Thiên 10 — Thiên 10 — Kinh mạch

 Thiên thứ mười: Kinh mạch (những đường mạch chính chạy dọc cơ thể, dẫn khí và máu đi nuôi khắp người).

 Lôi Công (một bề tôi của Hoàng Đế, giỏi nghề thuốc) hỏi Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa): Trong thiên "Cấm mạch" (?) (có lẽ là thiên "Cấm phục") có câu: phàm lý lẽ của phép châm, phải bắt đầu từ kinh mạch. Phải tìm hiểu đường đi của chúng, định rõ độ dài ngắn của chúng; bên trong thì xếp theo thứ tự ngũ tạng (năm tạng: tim, phổi, gan, lá lách, thận), bên ngoài thì phân biệt lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, Tam tiêu). Tôi mong được nghe trọn đạo lý ấy.

 Hoàng Đế nói: Con người khi mới sinh ra, trước hết hình thành tinh (chất tinh tuý gốc rễ của sự sống, do cha mẹ truyền cho). Tinh thành rồi thì não tuỷ sinh ra. Xương làm thân cột, mạch làm nơi chứa và nuôi dưỡng, gân làm cho cứng cáp, thịt làm tường bao. Da dẻ rắn chắc thì lông tóc mọc dài. Thức ăn ngũ cốc vào dạ dày thì đường mạch được thông, máu và khí bèn lưu hành.

 Lôi Công nói: Tôi mong được nghe cho trọn về chỗ khởi đầu của kinh mạch. Hoàng Đế nói: Kinh mạch là thứ có thể dùng để định sống chết, xử trí trăm bệnh, điều hoà hư thực (hư là chính khí thiếu hụt, yếu; thực là tà khí hoặc khí huyết dồn ứ, quá thịnh). Không thể không thông hiểu.

 Mạch Thủ Thái âm thuộc Phế (đường kinh Thái âm ở tay, gắn với phổi; trong y học cổ, các kinh được gọi theo tay hay chân, theo âm dương gồm Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm, Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, và theo tạng phủ mà nó gắn vào) khởi từ Trung tiêu (phần giữa của thân, quanh vùng dạ dày; một trong ba phần của Tam tiêu – xem dưới), đi xuống lạc (vòng quấn, nối liên lạc) với ruột già, quay lại men theo miệng trên của dạ dày, lên qua cách (cơ hoành, tấm ngăn giữa ngực và bụng), rồi thuộc (nhập hẳn vào tạng chính của nó) phổi.

 Từ phế hệ (các đường nối của phổi, như khí quản, họng) đi ngang ra dưới nách, xuống men theo mặt trong cánh tay trên, đi phía trước kinh Thiếu âm (kinh Thủ Thiếu âm Tâm) và kinh Tâm chủ (kinh Thủ Quyết âm Tâm bào), xuống giữa khuỷu tay, men theo bờ dưới của xương phía trên ở mặt trong cẳng tay, vào thốn khẩu (chỗ mạch đập ở cổ tay phía ngón cái, nơi thầy thuốc bắt mạch), lên ngư (khối thịt nổi ở gốc ngón cái trong lòng bàn tay), men theo ngư tế (mép của khối thịt ấy), ra tới đầu ngón tay cái. Nhánh rẽ của nó từ sau cổ tay đi thẳng ra mép trong ngón trỏ, tới đầu ngón.

 Khi mạch này bị động (bị tác nhân bên ngoài làm rối loạn) thì sinh bệnh: phổi trướng đầy, căng phình mà thở suyễn, ho, đau trong khuyết bồn (hõm trên xương đòn); nặng thì hai tay bắt chéo ôm ngực mà mắt hoa, xây xẩm. Đó gọi là tý quyết (chứng khí đi ngược, rối loạn ở cánh tay).

 Mạch này chủ những bệnh do phổi sinh ra: ho, khí nghịch lên, thở suyễn khò khè (?), bứt rứt trong lòng, ngực đầy tức, mép trước mặt trong cánh tay trên và cẳng tay đau và lạnh, lòng bàn tay nóng. Khí thịnh, có thừa thì vai lưng đau, bị gió lạnh thì ra mồ hôi, trúng phong (bị gió độc xâm vào), đi tiểu nhiều lần mà lượng ít. Khí hư thì vai lưng đau, lạnh, hơi thở ngắn không đủ để thở, nước tiểu đổi màu.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả (châm theo cách rút bớt cái dư thừa), hư thì bổ (châm theo cách bồi thêm cái thiếu), nhiệt thì châm nhanh rút nhanh, hàn thì lưu kim lâu, mạch lún sâu xuống thì cứu (đốt ngải hơ nóng trên huyệt), không thịnh không hư thì chỉ lấy ngay trên đường kinh ấy mà châm. Thịnh là khi mạch ở thốn khẩu lớn gấp ba lần mạch ở nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu); hư là khi mạch ở thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Mạch Thủ Dương minh thuộc Đại trường (ruột già) khởi từ đầu ngón trỏ (ngón kề ngón cái), men theo mép trên ngón tay, ra giữa hai xương ở huyệt Hợp cốc (chỗ giữa xương ngón cái và ngón trỏ, trên mu bàn tay), lên vào giữa hai gân (ở cổ tay), men theo mép trên cẳng tay, vào mép ngoài khuỷu tay, lên mép trước phía ngoài cánh tay trên, lên vai, ra mép trước xương đầu vai (?), lên ra chỗ hội trên trụ cốt (xương cột sống cổ, chỗ các kinh dương gặp nhau), xuống vào khuyết bồn, lạc với phổi, xuống qua cơ hoành, thuộc ruột già.

