Thiên 9 — Thiên 9 — Đầu và cuối (phép châm)

 Thiên Chung thủy, thứ chín. Phép châm (dùng kim châm vào huyệt để chữa bệnh) đều gói gọn trong lẽ "chung thủy" (chỗ khởi đầu và chỗ kết thúc của mạch khí; đây cũng là tên một thiên sách cổ bàn về điều này). Hiểu rõ chung thủy, lấy ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận) làm giềng mối, thì quan hệ âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong cơ thể) được xác định.

 Âm chủ về tạng, dương chủ về phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang). Dương nhận khí từ tứ chi, âm nhận khí từ ngũ tạng. Vì thế khi tả (phép châm làm bớt, đẩy tà khí ra) thì châm ngược chiều đi của mạch khí, khi bổ (phép châm làm tăng, bồi thêm chính khí) thì châm thuận theo chiều đi của mạch khí; phép này gọi là nghênh tùy (nghênh: đón ngược; tùy: theo thuận). Biết châm ngược, biết châm thuận thì khí có thể được điều hòa. Muốn điều hòa khí thì phải thông hiểu âm dương. Năm tạng thuộc âm, lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu) thuộc dương.

 Truyền phép này cho đời sau thì phải cắt máu ăn thề (thề nguyền nghiêm trọng, không truyền bừa). Ai kính trọng nó thì hưng thịnh, ai khinh nhờn nó thì diệt vong. Kẻ không theo đạo lý mà làm theo ý riêng thì ắt gặp tai họa chết yểu.

 Xin kính cẩn theo đạo trời mà nói về chung thủy. Chung thủy lấy kinh mạch (các đường lưu thông khí huyết chạy khắp cơ thể) làm giềng mối. Bắt mạch ở mạch khẩu (chỗ mạch đập ở cổ tay, phía ngón cái, phản ánh tình trạng các kinh âm) và nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu, phản ánh tình trạng các kinh dương) để biết âm dương thừa hay thiếu, cân bằng hay không cân bằng; như thế là hiểu hết đạo trời vậy.

 Người gọi là "bình nhân" (người khỏe mạnh bình thường) là người không bệnh. Không bệnh nghĩa là mạch ở mạch khẩu và nhân nghênh ứng hợp với bốn mùa; trên (nhân nghênh) dưới (mạch khẩu) đáp ứng nhau, cùng qua lại nhịp nhàng; mạch của sáu kinh không có chỗ kết tụ hay đập bất thường; nóng lạnh ở gốc (phần thân, nội tạng) và ngọn (tay chân) giữ được sự cân bằng với nhau. Hình thể, thịt, máu và khí ắt tương xứng với nhau; như thế gọi là bình nhân.

 Người thiếu khí thì mạch ở mạch khẩu và nhân nghênh đều yếu, không tương xứng với bộ xích và bộ thốn (các vị trí bắt mạch ở cổ tay: thốn ở sát nếp cổ tay, xích ở phía trong, xa hơn). Người như vậy thì âm và dương đều thiếu; bổ dương thì âm cạn kiệt, tả âm thì dương thoát mất. Người như vậy chỉ có thể dùng thuốc vị ngọt để điều dưỡng, không được cho uống thuốc mạnh, cũng không được cứu (đốt ngải trên huyệt để chữa bệnh). Nếu bệnh không khỏi mà lại đem tả thì khí của năm tạng sẽ hư hỏng.

 Mạch nhân nghênh lớn gấp một lần (so với mạch khẩu) thì bệnh ở kinh túc Thiếu dương (đường kinh Thiếu dương ở chân, thuộc mật); lớn gấp một lần mà đập vội vàng thì bệnh ở kinh thủ Thiếu dương (đường kinh Thiếu dương ở tay, thuộc tam tiêu). Nhân nghênh lớn gấp hai lần thì bệnh ở kinh túc Thái dương (kinh ở chân, thuộc bàng quang); gấp hai lần mà đập vội thì bệnh ở kinh thủ Thái dương (kinh ở tay, thuộc ruột non). Nhân nghênh lớn gấp ba lần thì bệnh ở kinh túc Dương minh (kinh ở chân, thuộc dạ dày); gấp ba lần mà đập vội thì bệnh ở kinh thủ Dương minh (kinh ở tay, thuộc ruột già). Nhân nghênh lớn gấp bốn lần, vừa to vừa nhanh, gọi là "dật dương" (dương khí tràn đầy quá mức); dật dương là "ngoại cách" (dương khí bị cách trở ở bên ngoài, không giao hòa được với âm).

