Thiên thứ sáu: Thọ yểu cương nhu (sống lâu hay chết yểu, thể chất cứng hay mềm).
Hoàng Đế hỏi Thiếu Sư (một bề tôi của Hoàng Đế, giỏi y thuật) rằng: Ta nghe nói con người sinh ra có người cứng cỏi, có người mềm yếu; có người yếu, có người mạnh; có người thấp, có người cao; có người thiên về âm, có người thiên về dương (âm dương: hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật; trong cơ thể, âm chỉ phần ở trong, phần tĩnh, phần vật chất, còn dương chỉ phần ở ngoài, phần động, phần công năng). Ta muốn được nghe cách châm chữa cho từng loại ấy.
Thiếu Sư đáp: Trong âm lại có âm, trong dương lại có dương. Xét rõ âm dương thì châm mới có phép tắc. Biết bệnh bắt đầu từ đâu thì châm mới đúng lẽ. Phải cẩn thận dò xét đầu mối của bệnh, sao cho hợp với thời tiết bốn mùa. Bên trong, bệnh ứng với ngũ tạng lục phủ (ngũ tạng: năm cơ quan đặc, chứa giữ tinh khí là tim, gan, lá lách, phổi, thận; lục phủ: sáu cơ quan rỗng, tiếp nhận và chuyển vận thức ăn là dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang và tam tiêu). Bên ngoài, bệnh ứng với gân, xương và da.
Vì thế bên trong có âm dương, bên ngoài cũng có âm dương. Ở bên trong thì ngũ tạng là âm, lục phủ là dương. Ở bên ngoài thì gân xương là âm, da là dương.
Cho nên nói: bệnh ở phần âm của âm (tức ở ngũ tạng) thì châm các huyệt huỳnh và du của đường kinh âm. Bệnh ở phần dương của dương (tức ở da) thì châm huyệt hợp của đường kinh dương. Bệnh ở phần âm của dương (tức ở gân xương) thì châm huyệt kinh của đường kinh âm. Bệnh ở phần dương của âm (tức ở lục phủ) thì châm lạc mạch. (Huỳnh, du, kinh, hợp là bốn trong năm loại huyệt chủ yếu nằm từ đầu ngón tay, ngón chân lên đến khuỷu tay, đầu gối trên mỗi đường kinh. Người xưa ví dòng khí trong kinh như dòng nước: ở huyệt huỳnh, khí còn nhỏ như mạch nước mới chảy; ở huyệt du, khí dồn lại, chảy rót tới; ở huyệt kinh, khí chảy thông như dòng sông; ở huyệt hợp, gần khuỷu tay, đầu gối, khí đổ sâu vào trong như sông nhập biển. Lạc mạch là những nhánh nhỏ tách ra từ đường kinh, chạy nông gần mặt da.)
Cho nên nói: bệnh ở phần dương gọi là phong (bệnh do khí độc như gió xâm nhập phần ngoài cơ thể, hay di chuyển, biến đổi); bệnh ở phần âm gọi là tý (bệnh do khí huyết bị bế tắc, gây đau nhức, tê bại); cả âm lẫn dương đều bệnh thì gọi là phong tý.
Bệnh có hình (có dấu hiệu lộ ra ngoài như sưng, nổi) mà không đau thì thuộc loại dương. Bệnh không có hình mà đau thì thuộc loại âm. Không có hình mà đau là vì phần dương còn nguyên, phần âm bị tổn thương; phải gấp chữa phần âm, đừng đánh vào phần dương. Có hình mà không đau là vì phần âm còn nguyên, phần dương bị tổn thương; phải gấp chữa phần dương, đừng đánh vào phần âm.
Nếu cả âm lẫn dương đều bị động, lúc có hình, lúc không có hình, lại thêm bứt rứt trong lòng, thì gọi là âm lấn át dương. Như thế gọi là bệnh không hẳn ở ngoài, cũng không hẳn ở trong, thân thể người ấy không còn được bao lâu.
Hoàng Đế hỏi Bá Cao (một bề tôi khác của Hoàng Đế, giỏi y thuật) rằng: Ta nghe nói bệnh của hình (thân thể) và của khí (sinh lực bên trong) có trước có sau; vậy sự ứng nhau giữa trong và ngoài là thế nào?
Bá Cao đáp: Gió và lạnh làm hại hình thể; lo âu, sợ hãi, tức tối, giận dữ làm hại khí. Khí bị hại thì phạm đến tạng, nên tạng sinh bệnh. Lạnh làm hại hình thể thì hình thể ứng ra bệnh. Gió làm hại gân và mạch thì gân và mạch ứng ra bệnh. Đó là sự ứng nhau giữa trong và ngoài của hình và khí.
Hoàng Đế hỏi: Châm chữa thế nào?
Bá Cao đáp: Bệnh chín ngày thì châm ba lần là khỏi; bệnh một tháng thì châm mười lần là khỏi. Bệnh nặng hay nhẹ, lâu hay mới, cứ theo tỉ lệ ấy mà tính giảm. Bệnh tý lâu ngày không rời khỏi thân thì xem những mạch máu nhỏ nổi ứ ở ngoài da, châm cho máu ra hết.
Hoàng Đế hỏi: Bệnh ở ngoài và bệnh ở trong, chữa khó dễ khác nhau thế nào?