 Nhánh rẽ của nó từ khuyết bồn lên cổ, xuyên qua má, vào giữa hàm răng dưới, quay ra kẹp hai bên miệng, giao nhau ở nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên): bên trái sang phải, bên phải sang trái, lên kẹp hai bên lỗ mũi.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: đau răng, sưng cổ. Mạch này chủ những bệnh do tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) sinh ra: mắt vàng, miệng khô, chảy nước mũi trong và chảy máu cam, hầu tý (họng sưng đau, bế tắc), đau phía trước vai và cánh tay trên, ngón trỏ đau không cử động được. Khí có thừa thì những nơi mạch đi qua bị nóng sưng; khí hư thì rét run, khó hồi ấm lại.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi mạch nhân nghênh lớn gấp ba lần thốn khẩu; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Dương minh thuộc Vị (kinh Dương minh ở chân, gắn với dạ dày) khởi từ chỗ giao nhau ở gốc sống mũi, bên cạnh nhận nối với mạch Thái dương (kinh Túc Thái dương ở khoé mắt trong), xuống men theo phía ngoài mũi, vào giữa hàm răng trên, quay ra kẹp hai bên miệng, vòng quanh môi, xuống giao nhau ở huyệt Thừa tương (chỗ lõm dưới môi dưới), rồi lui men theo mép dưới phía sau cằm, ra huyệt Đại nghênh (ở phía trước góc hàm dưới), men theo huyệt Giáp xa (ở góc hàm), lên trước tai, qua huyệt Khách chủ nhân (ở trước tai, trên gò má), men theo chân tóc tới trán.

 Nhánh rẽ của nó từ phía trước Đại nghênh xuống huyệt Nhân nghênh, men theo cổ họng, vào khuyết bồn, xuống qua cơ hoành, thuộc dạ dày, lạc với lá lách. Đường đi thẳng của nó từ khuyết bồn xuống mép trong vú, xuống kẹp hai bên rốn, vào huyệt Khí xung (ở vùng bẹn).

 Một nhánh khác khởi từ miệng dưới dạ dày, xuống men theo bên trong bụng, xuống tới Khí xung thì hợp lại, rồi xuống huyệt Bễ quan (ở đầu đùi phía trước), tới Phục thố (khối cơ nổi ở mặt trước đùi, hình như con thỏ nằm), xuống giữa xương bánh chè, xuống men theo mép ngoài xương ống chân, xuống mu bàn chân, vào khe trong của ngón chân giữa. Một nhánh khác từ dưới gối ba thốn (?) (thốn: đơn vị đo theo thân người, khoảng bề ngang đốt giữa ngón tay) thì tách ra, xuống vào khe ngoài ngón chân giữa. Một nhánh khác tách ra ở mu bàn chân, vào khe ngón chân cái, ra tới đầu ngón.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: rét run từng cơn như bị dội nước lạnh, hay rên rỉ, hay ngáp, trán sạm đen. Khi bệnh phát thì ghét người và ghét lửa, nghe tiếng gỗ thì giật mình hoảng sợ, tim đập rộn, chỉ muốn đóng cửa, bịt cửa sổ mà ở một mình. Nặng thì muốn trèo lên cao mà hát, cởi bỏ áo mà chạy, bụng sôi ùng ục và trướng đầy. Đó gọi là can quyết (chứng khí nghịch ở ống chân).

 Mạch này chủ những bệnh do huyết sinh ra: phát cuồng, sốt rét, bệnh nhiệt lan tràn, ra mồ hôi, chảy nước mũi và chảy máu cam, miệng méo, môi lở, cổ sưng, hầu tý, bụng to phù nước, đầu gối sưng đau; dọc theo ngực, vú, Khí xung, đùi, Phục thố, mép ngoài ống chân, mu bàn chân đều đau, ngón chân giữa không cử động được.