 Mạch khẩu lớn gấp một lần (so với nhân nghênh) thì bệnh ở kinh túc Quyết âm (kinh ở chân, thuộc gan); Quyết âm lớn gấp một lần mà đập vội thì bệnh ở kinh thủ Tâm chủ (tức kinh thủ Quyết âm, thuộc tâm bào – màng bọc tim). Mạch khẩu lớn gấp hai lần thì bệnh ở kinh túc Thiếu âm (kinh ở chân, thuộc thận); gấp hai lần mà đập vội thì bệnh ở kinh thủ Thiếu âm (kinh ở tay, thuộc tim). Mạch khẩu lớn gấp ba lần thì bệnh ở kinh túc Thái âm (kinh ở chân, thuộc tỳ); gấp ba lần mà đập vội thì bệnh ở kinh thủ Thái âm (kinh ở tay, thuộc phổi).

 Mạch khẩu lớn gấp bốn lần, vừa to vừa nhanh, gọi là "dật âm" (âm khí tràn đầy quá mức). Dật âm là "nội quan" (âm khí bị đóng chặn ở bên trong). Nội quan mà không thông thì chết, không chữa được. Mạch nhân nghênh và mạch khẩu của kinh Thái âm cùng lớn từ bốn lần trở lên thì gọi là "quan cách" (âm và dương đều bị đóng chặn, cách tuyệt nhau). Người bị quan cách thì chỉ còn sống được ít ngày.

 Nhân nghênh lớn gấp một lần thì tả kinh túc Thiếu dương mà bổ kinh túc Quyết âm, tả hai huyệt bổ một huyệt, mỗi ngày châm một lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa (?), đến khi mạch ở trên (nhân nghênh) điều hòa thì thôi. Nhân nghênh lớn gấp hai lần thì tả kinh túc Thái dương, bổ kinh túc Thiếu âm, tả hai bổ một, hai ngày châm một lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa, đến khi mạch ở trên điều hòa thì thôi. Nhân nghênh lớn gấp ba lần thì tả kinh túc Dương minh mà bổ kinh túc Thái âm, tả hai bổ một, mỗi ngày châm hai lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa, đến khi mạch ở trên điều hòa thì thôi.

 Mạch khẩu lớn gấp một lần thì tả kinh túc Quyết âm mà bổ kinh túc Thiếu dương, bổ hai huyệt tả một huyệt, mỗi ngày châm một lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa, đến khi mạch ở trên điều hòa thì thôi. Mạch khẩu lớn gấp hai lần thì tả kinh túc Thiếu âm mà bổ kinh túc Thái dương, bổ hai tả một, hai ngày châm một lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa, đến khi mạch ở trên điều hòa thì thôi. Mạch khẩu lớn gấp ba lần thì tả kinh túc Thái âm mà bổ kinh túc Dương minh, bổ hai tả một, mỗi ngày châm hai lần; phải bắt mạch để kiểm nghiệm, châm thưa, đến khi mạch ở trên điều hòa thì thôi. Sở dĩ mỗi ngày châm được hai lần là vì kinh Thái âm và Dương minh chủ về dạ dày (?), mà dạ dày rất dồi dào cốc khí (khí sinh ra từ thức ăn, tức khí nuôi dưỡng cơ thể), nên có thể mỗi ngày châm hai lần.

 Mạch nhân nghênh và mạch khẩu cùng lớn từ ba lần trở lên thì gọi là âm dương đều tràn đầy. Như vậy mà không khai thông thì huyết mạch bế tắc, khí không có đường lưu hành, tràn ứ ở bên trong, làm tổn thương năm tạng. Người như vậy mà lại đem cứu ngải thì bệnh sẽ biến đổi thành bệnh khác.

