Thiên thứ tám: Bản Thần (gốc ở thần).
Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ trong truyền thuyết) hỏi Kỳ Bá (bề tôi và thầy thuốc của Hoàng Đế): "Phép châm (dùng kim đâm vào huyệt để chữa bệnh) trước hết phải lấy thần (sức sống tinh thần và trạng thái tâm thần của người bệnh) làm gốc. Huyết, mạch (các đường dẫn máu và khí), dinh (dinh khí: phần tinh chất bổ dưỡng chạy trong mạch), khí (năng lượng vận hành nuôi cơ thể) và tinh thần, đó là những thứ mà ngũ tạng (năm tạng chính: can – gan, tâm – tim, tỳ – lá lách và hệ tiêu hoá, phế – phổi, thận) cất giữ.
Đến khi chúng tràn lan, buông thả, rời khỏi tạng thì tinh (chất tinh tuý làm gốc sự sống) mất đi, hồn phách bay tán, chí và ý rối loạn mơ hồ, sự sáng suốt và lo toan rời khỏi thân. Vì đâu mà như thế? Là lỗi của trời chăng? Hay là lỗi của người? Thế nào gọi là đức, khí, sinh, tinh, thần, hồn, phách, tâm, ý, chí, tư, trí, lự? Xin hỏi duyên cớ."
Kỳ Bá đáp: "Cái trời ban cho ta là đức (khí chất của trời, gồm ánh sáng, mưa nắng, thời tiết); cái đất ban cho ta là khí (khí của đất, gồm sản vật, thức ăn nuôi sống). Đức của trời chảy xuống, khí của đất bốc lên, giao nhau mà sinh ra con người.
Cho nên cái gốc ban đầu của sự sống gọi là tinh. Tinh của hai bên (cha và mẹ) kết hợp với nhau gọi là thần (sức sống và hoạt động tinh thần). Cái theo thần mà qua lại gọi là hồn (phần tinh thần thiên về ý thức, cảm nghĩ). Cái đi cùng với tinh mà ra vào gọi là phách (phần tinh thần thiên về bản năng, cảm giác và vận động của thân thể). Cái dùng để tiếp nhận và ứng phó với sự vật gọi là tâm (lòng, trí, nơi làm chủ tinh thần). Tâm có điều nhớ nghĩ gọi là ý. Điều ý giữ lại bền lâu gọi là chí. Dựa vào chí mà cân nhắc, thay đổi gọi là tư (suy nghĩ). Dựa vào suy nghĩ mà tính xa gọi là lự (lo toan, tính toán trước). Dựa vào lo toan mà xử lý sự việc gọi là trí (sự sáng suốt khôn ngoan).
Cho nên người khôn ngoan nuôi dưỡng sự sống thì ắt thuận theo bốn mùa mà thích nghi với nóng lạnh, giữ vui giận cho hoà hợp mà sống yên ổn nơi ở, điều độ âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong cơ thể, như động và tĩnh, nóng và lạnh, cũng chỉ việc chăn gối) mà điều hoà cứng mềm. Được như vậy thì tà khí (yếu tố gây bệnh từ bên ngoài) lệch lạc không xâm nhập được, sống lâu, mắt tai còn tinh tường lâu dài.
Vì thế, người hay sợ sệt, lo nghĩ thì tổn thương thần; thần tổn thương thì sinh sợ hãi, tinh khí trôi tuột chảy ra không dứt. Người vì buồn thương làm lay động bên trong thì khí cạn kiệt mà mất mạng. Người vui sướng quá độ thì thần hao tán, không giữ lại được. Người buồn rầu lo âu thì khí bế tắc, không lưu thông. Người giận dữ quá mức thì mê muội rối loạn, không còn tự chủ. Người sợ hãi thì thần dao động tán loạn, không thu về được.
Tâm (tim): sợ sệt, lo nghĩ thì tổn thương thần; thần tổn thương thì sợ hãi, mất tự chủ, các khối cơ lớn teo rạc (?), thịt sút gầy, lông tóc khô héo, sắc mặt sạm tối, chết vào mùa đông.
Tỳ (lá lách, cơ quan chủ việc tiêu hoá): buồn rầu lo âu không gỡ ra được thì tổn thương ý; ý tổn thương thì bứt rứt rối loạn, tay chân không nhấc lên được, lông tóc khô héo, sắc mặt sạm tối, chết vào mùa xuân.
Can (gan): buồn thương làm lay động bên trong thì tổn thương hồn; hồn tổn thương thì cuồng loạn, hay quên, không tỉnh táo; không tỉnh táo thì hành xử không bình thường, khiến (?) bộ phận sinh dục co rút, gân co quắp, hai bên mạng sườn không nâng lên được, lông tóc khô héo, sắc mặt sạm tối, chết vào mùa thu.
Phế (phổi): vui sướng không có giới hạn thì tổn thương phách; phách tổn thương thì phát cuồng; người cuồng thì trong ý không còn để tâm đến ai, da dẻ khô cháy, lông tóc khô héo, sắc mặt sạm tối, chết vào mùa hè.
Thận: giận dữ quá mức không thôi thì tổn thương chí; chí tổn thương thì hay quên lời mình vừa nói, lưng và cột sống không cúi ngửa, co duỗi được, lông tóc khô héo, sắc mặt sạm tối, chết vào quý hạ (cuối mùa hè, tức tháng sáu âm lịch).
Sợ hãi không gỡ ra được thì tổn thương tinh; tinh tổn thương thì xương nhức mỏi, teo yếu, tay chân lạnh giá (chứng nuy quyết: chân tay yếu liệt kèm lạnh, do khí đi nghịch), tinh thường tự chảy ra. Vì thế, ngũ tạng là nơi chủ việc cất giữ tinh, không được để tổn thương; tổn thương thì mất sự giữ gìn mà âm hư (phần âm, tức phần vật chất nuôi dưỡng cơ thể, bị thiếu hụt); âm hư thì không còn khí; không còn khí thì chết.
Cho nên người dùng kim châm phải quan sát dáng vẻ của người bệnh để biết tinh, thần, hồn, phách còn hay mất, được hay hỏng thế nào. Nếu năm thứ ấy đã bị tổn thương thì không thể dùng kim châm mà chữa được.
Can cất giữ huyết, huyết là nơi trú của hồn. Can khí hư (suy yếu, không đủ) thì hay sợ; thực (khí dư thừa, ứ đọng quá mức) thì hay giận.
Tỳ cất giữ dinh, dinh là nơi trú của ý. Tỳ khí hư thì tay chân không cử động được, ngũ tạng không yên; thực thì bụng trướng, tiểu tiện không thông lợi (?).
Tâm cất giữ mạch, mạch là nơi trú của thần. Tâm khí hư thì hay buồn; thực thì cười không dứt.
Phế cất giữ khí, khí là nơi trú của phách. Phế khí hư thì mũi tắc không thông, hơi thở ngắn yếu; thực thì thở gấp có tiếng, ngực đầy tức, phải ngửa người lên mà thở.
Thận cất giữ tinh, tinh là nơi trú của chí. Thận khí hư thì sinh chứng quyết (tay chân lạnh giá, khí đi ngược); thực thì sinh chứng trướng (bụng đầy căng). Ngũ tạng không yên. Ắt phải xét kỹ hình trạng bệnh của ngũ tạng để biết khí của nó hư hay thực, rồi cẩn thận mà điều chỉnh."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video