 Khí thịnh thì toàn bộ phía trước thân người đều nóng; nếu khí thừa ở dạ dày thì tiêu cơm nhanh, mau đói, nước tiểu vàng. Khí không đủ thì toàn bộ phía trước thân đều rét run; trong dạ dày lạnh thì trướng đầy.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi nhân nghênh lớn gấp ba lần thốn khẩu; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Thái âm thuộc Tỳ (lá lách; trong y học cổ là tạng lo tiêu hoá, vận chuyển chất bổ) khởi từ đầu ngón chân cái, men theo ranh giới da trắng ở mặt trong ngón chân, qua phía sau hạch cốt (mấu xương nhô sau gốc ngón chân cái), lên mép trước mắt cá trong, lên mặt trong bắp chân, men theo phía sau xương ống chân, đi bắt chéo ra phía trước kinh Quyết âm (kinh Túc Quyết âm Can), lên mép trước mặt trong gối và đùi, vào bụng, thuộc lá lách, lạc với dạ dày, lên qua cơ hoành, kẹp hai bên họng, nối với gốc lưỡi (?), toả ra dưới lưỡi. Nhánh rẽ của nó lại từ dạ dày tách ra đi lên qua cơ hoành, rót vào trong tim.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: gốc lưỡi cứng, ăn vào thì nôn, đau vùng thượng vị (vùng bụng trên, chỗ dạ dày), bụng trướng, hay ợ hơi; khi đi đại tiện được hoặc trung tiện được (đánh hơi) thì thấy nhẹ nhõm như bệnh giảm; toàn thân nặng nề.

 Mạch này chủ những bệnh do lá lách sinh ra: gốc lưỡi đau, thân mình không cử động được, ăn không xuống, bứt rứt trong lòng, đau thắt dưới tim, phân lỏng nát, bụng có hòn khối, tiêu chảy, bí tiểu, hoàng đản (vàng da), không nằm được, cố gượng mà đứng, mặt trong đùi và gối sưng lạnh, ngón chân cái không cử động được.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi thốn khẩu lớn gấp ba lần nhân nghênh; hư là khi thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Mạch Thủ Thiếu âm thuộc Tâm (tim) khởi từ trong tim, ra thuộc vào tâm hệ (các đường nối của tim với các tạng khác), xuống qua cơ hoành, lạc với ruột non. Nhánh rẽ của nó từ tâm hệ lên kẹp hai bên họng, nối với mục hệ (dây nối mắt vào trong não). Đường đi thẳng của nó lại từ tâm hệ lui lên phổi, xuống ra dưới nách, xuống men theo mép sau mặt trong cánh tay trên, đi phía sau kinh Thái âm và kinh Tâm chủ, xuống mặt trong khuỷu tay, men theo mép sau mặt trong cẳng tay, tới đầu xương nhọn ở sau bàn tay (mỏm xương cổ tay phía ngón út), vào mép sau lòng bàn tay, men theo mặt trong ngón út, ra tới đầu ngón.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: họng khô, đau tim, khát muốn uống. Đó gọi là tý quyết. Mạch này chủ những bệnh do tim sinh ra: mắt vàng, đau mạng sườn, mép sau mặt trong cánh tay trên và cẳng tay đau và lạnh, lòng bàn tay nóng và đau.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi thốn khẩu lớn gấp hai lần nhân nghênh; hư là khi thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Mạch Thủ Thái dương thuộc Tiểu trường (ruột non) khởi từ đầu ngón út, men theo cạnh ngoài bàn tay, lên cổ tay, ra giữa mỏm xương cổ tay, đi thẳng lên men theo mép dưới xương cẳng tay, ra giữa hai gân ở mặt trong khuỷu tay, lên men theo mép sau mặt ngoài cánh tay trên, ra khớp vai, vòng quanh xương bả vai, giao nhau trên vai, vào khuyết bồn, lạc với tim, men theo họng, xuống qua cơ hoành, tới dạ dày, thuộc ruột non.

 Nhánh rẽ của nó từ khuyết bồn men theo cổ lên má, tới khoé mắt ngoài, lui vào trong tai. Một nhánh khác tách ra ở má, lên xương dưới mắt (?), tới mũi, đến khoé mắt trong, rồi chéo xuống lạc với gò má.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: họng đau, dưới cằm sưng, không quay đầu ngoái lại được, vai như bị nhổ bật ra, cánh tay trên như bị gãy. Mạch này chủ những bệnh do dịch (chất dịch đặc trong cơ thể) sinh ra: tai điếc, mắt vàng, má sưng; cổ, dưới cằm, vai, cánh tay trên, khuỷu tay, mép sau mặt ngoài cẳng tay đều đau.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi nhân nghênh lớn gấp hai lần thốn khẩu; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Thái dương thuộc Bàng quang (bọng đái) khởi từ khoé mắt trong, lên trán, giao nhau ở đỉnh đầu. Nhánh rẽ của nó từ đỉnh đầu tới góc trên tai. Đường đi thẳng của nó từ đỉnh đầu vào lạc với não, quay ra tách xuống gáy, men theo mặt trong vùng bả vai, kẹp hai bên cột sống, tới giữa thắt lưng, vào men theo cơ dọc sống lưng, lạc với thận, thuộc bàng quang.

