha Ma-da và tám bộ chúng khóc lóc buồn khổ không kìm được. Bà Ma-ha Ma-da hỏi A-nan: "Con ta là Tất-đạt, lúc sắp diệt độ có lời dạy bảo gì?" A-nan thưa: "Lúc nửa đêm, Thế Tôn đã nói tóm tắt lời răn dạy cho các tỳ-kheo, lại đem mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật, chia thành mười hai thể loại) đã nói giao phó cho tôn giả Ma-ha Ca-diếp (đại đệ tử của Phật, người đứng đầu tăng đoàn sau khi Phật nhập diệt), và dặn con giúp sức truyền bá."
Bà Ma-ha Ma-da nghe lời ấy lại càng thương cảm đến ngất, liền hỏi A-nan: "Từ xưa đến nay ông hầu Phật, có nghe Thế Tôn nói chánh pháp của Như Lai bao giờ thì diệt mất không?" A-nan rơi lệ đáp: "Ngày trước con từng nghe Thế Tôn nói về những việc sau khi pháp diệt trong tương lai, rằng:
Sau khi Phật niết-bàn, Ma-ha Ca-diếp cùng A-nan kết tập pháp tạng (họp nhau tụng đọc, sắp xếp và ghi nhớ lại toàn bộ lời Phật dạy). Mọi việc xong xuôi, Ma-ha Ca-diếp vào trong núi Lang Tích (núi Kê Túc, núi Chân Gà) nhập diệt tận định. Con (A-nan) cũng sẽ được chứng quả, rồi lần lượt theo sau mà nhập bát-niết-bàn. Con sẽ đem chánh pháp giao phó cho Ưu-bà-cúc-đa (vị tổ thứ tư của Thiền tông Ấn Độ). Vị này khéo giảng pháp yếu, như Phú-lâu-na (đại đệ tử của Phật, đứng đầu về thuyết pháp) giảng rộng độ người; lại khuyên hóa vua A-dục (A-du-ca, vị vua lớn của Ấn Độ, hộ trì Phật giáo), khiến vua có niềm tin chân chính vững chắc nơi Phật pháp, đem xá-lợi Phật dựng rộng khắp tám vạn bốn nghìn ngôi tháp.
Sau hai trăm năm, tỳ-kheo Thi-la-nan-đà khéo giảng pháp yếu, ở cõi Diêm-phù-đề độ được mười hai ức người. Sau ba trăm năm, tỳ-kheo Thanh Liên Hoa Nhãn (Mắt Hoa Sen Xanh) khéo giảng pháp yếu, độ được nửa ức người. Sau bốn trăm năm, tỳ-kheo Ngưu Khẩu (Miệng Bò) khéo giảng pháp yếu, độ được một vạn người. Sau năm trăm năm, tỳ-kheo Bảo Thiên khéo giảng pháp yếu, độ được hai vạn người, khiến chúng sinh tám bộ phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Thời chánh pháp (giai đoạn giáo pháp còn nguyên vẹn, người tu nhiều người chứng quả) đến đây thì diệt hết.
Sau sáu trăm năm, chín mươi sáu loại ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài đạo Phật) tà kiến đua nhau nổi lên phá hoại Phật pháp. Có một tỳ-kheo tên là Mã Minh khéo giảng pháp yếu, hàng phục tất cả bọn ngoại đạo. Sau bảy trăm năm, có một tỳ-kheo tên là Long Thụ khéo giảng pháp yếu, quật đổ ngọn cờ tà kiến, thắp lên ngọn đuốc chánh pháp.
Sau tám trăm năm, các tỳ-kheo ưa thích áo quần đẹp, buông thả chơi đùa; trong trăm nghìn người họa có một hai người đắc quả đạo. Sau chín trăm năm, kẻ nô làm tỳ-kheo, đứa tớ gái làm tỳ-kheo-ni. Sau một nghìn năm, các tỳ-kheo nghe nói đến pháp quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp để dứt tham dục) và pháp a-na-ba-na (phép quán hơi thở ra vào để định tâm) thì nổi giận không muốn nghe; trong vô số tỳ-kheo chỉ một hai người tư duy nhập định. Sau một nghìn một trăm năm, các tỳ-kheo như người thế tục, làm mai mối cưới gả, ở giữa đại chúng chê bai tỳ-ni (giới luật). Sau một nghìn hai trăm năm, các tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni làm việc không trong sạch (phạm giới dâm); nếu có con thì con trai làm tỳ-kheo, con gái làm tỳ-kheo-ni. Sau một nghìn ba trăm năm, áo ca-sa (áo của người xuất gia, nhuộm màu hoại sắc) biến thành màu trắng, không nhuộm màu được nữa. Sau một nghìn bốn trăm năm, bốn chúng như người thợ săn, ưa thích giết hại sinh vật, đem bán đồ vật của Tam bảo.
