Thiên thứ bảy: Quan châm (phép dùng kim châm đúng loại, đúng quy chuẩn).
Điều cốt yếu của việc châm (đâm kim vào huyệt trên cơ thể để chữa bệnh) là phải dùng kim đúng quy chuẩn; đó là cách hay nhất. Chín loại kim (cửu châm: chín loại kim châm có hình dạng và công dụng khác nhau) mỗi loại có việc riêng của nó. Kim dài, ngắn, to, nhỏ, mỗi loại có chỗ dùng riêng. Dùng không đúng thì bệnh không lui được.
Bệnh ở nông mà châm sâu thì bên trong làm tổn thương phần thịt lành, ngoài da sinh nhọt. Bệnh ở sâu mà châm nông thì bệnh khí (luồng khí gây bệnh trong người) không được tả (dùng kim để đẩy, tháo khí bệnh ra ngoài), trái lại còn sinh mủ lớn(?). Bệnh nhỏ mà dùng kim to thì khí bị tháo ra quá mạnh, bệnh ắt nặng thêm. Bệnh lớn mà dùng kim nhỏ thì khí bệnh không được tháo ra, cũng lại làm hỏng việc chữa.
Đó là dùng kim không thích hợp. Kim quá to thì tháo khí quá mức, kim quá nhỏ thì bệnh không lui. Đã nói những cái sai, xin nói đến cách dùng cho đúng.
Bệnh ở da, đau không có chỗ cố định, thì dùng sàm châm (kim đầu to, mũi nhọn như đầu mũi tên, dùng châm nông ở da) châm vào chỗ bệnh; nếu da trắng nhợt (không có dấu hiệu bệnh) thì đừng châm.
Bệnh ở giữa các thớ thịt (phân nhục: khe giữa các bắp thịt), thì dùng viên châm (kim đầu tròn, dùng xoa ấn vào khe thịt) đặt vào chỗ bệnh.
Bệnh ở kinh lạc (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể; "kinh" là đường chính, "lạc" là nhánh nhỏ) thành chứng tý lâu năm (tý: chứng tê, đau, nhức do khí huyết bị bế tắc), thì dùng phong châm (kim mũi ba cạnh sắc, dùng chích cho ra máu).
Bệnh ở mạch, khí ít, cần phải bổ (dùng kim để làm khí trong người đầy đủ, mạnh lên), thì dùng đê châm (kim đầu tù như hạt kê, chỉ ấn trên mạch, không đâm sâu) ở các huyệt tỉnh, huỳnh và các du huyệt(?) (tỉnh, huỳnh, du là tên các nhóm huyệt đặc biệt ở đầu ngón tay, ngón chân và quanh cổ tay, cổ chân, nơi khí của kinh mạch bắt đầu và chảy vào).
Bệnh đã thành mủ lớn thì dùng phi châm (kim dẹt, mũi như lưỡi kiếm, dùng rạch tháo mủ). Bệnh tý mà khí bệnh phát ra đột ngột thì dùng viên lợi châm (kim tròn mà mũi sắc). Bệnh tý, khí gây đau mãi không hết thì dùng hào châm (kim mảnh như sợi lông, loại kim thường dùng nhất). Bệnh ở sâu bên trong thì dùng trường châm (kim dài). Bệnh phù nước, nước không thông qua được các khớp thì dùng đại châm (kim to).
Bệnh nằm cố định ở ngũ tạng (năm cơ quan chính bên trong: tim, gan, tỳ, phổi, thận) thì dùng phong châm, tả ở các huyệt tỉnh, huỳnh và du huyệt, chọn huyệt theo bốn mùa.
Phép châm có chín cách, để ứng với chín kiểu biến hoá của bệnh.
Một là du thích (châm vào du huyệt), tức là châm các huyệt huỳnh, huyệt du của các kinh và các tạng du (huyệt ở lưng nơi khí của từng tạng dồn về).
Hai là viễn đạo thích (châm ở xa chỗ bệnh), tức là bệnh ở phía trên thì châm ở phía dưới, châm vào các phủ du (du huyệt của lục phủ — sáu cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang… — nằm ở chân).
Ba là kinh thích (châm vào kinh), tức là châm vào chỗ lạc mạch bị kết tắc trên phần đường kinh lớn.
Bốn là lạc thích (châm vào lạc), tức là châm vào các mạch máu nhỏ của lạc nhỏ (chích cho ra máu).
Năm là phân thích (châm vào khe thịt), tức là châm vào giữa các thớ thịt.
Sáu là đại tả thích (châm tháo mạnh), tức là dùng phi châm châm tháo mủ lớn.
Bảy là mao thích (châm nông như chạm lông), tức là châm chứng tý nông nằm ở ngoài da.
Tám là cự thích (châm bắt chéo), tức là bệnh bên trái thì châm bên phải, bệnh bên phải thì châm bên trái.
Chín là thối thích (châm kim nung), tức là châm kim đã nung nóng đỏ để chữa chứng tý.
Phép châm có mười hai cách, để ứng với mười hai đường kinh.
Một là ngẫu thích (châm thành cặp): dùng tay áp ngay vùng ngực trước tim và phía lưng, đúng chỗ đau, một kim châm phía trước, một kim châm phía sau, để chữa chứng tâm tý (đau tức vùng tim do khí huyết bế tắc). Châm cách này phải châm xiên kim.
Hai là báo thích (châm lặp lại): dùng cho chứng đau không có chỗ cố định, đau chạy lên chạy xuống. Châm thẳng vào, chưa rút kim, dùng tay trái lần theo chỗ đau mà ấn, rồi mới rút kim, sau đó châm lại vào chỗ đau mới.