 Một nhánh khác từ giữa thắt lưng xuống kẹp hai bên cột sống, xuyên qua mông, vào giữa khoeo chân (chỗ lõm sau đầu gối). Một nhánh khác từ mặt trong bả vai hai bên trái phải tách xuống, xuyên qua xương bả vai, kẹp phía trong cột sống, qua khớp háng, men theo mặt ngoài đùi, theo mép sau xuống hợp lại ở giữa khoeo chân, rồi xuống xuyên qua mặt trong bắp chân, ra phía sau mắt cá ngoài, men theo Kinh cốt (chỗ xương nhô ở cạnh ngoài bàn chân), tới cạnh ngoài ngón chân út.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: khí xông lên làm đau đầu, mắt như muốn lồi ra, gáy như bị nhổ, sống lưng đau, thắt lưng như gãy, đùi không gập lại được, khoeo chân như bị buộc thắt, bắp chân như bị xé. Đó gọi là khoả quyết (chứng khí nghịch ở mắt cá chân).

 Mạch này chủ những bệnh do gân sinh ra: trĩ, sốt rét, phát cuồng, bệnh điên, đau thóp đầu (?) và gáy, mắt vàng, chảy nước mắt, chảy nước mũi và chảy máu cam; gáy, lưng, thắt lưng, xương cùng, khoeo chân, bắp chân, bàn chân đều đau, ngón chân út không cử động được.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi nhân nghênh lớn gấp hai lần thốn khẩu; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Thiếu âm thuộc Thận khởi từ dưới ngón chân út, chạy chéo vào lòng bàn chân, ra dưới huyệt Nhiên cốc (ở mép trong bàn chân, phía trước dưới mắt cá trong), men theo phía sau mắt cá trong, tách vào trong gót chân, rồi lên mặt trong bắp chân, ra mép trong khoeo chân, lên mép sau mặt trong đùi, xuyên qua cột sống, thuộc thận, lạc với bàng quang. Đường đi thẳng của nó từ thận lên xuyên qua gan và cơ hoành, vào trong phổi, men theo cổ họng, kẹp gốc lưỡi. Nhánh rẽ của nó từ phổi ra lạc với tim, rót vào trong ngực.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: đói mà không muốn ăn, mặt đen như củi cháy, ho khạc thì có máu, thở khò khè hổn hển, ngồi rồi lại muốn đứng dậy, mắt mờ như không trông thấy gì (?), lòng như treo lơ lửng, giống như lúc đói. Khí không đủ thì hay sợ hãi, lòng thấp thỏm như có người sắp đến bắt mình. Đó gọi là cốt quyết (chứng khí nghịch thuộc về xương).

 Mạch này chủ những bệnh do thận sinh ra: miệng nóng, lưỡi khô, họng sưng, khí nghịch lên, họng khô và đau, bứt rứt trong lòng, đau tim, vàng da, bệnh lỵ, đau mép sau mặt trong sống lưng và đùi, chân tay yếu liệt và lạnh, ham nằm, lòng bàn chân nóng và đau.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Khi cứu thì phải cố ăn cho da thịt nở nang (?), nới lỏng đai lưng, xoã tóc, chống gậy lớn, mang giày nặng mà đi bộ. Thịnh là khi thốn khẩu lớn gấp hai lần nhân nghênh; hư là khi thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Mạch Thủ Quyết âm thuộc Tâm bào lạc, còn gọi là Tâm chủ (Tâm bào lạc: lớp màng bao bọc che chở tim) khởi từ trong ngực, ra thuộc vào tâm bào lạc, xuống qua cơ hoành, lần lượt lạc với Tam tiêu (ba phần của thân: Thượng tiêu là vùng ngực, Trung tiêu là vùng bụng trên, Hạ tiêu là vùng bụng dưới; được coi là một phủ lo đường đi của khí và nước).

 Nhánh rẽ của nó men theo ngực ra mạng sườn, ở chỗ dưới nách ba thốn, rồi lên tới dưới nách, men theo mặt trong cánh tay trên, đi giữa kinh Thái âm và kinh Thiếu âm, vào giữa khuỷu tay, xuống cẳng tay, đi giữa hai gân, vào giữa lòng bàn tay, men theo ngón giữa, ra tới đầu ngón. Một nhánh khác tách ra ở giữa lòng bàn tay, men theo ngón áp út (ngón kề ngón út), ra tới đầu ngón.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: lòng bàn tay nóng, cẳng tay và khuỷu tay co quắp, nách sưng; nặng thì ngực và mạng sườn đầy tức, trong tim đập thình thịch dữ dội, mặt đỏ, mắt vàng, cười mãi không thôi. Mạch này chủ những bệnh do mạch sinh ra: bứt rứt trong lòng, đau tim, lòng bàn tay nóng.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi thốn khẩu lớn hơn nhân nghênh một lần; hư là khi thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Mạch Thủ Thiếu dương thuộc Tam tiêu khởi từ đầu ngón áp út, lên ra giữa hai ngón tay, men theo mu cổ tay, ra giữa hai xương ở mặt ngoài cẳng tay, lên xuyên qua khuỷu tay, men theo mặt ngoài cánh tay trên, lên vai, rồi bắt chéo ra phía sau kinh Túc Thiếu dương, vào khuyết bồn, toả ra vùng Đản trung (giữa ngực, khoảng giữa hai vú), toả ra lạc với tâm bào, xuống qua cơ hoành, lần lượt thuộc vào Tam tiêu.