Đến một nghìn năm trăm năm, ở nước Câu-thiểm-di có một tỳ-kheo Tam tạng (thông suốt cả ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) khéo giảng pháp yếu, có năm trăm đồ chúng; lại có một tỳ-kheo La-hán giữ giới hạnh nghiêm, cũng có năm trăm đồ chúng. Vào ngày mười lăm, lúc làm lễ bố-tát (lễ họp nhau định kỳ nửa tháng một lần để đọc giới luật và sám hối), tỳ-kheo La-hán lên tòa cao giảng pháp thanh tịnh rằng: 'Việc này nên làm, việc này không nên làm.' Đệ tử của tỳ-kheo Tam tạng đáp lời vị La-hán: 'Thân miệng của ông còn chưa trong sạch, sao lại nói lời thô lỗ như vậy?' Vị La-hán đáp: 'Ta từ lâu thân, miệng, ý đã trong sạch, không có lỗi lầm gì.' Đệ tử Tam tạng nghe lời ấy càng thêm giận dữ, liền ngay tại tòa giết chết vị La-hán. Khi ấy đệ tử của vị La-hán nói: 'Thầy ta nói hợp với lẽ đạo, sao các ngươi lại giết hòa thượng (thầy truyền giới, thầy chính) của ta?' Liền dùng dao sắc giết vị Tam tạng.
Thiên long bát bộ không ai không buồn khổ; ác ma Ba-tuần và bọn ngoại đạo nhảy nhót vui mừng, đua nhau phá chùa tháp, giết hại tỳ-kheo. Tất cả kinh tạng đều trôi dạt về nước Câu-thi-na-kiệt; Long vương A-nậu-đạt (vua rồng ở hồ A-nậu-đạt) đem hết vào biển. Đến đây Phật pháp diệt hết."
Khi ấy bà Ma-ha Ma-da nghe lời này, gào khóc buồn khổ, liền hướng về A-nan nói kệ rằng:
Tất cả đều về diệt, Không gì yên ổn mãi;
Núi Tu-di, nước biển, Hết kiếp cũng tiêu khô.
Bao kẻ mạnh trên đời, Rồi cũng phải suy tàn.
Con ta thuở xa xưa, Siêng khổ gom các hạnh,
Nên được thành Chánh giác, Giảng kinh tạng cho đời;
Sao đến thời ấy rồi, Đều chìm mất cả hết?
Than ôi pháp sinh tử, Đáng sợ, đáng chán lìa!
Bấy giờ bà Ma-ha Ma-da nói kệ xong, bảo A-nan: "Như Lai đã để lại lời dặn, đem chánh pháp giao phó cho tôn giả và Ma-ha Ca-diếp, các vị nên tinh tấn giữ gìn, tụng đọc, giảng nói. Nay ta không nỡ nhìn lúc hỏa táng Như Lai." Rồi bà lạy quan tài Phật, đi vòng quanh bên phải bảy vòng, khóc lóc kêu gào trở về cõi trời.
Khi ấy, giữa hai cây sa-la, trời, người, tám bộ chúng, tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di thấy Như Lai mẹ con gặp nhau và nghe những điều đã nói, có người phát tâm cầu đạo vô thượng; có người chứng quả Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, đã vào dòng thánh, không còn đọa vào đường ác); có người chứng quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn tái sinh một lần nữa); có người chứng quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục); có người chứng quả A-la-hán (quả thánh cao nhất, dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử); có người phát tâm Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không nhờ thầy dạy). Tất cả đại chúng đều thọ trì lời Phật, kính cẩn vâng làm.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video