Ba là khôi thích (châm nới rộng): châm thẳng vào cạnh đường gân, nhấc kim nghiêng về phía trước, phía sau, để làm giãn gân đang co rút, dùng chữa chứng cân tý (gân co cứng, đau).
Bốn là tề thích (châm ba kim cùng lúc): châm thẳng một kim ở giữa, hai kim ở hai bên, để chữa hàn khí (khí lạnh gây bệnh) chiếm vùng nhỏ mà nằm sâu. Có sách gọi là tam thích (châm ba kim), tam thích dùng chữa tý khí chiếm vùng nhỏ mà nằm sâu.
Năm là dương thích (châm toả ra): châm chính giữa một kim, bốn bên bốn kim, đều châm nông, để chữa hàn khí bám vào trên vùng rộng.
Sáu là trực châm thích (châm men dưới da): kéo da lên rồi mới châm, để chữa hàn khí ở nông.
Bảy là du thích (châm thẳng): châm thẳng vào, rút thẳng ra, châm ít kim mà châm sâu, để chữa khí thịnh mà sinh nóng.
Tám là đoản thích (châm sát xương): dùng chữa cốt tý (đau nhức trong xương), vừa hơi lay kim vừa đưa vào sâu, đưa kim tới sát xương, rồi đẩy lên kéo xuống để cọ vào xương.
Chín là phù thích (châm nông): châm xiên kim mà nông, để chữa cơ thịt co cứng mà lạnh.
Mười là âm thích (châm kinh âm hai bên): châm cả bên trái lẫn bên phải, để chữa chứng hàn quyết (tay chân lạnh giá do khí đi ngược, không tới được tứ chi). Bị trúng hàn quyết thì châm vào kinh Thiếu âm ở sau mắt cá chân (kinh Thận, huyệt nằm phía sau mắt cá trong).
Mười một là bàng châm thích (châm kèm bên cạnh): châm thẳng một kim, châm cạnh một kim, để chữa chứng tý lưu lại nằm lâu ngày một chỗ.
Mười hai là tán thích (châm dồn nhiều mũi): châm thẳng vào, rút thẳng ra, châm nhiều mũi mà nông, cho ra máu; đây là cách chữa nhọt sưng.
Chỗ mạch nằm sâu không nhìn thấy, khi châm thì đưa kim vào nhẹ nhàng và lưu kim lâu, để dẫn khí trong mạch đến chỗ huyệt. Chỗ mạch nằm nông thì đừng châm ngay, phải ấn cho mạch tạm ngừng đập rồi mới châm, đừng để tinh khí (khí quý báu nuôi sống cơ thể) thoát ra, chỉ để riêng tà khí (khí xấu gây bệnh) thoát ra mà thôi.
Cái gọi là tam thích (châm ba tầng) thì làm cho cốc khí (khí sinh ra từ thức ăn, tức khí lành nuôi cơ thể) đến được.
Trước hết châm nông vừa qua da, để cho tà khí ở phần dương (phần nông, bên ngoài cơ thể) thoát ra. Châm lần thứ hai để tà khí ở phần âm (phần sâu hơn, bên trong) thoát ra: châm sâu hơn một chút, qua da tới cơ thịt nhưng chưa vào đến khe giữa các thớ thịt. Khi đã vào đến khe giữa các thớ thịt thì cốc khí đến.
Cho nên sách phép châm nói: "Lúc đầu châm nông để đuổi tà khí và dẫn khí huyết tới; sau châm sâu hơn để đẩy tà khí ở phần âm ra; cuối cùng châm thật sâu để đưa cốc khí xuống." Chính là ý này.
Cho nên người dùng kim châm mà không biết khí của năm đến như thế nào (theo học thuyết vận khí, mỗi năm có một loại khí trời chủ đạo ảnh hưởng đến bệnh), khí trong người thịnh hay suy, chứng hư (cơ thể thiếu hụt, yếu) và chứng thực (tà khí ứ đọng, dư thừa) phát sinh từ đâu, thì không thể làm thầy thuốc giỏi được.
Phép châm có năm cách, để ứng với ngũ tạng. Một là bán thích (châm nửa chừng): châm nông và rút kim nhanh, không để kim làm tổn thương thịt, giống như nhổ một sợi lông, để lấy khí ở da; cách này ứng với phổi.
Hai là báo văn thích (châm như đốm da báo): châm nhiều mũi ở bên trái, bên phải, phía trước, phía sau, lấy việc châm trúng mạch máu làm chuẩn, để lấy máu ứ ở kinh lạc ra; cách này ứng với tim.
Ba là quan thích (châm ở khớp): châm thẳng vào chỗ đầu gân ở hai bên trái phải, nơi gân bám vào khớp, để chữa cân tý, phải cẩn thận đừng để chảy máu; cách này ứng với gan. Có nơi gọi là uyên thích, lại có nơi gọi là khởi thích(?).
Bốn là hợp cốc thích (châm hình chân gà): châm vào khe giữa các thớ thịt, một kim thẳng và hai kim xiên sang trái, sang phải như hình chân gà, để chữa cơ tý (bắp thịt tê đau); cách này ứng với tỳ (cơ quan tiêu hoá, chủ về cơ thịt).
Năm là du thích (châm thẳng tới xương): châm thẳng vào, rút thẳng ra, đưa kim vào sâu tới tận xương, để chữa cốt tý; cách này ứng với thận.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video