 Nhánh rẽ của nó từ Đản trung lên ra khuyết bồn, lên gáy, nối với sau tai, đi thẳng lên ra góc trên tai, rồi vòng xuống má tới xương dưới mắt (?). Một nhánh khác từ sau tai vào trong tai, ra đi trước tai, qua phía trước huyệt Khách chủ nhân, giao nhau ở má, tới khoé mắt ngoài.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: tai điếc, ù ù nghe không rõ, họng sưng, hầu tý. Mạch này chủ những bệnh do khí sinh ra: ra mồ hôi, đau khoé mắt ngoài, đau má; sau tai, vai, cánh tay trên, khuỷu tay, mặt ngoài cẳng tay đều đau, ngón áp út không cử động được.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi nhân nghênh lớn hơn thốn khẩu một lần; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Thiếu dương thuộc Đởm (túi mật) khởi từ khoé mắt ngoài, lên tới góc trán, xuống sau tai, men theo cổ đi phía trước kinh Thủ Thiếu dương, tới trên vai thì lui lại bắt chéo ra phía sau kinh Thủ Thiếu dương, vào khuyết bồn. Nhánh rẽ của nó từ sau tai vào trong tai, ra đi trước tai, tới phía sau khoé mắt ngoài.

 Một nhánh khác tách ra ở khoé mắt ngoài, xuống huyệt Đại nghênh, hợp với kinh Thủ Thiếu dương, tới dưới xương dưới mắt (?), đè lên huyệt Giáp xa, xuống cổ, hợp ở khuyết bồn, rồi xuống trong ngực, xuyên qua cơ hoành, lạc với gan, thuộc túi mật, men theo phía trong mạng sườn, ra huyệt Khí xung, vòng quanh mép lông mu, đi ngang vào giữa khớp háng.

 Đường đi thẳng của nó từ khuyết bồn xuống nách, men theo ngực, qua xương sườn cụt, xuống hợp ở khớp háng, rồi xuống men theo mặt ngoài đùi, ra mép ngoài đầu gối, xuống phía trước xương mác (xương nhỏ ở mặt ngoài cẳng chân), đi thẳng xuống tới đầu chỗ Tuyệt cốt (chỗ lõm trên mắt cá ngoài, nơi như xương bị đứt quãng), xuống ra phía trước mắt cá ngoài, men theo mu bàn chân, vào khe giữa ngón chân út và ngón áp út.

 Một nhánh khác tách ra ở mu bàn chân, vào khe ngón chân cái, men theo phía trong chỗ xương ngón cái và ngón trỏ chia nhánh, ra tới đầu ngón, quay lại xuyên qua móng chân, ra chỗ chòm lông trên ngón chân cái.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: miệng đắng, hay thở dài, đau vùng tim và mạng sườn, không xoay trở được; nặng thì mặt như phủ một lớp bụi mỏng, thân mình không còn tươi nhuận, mặt ngoài bàn chân trái lại nóng. Đó gọi là dương quyết (chứng khí nghịch thuộc kinh dương).

 Mạch này chủ những bệnh do xương sinh ra: đau đầu, đau dưới cằm, đau khoé mắt ngoài, trong khuyết bồn sưng đau, dưới nách sưng, tràng nhạc (các hạch nổi thành chuỗi) ở nách hình như lưỡi dao và ở hai bên cổ, ra mồ hôi mà rét run, sốt rét; ngực, mạng sườn, xương sườn, đùi, từ mặt ngoài gối xuống tới ống chân, chỗ Tuyệt cốt, phía trước mắt cá ngoài cùng các khớp đều đau, ngón chân áp út không cử động được.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi nhân nghênh lớn hơn thốn khẩu một lần; hư là khi nhân nghênh trái lại nhỏ hơn thốn khẩu.

 Mạch Túc Quyết âm thuộc Can (gan) khởi từ mép chòm lông trên ngón chân cái, lên men theo mép trên mu bàn chân, cách mắt cá trong một thốn, lên trên mắt cá tám thốn thì bắt chéo ra phía sau kinh Thái âm, lên mép trong khoeo chân, men theo mặt trong đùi, vào vùng lông mu, vòng qua bộ phận sinh dục, tới bụng dưới, kẹp hai bên dạ dày, thuộc gan, lạc với túi mật, lên xuyên qua cơ hoành, toả ra mạng sườn, men theo phía sau cổ họng, lên vào vòm họng sau mũi, nối với mục hệ, lên ra trán, gặp Đốc mạch (mạch chạy dọc giữa sống lưng lên đỉnh đầu, cai quản các kinh dương) ở đỉnh đầu.