 Phàm phép châm, khí đã điều hòa thì dừng. Bổ âm tả dương thì tiếng nói và hơi thở thêm rõ ràng, tai thính mắt sáng. Làm trái với điều này thì khí huyết không lưu hành.

 Nói "khí đến thì có hiệu quả" là thế này: tả thì (mạch) càng hư; hư nghĩa là mạch vẫn to như cũ nhưng không còn cứng. Nếu mạch vẫn cứng như cũ thì dù người bệnh vừa nói là đã thấy như thường, bệnh vẫn chưa hết. Bổ thì (mạch) càng thực; thực nghĩa là mạch vẫn to như cũ nhưng thêm chắc. Nếu mạch vẫn như cũ mà không chắc thì dù người bệnh vừa nói là dễ chịu, bệnh vẫn chưa hết.

 Cho nên bổ thì mạch thực, tả thì mạch hư; cơn đau tuy không hết ngay theo mũi kim, nhưng bệnh ắt sẽ giảm dần mà khỏi. Phải thông hiểu trước các bệnh do mười hai kinh mạch sinh ra, sau đó mới có thể được truyền cho lẽ chung thủy. Vì vậy, khi âm dương không đổi chỗ cho nhau, hư thực không lấn lệch nhau, thì chỉ cần châm ngay trên chính đường kinh bị bệnh.

 Phàm việc châm, phải châm ba lần (ba mức nông sâu) để cốc khí đến. Khi tà khí (khí gây bệnh từ bên ngoài hoặc khí bất thường trong người) lệch lạc hợp bừa với chính khí, âm dương đổi chỗ, nghịch thuận trái nhau, chìm nổi sai vị trí, không ứng hợp với bốn mùa, tà khí lưu đọng tràn lan, thì phải dùng kim để trừ đi.

 Cho nên châm lần thứ nhất (ở nông) thì dương tà (tà khí ở phần ngoài) ra, châm lần thứ hai (sâu hơn) thì âm tà (tà khí ở phần trong) ra, châm lần thứ ba (sâu nhất) thì cốc khí đến; cốc khí đến thì dừng. Nói cốc khí đến là: đã bổ thì mạch thực, đã tả thì mạch hư, do đó biết cốc khí đã đến. Khi riêng tà khí đã bị trừ đi, thì dù âm dương chưa điều hòa hẳn cũng biết bệnh sẽ khỏi. Cho nên nói: bổ thì thực, tả thì hư, cơn đau tuy không hết ngay theo mũi kim, nhưng bệnh ắt sẽ giảm dần mà khỏi.

 Âm thịnh mà dương hư thì trước bổ dương, sau tả âm để điều hòa. Âm hư mà dương thịnh thì trước bổ âm, sau tả dương để điều hòa.

 Có ba mạch đập ở vùng ngón chân cái, phải xét kỹ là thực hay hư. Hư mà lại tả thì gọi là "trùng hư" (đã hư lại làm hư thêm); trùng hư thì bệnh càng nặng. Phàm châm ở chỗ này, lấy ngón tay ấn vào, thấy mạch đập chắc mà nhanh thì tả nhanh, thấy mạch hư mà chậm thì bổ. Làm ngược lại thì bệnh càng nặng. Về vị trí các mạch đập ấy: mạch Dương minh ở trên (mu bàn chân), mạch Quyết âm ở giữa, mạch Thiếu âm ở dưới.

 Bệnh ở ngực thì châm huyệt du (huyệt nơi khí của kinh mạch rót vào) ở ngực, cho trúng vào ngực; bệnh ở lưng thì châm huyệt du ở lưng, cho trúng vào lưng. Vai và bả vai yếu mỏi thì lấy huyệt ở phía trên (ở tay) mà châm.

 Bệnh trùng thiệt (dưới lưỡi sưng lên như mọc thêm một cái lưỡi nhỏ) thì dùng phi châm (loại kim to, đầu như lưỡi kiếm, dùng để rạch, trích mủ) châm vào gân dưới lưỡi.