 Nhánh rẽ của nó từ mục hệ xuống phía trong má, vòng quanh mặt trong môi. Một nhánh khác lại từ gan tách ra xuyên qua cơ hoành, lên rót vào phổi.

 Khi mạch này bị động thì sinh bệnh: đau thắt lưng không cúi ngửa được, đàn ông bị thoái sán (?) (bìu sưng sa xuống), đàn bà bụng dưới sưng; nặng thì họng khô, mặt như phủ bụi, mất hết sắc tươi.

 Mạch này chủ những bệnh do gan sinh ra: ngực đầy tức, nôn oẹ, khí nghịch, tiêu chảy ra cả thức ăn chưa tiêu, hồ sán (chứng sa ruột xuống bìu, lúc lên lúc xuống như con cáo ra vào hang), són đái, bí tiểu hoặc tiểu khó.

 Với các bệnh này: thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, mạch lún xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy trên đường kinh ấy. Thịnh là khi thốn khẩu lớn hơn nhân nghênh một lần; hư là khi thốn khẩu trái lại nhỏ hơn nhân nghênh.

 Khí của kinh Thủ Thái âm kiệt thì da lông khô cháy. Thái âm là kinh đưa khí đi làm ấm da lông. Cho nên khí không nuôi dưỡng được thì da lông khô cháy; da lông khô cháy thì tân dịch rời khỏi da và các khớp (?); tân dịch rời khỏi da và các khớp thì móng khô, lông gãy; lông gãy là lông chết trước. Đến ngày Bính (?) thì bệnh nặng, ngày Đinh thì chết, vì Hoả thắng Kim. (Các ngày được đặt tên theo thiên can – mười ký hiệu dùng đếm ngày, mỗi cặp ứng với một hành trong ngũ hành: Giáp Ất thuộc Mộc, Bính Đinh thuộc Hoả, Mậu Kỷ thuộc Thổ, Canh Tân thuộc Kim, Nhâm Quý thuộc Thuỷ; phổi thuộc Kim, nên gặp ngày Hoả thì bị khắc.)

 Khí của kinh Thủ Thiếu âm kiệt thì mạch không thông; mạch không thông thì máu không chảy; máu không chảy thì sắc tóc không bóng mượt, cho nên mặt đen như củi cháy, đó là huyết chết trước. Ngày Nhâm thì bệnh nặng, ngày Quý thì chết, vì Thuỷ thắng Hoả.

 Khí của kinh Túc Thái âm kiệt thì mạch không nuôi được cơ thịt. Môi và lưỡi là gốc của cơ thịt. Mạch không nuôi thì cơ thịt mềm nhão; cơ thịt mềm nhão thì lưỡi teo, rãnh nhân trung đầy phẳng ra; nhân trung đầy thì môi lật ra; môi lật ra là thịt chết trước. Ngày Giáp thì bệnh nặng, ngày Ất thì chết, vì Mộc thắng Thổ.

 Khí của kinh Túc Thiếu âm kiệt thì xương khô. Thiếu âm là mạch ứng với mùa đông, đi chìm sâu ở trong mà nuôi ẩm xương tuỷ. Cho nên xương không được nuôi ẩm thì thịt không bám vào được; xương và thịt không gắn bó với nhau thì thịt mềm nhão và teo rút lại; thịt mềm nhão teo rút nên răng trông như dài ra và bám cáu bẩn, tóc không bóng mượt; tóc không bóng mượt là xương chết trước. Ngày Mậu thì bệnh nặng, ngày Kỷ thì chết, vì Thổ thắng Thuỷ.

 Khí của kinh Túc Quyết âm kiệt thì gân kiệt. Quyết âm là mạch của gan; gan là tạng mà gân hợp vào; gân tụ ở bộ phận sinh dục (?), còn mạch thì lạc với gốc lưỡi. Cho nên mạch không nuôi được thì gân co rút; gân co rút thì kéo lưỡi và tinh hoàn, nên môi xanh, lưỡi cuộn lại, tinh hoàn co lên; đó là gân chết trước. Ngày Canh thì bệnh nặng, ngày Tân thì chết, vì Kim thắng Mộc.

 Khí của năm kinh âm đều kiệt thì mục hệ xoay vặn; xoay vặn thì mắt hoa đảo lộn; mắt hoa đảo lộn là thần chí chết trước; thần chí chết trước thì chậm lắm một ngày rưỡi là chết. Khí của sáu kinh dương kiệt thì âm và dương lìa nhau; lìa nhau thì tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) mở toang, mồ hôi thoát (mồ hôi vã ra không ngừng, báo hiệu sắp chết) bèn tuôn ra. Cho nên sáng xem thấy thì chiều chết, chiều xem thấy thì sáng chết.

 Mười hai kinh mạch đi chìm trong khe giữa các thớ thịt, sâu nên không thấy được. Chỗ thường thấy được là kinh Túc Thái âm khi đi qua phía trên mắt cá ngoài (?), vì ở đó không có gì che lấp. Các mạch nổi lên ngoài mà thường thấy được đều là lạc mạch (các nhánh mạch nhỏ, nằm nông, tách ra từ kinh mạch).

 Trong lạc của sáu kinh, đại lạc (nhánh lạc lớn) của kinh Thủ Dương minh và Thủ Thiếu dương khởi từ khe năm ngón tay, lên hợp lại ở giữa khuỷu tay. Người uống rượu thì vệ khí (khí bảo vệ, đi ở bên ngoài, dưới da, chống tà khí) đi ra da trước, làm đầy lạc mạch trước, nên lạc mạch thịnh lên trước. Cho nên khi vệ khí đã bình rồi thì doanh khí (khí nuôi dưỡng, đi trong lòng mạch cùng với máu) mới đầy, và kinh mạch thịnh lớn.

 Mạch nào bỗng nhiên đập động thì đều là có tà khí (khí độc từ ngoài hay khí bệnh) trú ở đó, lưu lại ở gốc và ngọn của mạch. Nếu không đập động thì là nóng; nếu không rắn chắc thì là lún xuống và trống rỗng; nó khác với các mạch khác, vì thế biết được mạch nào đang động.

 Lôi Công nói: Làm sao biết kinh mạch khác với lạc mạch? Hoàng Đế nói: Kinh mạch thường không thể thấy được; hư hay thực của nó thì xem ở khí khẩu (tức thốn khẩu) mà biết. Những mạch thấy được đều là lạc mạch.

 Lôi Công nói: Kẻ hèn mọn này vẫn chưa hiểu rõ vì sao như thế. Hoàng Đế nói: Các lạc mạch đều không thể đi qua giữa các khớp lớn, mà phải đi theo những lối tắt (nơi kinh mạch không đi tới) để ra vào, rồi lại hợp nhau ở trong da, chỗ chúng gặp nhau đều hiện ra bên ngoài.

 Cho nên khi châm lạc mạch, phải châm vào chỗ mạch kết lại, nơi ứ máu nhiều nhất. Dù không có chỗ kết, cũng phải gấp lấy nó để tả tà khí và cho máu chảy ra. Nếu để lại thì sẽ phát thành chứng tý (chứng đau tê, khí huyết bế tắc không thông).

 Phàm xem lạc mạch: sắc mạch xanh là lạnh và đau; đỏ là có nhiệt. Trong dạ dày lạnh thì lạc mạch ở chỗ ngư bàn tay phần nhiều xanh; trong dạ dày có nhiệt thì lạc mạch ở ngư tế đỏ. Nếu bỗng đen sẫm là chứng tý đã lưu lâu ngày. Nếu có đỏ, có đen, có xanh là khí nóng lạnh lẫn lộn. Nếu xanh mà ngắn là khí kém.

 Phàm châm chứng nóng lạnh thì đều có nhiều lạc mạch ứ máu, phải cách một ngày châm một lần, máu ra hết thì thôi, rồi mới điều hoà hư thực. Nếu lạc mạch nhỏ mà ngắn là khí kém; nặng mà đem tả đi thì sẽ bứt rứt, xây xẩm; xây xẩm nặng thì ngã vật ra, không nói được. Khi xây xẩm thì phải gấp đỡ cho người bệnh ngồi dậy.

 Biệt lạc (nhánh lạc tách ra từ kinh chính) của kinh Thủ Thái âm tên là Liệt khuyết. Nó khởi từ khe thịt phía trên cổ tay, đi song song với kinh Thái âm, đi thẳng vào giữa lòng bàn tay, toả ra ở ngư tế. Bệnh của nó: thực thì mỏm xương nhọn ở cổ tay và lòng bàn tay nóng; hư thì ngáp há miệng (?), tiểu tiện són và nhiều lần. Lấy huyệt ở chỗ cách cổ tay một thốn rưỡi. Nó tách ra đi sang kinh Dương minh.

 Biệt lạc của kinh Thủ Thiếu âm tên là Thông lý. Cách cổ tay một thốn rưỡi thì tách ra đi lên, men theo kinh vào trong tim, nối với gốc lưỡi, thuộc vào mục hệ. Thực thì ngực và cơ hoành tức nghẽn; hư thì không nói được. Lấy huyệt ở sau bàn tay một thốn. Nó tách ra đi sang kinh Thái dương.

 Biệt lạc của kinh Thủ Tâm chủ tên là Nội quan. Cách cổ tay hai thốn, ra giữa hai gân, men theo kinh mà lên, nối với tâm bào lạc. Tâm hệ thực thì đau tim; hư thì đầu cứng (?). Lấy huyệt ở giữa hai gân.