 Tay co mà không duỗi được thì bệnh ở gân; duỗi mà không co được thì bệnh ở xương. Bệnh ở xương thì chữa vào xương, bệnh ở gân thì chữa vào gân.

 Khi bổ (?), nếu một bên (mạch) thực thì châm sâu, rút kim ra rồi thong thả mới ấn bịt lỗ kim, để tà khí thoát ra hết. Nếu một bên hư thì châm nông để nuôi mạch, rút kim ra thì ấn bịt lỗ kim ngay, không cho tà khí lọt vào. Tà khí đến thì căng và gấp; cốc khí đến thì thong thả và êm hòa. Mạch thực thì châm sâu để tháo bớt khí; mạch hư thì châm nông, để tinh khí (khí tinh túy nuôi dưỡng cơ thể) không bị thoát ra, nuôi dưỡng mạch, chỉ đẩy riêng tà khí ra.

 Châm chữa các chứng đau thì mạch đều thực.

 Cho nên nói: từ thắt lưng trở lên do kinh thủ Thái âm và thủ Dương minh cùng chủ quản; từ thắt lưng trở xuống do kinh túc Thái âm và túc Dương minh cùng chủ quản.

 Bệnh ở trên thì lấy huyệt ở dưới; bệnh ở dưới thì lấy huyệt ở trên; bệnh ở đầu thì lấy huyệt ở chân; bệnh ở thắt lưng thì lấy huyệt ở khoeo chân. Bệnh phát sinh từ đầu thì đầu nặng; phát sinh từ tay thì cánh tay nặng; phát sinh từ chân thì chân nặng. Người chữa bệnh trước hết phải châm vào nơi bệnh khởi phát.

 Mùa xuân khí ở lông, mùa hạ khí ở da, mùa thu khí ở phần thịt, mùa đông khí ở gân xương. Châm chữa các bệnh này thì mỗi mùa lấy độ nông sâu thích hợp với mùa ấy làm chuẩn. Cho nên châm người béo thì theo chuẩn mùa thu, mùa đông (châm sâu); châm người gầy thì theo chuẩn mùa xuân, mùa hạ (châm nông).

 Bệnh đau thuộc âm; đau mà lấy tay ấn không tìm thấy chỗ đau cũng thuộc âm, phải châm sâu. Bệnh ở phần trên thuộc dương; bệnh ở phần dưới thuộc âm. Ngứa thuộc dương, châm nông.

 Bệnh khởi đầu từ phần âm thì trước chữa phần âm, sau chữa phần dương; bệnh khởi đầu từ phần dương thì trước chữa phần dương, sau chữa phần âm.

 Châm chứng nhiệt quyết (khí nghịch loạn kèm nóng, như chân tay nóng, người nóng bức) mà lưu kim (để kim ở lại trong huyệt một lúc) thì nóng sẽ chuyển thành lạnh; châm chứng hàn quyết (khí nghịch loạn kèm lạnh, như tay chân lạnh giá) mà lưu kim thì lạnh sẽ chuyển thành ấm. Châm nhiệt quyết thì "hai âm một dương"; châm hàn quyết thì "hai dương một âm". "Hai âm" nghĩa là châm kinh âm hai lần; "một dương" nghĩa là châm kinh dương một lần.

 Bệnh lâu ngày thì tà khí đã vào sâu. Châm loại bệnh này thì đâm kim sâu và lưu kim lâu, cách một ngày lại châm tiếp; phải điều hòa trước hai bên trái phải, trừ bỏ những mạch máu ứ đọng; như thế là trọn đạo châm.

 Phàm phép châm, phải xét hình thể và khí của người bệnh. Thịt chưa gầy rộc, nhưng khí yếu mà mạch lại đập vội vàng, đó là chứng táo quyết (khí nghịch kèm bứt rứt), thì phải dùng phép mậu thích (bệnh bên trái châm bên phải, bệnh bên phải châm bên trái), khiến khí bị tản mát có thể thu lại, khí bị dồn tụ có thể tỏa ra.