 Biệt lạc của kinh Thủ Thái dương tên là Chi chính. Ở trên cổ tay năm thốn, vào trong rót sang kinh Thiếu âm. Nhánh tách ra của nó lên khuỷu tay, lạc với đầu vai (?). Thực thì các khớp lỏng lẻo, khuỷu tay bất lực; hư thì mọc mụn cóc (?), nhỏ như vảy ghẻ ở ngón tay. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Thủ Dương minh tên là Thiên lịch. Cách cổ tay ba thốn thì tách vào kinh Thái âm. Nhánh tách ra của nó lên men theo cẳng tay, cưỡi lên đầu vai (?), lên góc hàm, đi lệch vào răng. Một nhánh tách ra khác vào tai, hợp với tông mạch (nơi nhiều mạch tụ hội). Thực thì sâu răng, tai điếc; hư thì răng buốt lạnh, (ngực hoành) bế tắc. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Thủ Thiếu dương tên là Ngoại quan. Cách cổ tay hai thốn, vòng ra mặt ngoài cẳng tay, rót vào trong ngực, hợp với kinh Tâm chủ. Bệnh thực thì khuỷu tay co quắp; hư thì khuỷu tay lỏng không co lại được. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Thái dương tên là Phi dương. Cách mắt cá bảy thốn, tách ra đi sang kinh Thiếu âm. Thực thì nghẹt mũi, đau đầu và lưng; hư thì chảy nước mũi và chảy máu cam. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Thiếu dương tên là Quang minh. Cách mắt cá năm thốn, tách ra đi sang kinh Quyết âm, xuống lạc với mu bàn chân. Thực thì quyết (chân tay lạnh, khí nghịch); hư thì chân yếu liệt không đi được, ngồi xuống không đứng dậy được. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Dương minh tên là Phong long. Cách mắt cá tám thốn, tách ra đi sang kinh Thái âm. Nhánh tách ra của nó men theo mép ngoài xương ống chân, lên lạc với đầu và gáy, hợp khí của các kinh, xuống lạc với cổ họng. Bệnh của nó: khí nghịch thì hầu tý, bỗng nhiên mất tiếng. Thực thì phát điên cuồng; hư thì chân lỏng không co lại được, ống chân khô teo. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Thái âm tên là Công tôn. Cách phía sau khớp gốc ngón chân cái một thốn, tách ra đi sang kinh Dương minh. Nhánh tách ra của nó vào lạc với ruột và dạ dày. Khí quyết nghịch lên thì sinh hoắc loạn (nôn mửa và tiêu chảy dữ dội cùng lúc); thực thì trong ruột đau như cắt; hư thì bụng trướng căng như trống. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Thiếu âm tên là Đại chung. Ở sau mắt cá, vòng quanh gót chân, tách ra đi sang kinh Thái dương. Nhánh tách ra của nó đi song song với kinh lên tới dưới tâm bào, phía ngoài thì xuyên qua thắt lưng và cột sống. Bệnh của nó: khí nghịch thì bứt rứt, ngột ngạt; thực thì bí tiểu, tiểu khó; hư thì đau thắt lưng. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của kinh Túc Quyết âm tên là Lãi câu. Cách mắt cá trong năm thốn, tách ra đi sang kinh Thiếu dương. Nhánh tách ra của nó đi qua ống chân lên tinh hoàn, kết lại ở dương vật. Bệnh của nó: khí nghịch thì tinh hoàn sưng, bỗng nhiên sinh chứng sán (đau sưng vùng bìu, bụng dưới). Thực thì dương vật cương dài; hư thì ngứa dữ dội. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của Nhâm mạch (mạch chạy dọc đường giữa phía trước ngực và bụng, cai quản các kinh âm) tên là Vĩ ế. Nó xuống dưới Cưu vĩ (mỏm xương nhọn ở cuối xương ức, hình đuôi chim cưu), toả ra ở bụng. Thực thì da bụng đau; hư thì ngứa phải gãi. Lấy huyệt ở chỗ nó tách ra.

 Biệt lạc của Đốc mạch tên là Trường cường. Nó kẹp hai bên cơ dọc sống lưng lên gáy, toả ra trên đầu, xuống tới hai bên trái phải xương bả vai thì tách ra đi sang kinh Thái dương, vào xuyên qua cơ dọc sống lưng. Thực thì sống lưng cứng; hư thì đầu nặng, lắc lư. Hãy lấy ở chỗ có bệnh dọc hai bên sống lưng, tức là lấy ở chỗ nó tách ra.

 Đại lạc của Tỳ tên là Đại bao. Nó ra ở dưới huyệt Uyên dịch (huyệt ở dưới nách) ba thốn, toả khắp ngực và mạng sườn. Thực thì toàn thân đều đau; hư thì mọi khớp trong người đều lỏng rã. Mạch này nếu thấy máu ứ như lưới giăng ở các lạc (?) thì đều lấy ở đại lạc của Tỳ.

 Phàm mười lăm lạc này, thực thì ắt nổi rõ ra, hư thì ắt chìm xuống. Nhìn mà không thấy thì tìm ở phía trên, phía dưới. Kinh mạch của mỗi người không giống nhau, nên chỗ lạc mạch tách ra cũng có khác nhau.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video