 Thầy châm phải ở nơi sâu kín yên tĩnh, dò xét sự qua lại của thần khí, đóng cửa lớn, bịt cửa sổ, giữ cho hồn phách (tinh thần) không tản mát, chuyên chú một lòng, để phân biệt tinh khí; không nghe tiếng người, để thu tinh thần lại, ắt phải dồn tâm thần làm một, để ý chí đặt cả vào mũi kim.

 Hoặc châm nông mà lưu kim, hoặc châm nhẹ ở lớp nông, để dời chuyển thần khí của người bệnh, đến khi khí đến thì thôi.

 Nam thì ở trong, nữ thì ở ngoài (?) (tức điều khí theo đặc tính âm dương của nam nữ); giữ chặt chính khí không cho thoát ra ngoài, giữ cẩn thận không cho tà khí lọt vào trong, như thế gọi là "đắc khí" (châm đạt được khí, kim đã có tác dụng).

 Những điều cấm khi châm: mới giao hợp xong thì đừng châm, mới châm xong thì đừng giao hợp; đã say rượu thì đừng châm, đã châm thì đừng uống say; vừa nổi giận thì đừng châm, đã châm thì đừng nổi giận; vừa làm lụng mệt nhọc thì đừng châm, đã châm thì đừng làm mệt nhọc; đã no thì đừng châm, đã châm thì đừng ăn quá no; đang đói thì đừng châm, đã châm thì đừng để đói; đang khát thì đừng châm, đã châm thì đừng để khát. Người đang rất sợ hãi, kinh hoàng thì phải đợi khí ổn định rồi mới châm.

 Người đi xe đến thì cho nằm nghỉ chừng một bữa ăn rồi mới châm. Người đi bộ đến thì cho ngồi nghỉ chừng khoảng thời gian đi mười dặm (?) rồi mới châm. Trong mười hai điều cấm này, mạch người bệnh đều rối loạn, khí tản mát, doanh vệ (doanh khí: phần khí nuôi dưỡng chạy trong mạch; vệ khí: phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch) bị trái nghịch, khí trong kinh mạch không theo thứ tự; nếu cứ thế mà châm thì bệnh ở dương đi vào âm, bệnh ở âm lại ra dương, tà khí lại phát sinh.

 Thầy thuốc kém không xét điều này thì gọi là tàn hại thân thể người bệnh, khiến hình thể rối loạn, hao mòn não tủy, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) không chuyển hóa, mất phần tinh chất do ngũ vị (năm vị của thức ăn) nuôi dưỡng; như thế gọi là làm mất khí.

 Mạch Thái dương khi đến lúc tuyệt (sắp chết) thì: mắt trợn ngược lên trên, lưng ưỡn cong ra sau, chân tay co giật, sắc mặt trắng, da khô kiệt rồi ra tuyệt hãn (mồ hôi vã ra như dầu, không ngớt, báo hiệu sắp chết); ra tuyệt hãn thì chết.

 Kinh Thiếu dương khi tuyệt thì: tai điếc, trăm khớp xương đều lỏng rã, mục hệ (dây nối nhãn cầu với não) bị đứt; mục hệ đứt thì một ngày rưỡi sẽ chết. Lúc chết, sắc mặt xanh trắng thì chết.

 Kinh Dương minh khi tuyệt thì: miệng và mắt máy giật, hay kinh sợ, nói nhảm, sắc mặt vàng; các đường kinh ở trên và dưới căng đầy mà không lưu thông thì chết.

 Kinh Thiếu âm khi tuyệt thì: mặt đen, răng như dài ra và bám bẩn, bụng trướng, bế tắc, trên dưới không thông mà chết.

 Kinh Quyết âm khi tuyệt thì: trong người nóng, họng khô, hay đi tiểu, trong lòng bứt rứt; nặng thì lưỡi cuộn lại, bìu dái co rút lên mà chết.

 Kinh Thái âm khi tuyệt thì: bụng trướng, bí tắc, không thở được, hay ợ hơi, hay nôn; nôn thì khí nghịch lên, khí nghịch lên thì mặt đỏ; nếu khí không nghịch lên thì trên dưới không thông, trên dưới không thông thì mặt đen, da lông khô héo mà chết.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video