Bá Cao đáp: Hình thể bệnh trước mà bệnh chưa vào tạng thì số ngày châm chỉ bằng một nửa số ngày bệnh. Tạng bệnh trước rồi hình thể mới ứng ra bệnh thì số ngày châm phải gấp đôi số ngày bệnh. Đó là chỗ khó dễ khác nhau tính theo ngày tháng.
Hoàng Đế hỏi Bá Cao: Ta nghe nói hình thể có người chùng có người căng, khí có người thịnh có người suy, xương có người lớn có người nhỏ, thịt có người chắc có người bở, da có người dày có người mỏng. Dựa vào đó mà định người sống lâu hay chết yểu thì thế nào?
Bá Cao đáp: Hình và khí cân xứng, đỡ đần được nhau thì sống lâu; không cân xứng thì chết yểu. Da và thịt bọc khít lấy nhau thì sống lâu; không bọc khít thì chết yểu. Huyết khí và kinh lạc (kinh lạc: hệ thống đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể, gồm các đường kinh chính và các nhánh lạc) mạnh hơn hình thể thì sống lâu; không mạnh hơn hình thể thì chết yểu.
Hoàng Đế hỏi: Thế nào là hình thể chùng hay căng?
Bá Cao đáp: Hình thể đầy đặn mà da mềm chùng thì sống lâu; hình thể đầy đặn mà da căng cứng thì chết yểu. Hình thể đầy đặn mà mạch chắc và lớn là thuận; hình thể đầy đặn mà mạch nhỏ và yếu là khí suy, khí suy thì nguy. Nếu hình thể đầy đặn mà xương gò má không nhô lên là xương nhỏ; xương nhỏ thì chết yểu.
Hình thể đầy đặn mà các khối thịt lớn (bắp thịt nổi ở vai, cánh tay, mông, đùi) chắc và có thớ thịt phân rõ ràng là thịt chắc; thịt chắc thì sống lâu. Hình thể đầy đặn mà các khối thịt lớn không có thớ rõ ràng, không chắc là thịt bở; thịt bở thì chết yểu.
Đó là mệnh trời ban cho khi sinh ra. Muốn dựa vào việc xem hình, xét khí mà đoán thọ yểu thì phải hiểu rõ điều này; có xem được hình, xét được khí rồi mới đến với người bệnh mà quyết đoán sống chết.
Hoàng Đế nói: Ta nghe nói về thọ yểu nhưng chưa có cách gì đo lường.
Bá Cao đáp: Nền tường thấp, chỗ cao không bằng phần đất của nó (ví khuôn mặt như bức tường: "tường, nền" chỉ khung xương bao quanh mặt như gò má, xương hàm; "đất" chỉ phần thịt trên mặt; ý nói khung xương mặt thấp, không nhô cao hơn phần thịt) thì chưa tới ba mươi tuổi đã chết. Nếu lại mắc thêm bệnh tật thì chưa tới hai mươi tuổi đã chết.
Hoàng Đế hỏi: Hình và khí lấn nhau, dựa vào đó định thọ yểu thế nào?
Bá Cao đáp: Người bình thường không bệnh mà khí mạnh hơn hình thì sống lâu. Người có bệnh mà thịt da sút gầy, dù khí mạnh hơn hình thì cũng chết; còn hình mạnh hơn khí thì nguy.
Hoàng Đế hỏi: Ta nghe nói châm có ba cách biến đổi, ba cách ấy là gì?
Bá Cao đáp: Có cách châm vào doanh (doanh khí: khí nuôi dưỡng, chạy trong lòng mạch cùng với máu), có cách châm vào vệ (vệ khí: khí bảo vệ cơ thể, chạy ngoài mạch, ở da thịt), có cách châm chữa hàn tý (chứng tý do khí lạnh gây ra) đọng lại ở đường kinh.
Hoàng Đế hỏi: Châm theo ba cách ấy thế nào?
Bá Cao đáp: Châm vào doanh thì cho ra máu; châm vào vệ thì cho thoát khí; châm hàn tý thì đưa hơi nóng vào bên trong.
Hoàng Đế hỏi: Bệnh ở doanh, ở vệ và chứng hàn tý thì ra sao?
Bá Cao đáp: Doanh sinh bệnh thì lúc nóng lúc lạnh, hơi thở ngắn, mệt thiếu sức, máu chạy lên xuống thất thường (như nôn ra máu hay đi ngoài ra máu). Vệ sinh bệnh thì khí đau, cơn đau lúc đến lúc đi, ngực bụng đầy tức bực bội, bụng sôi ùng ục, đó là gió và lạnh trú lại trong ruột và dạ dày. Hàn tý sinh bệnh thì đọng lại không đi, lúc lúc lại đau, da tê dại mất cảm giác.
Hoàng Đế hỏi: Châm hàn tý đưa hơi nóng vào trong thì làm thế nào?
Bá Cao đáp: Châm cho người áo vải (dân thường, quen lao động, da thịt rắn chắc) thì dùng cách nung kim trên lửa cho đỏ rồi châm. Châm cho bậc quyền quý (sống sung sướng, da thịt mềm yếu) thì dùng thuốc chườm nóng.
Hoàng Đế hỏi: Chườm thuốc thế nào?
Bá Cao đáp: Dùng rượu nguyên chất hai mươi cân (cân đời xưa, mỗi cân khoảng hai trăm năm mươi gam), Thục tiêu (hạt tiêu xứ Thục, nay là Tứ Xuyên) một cân, gừng khô một cân, quế tâm (phần vỏ quế bên trong, đã cạo bỏ lớp vỏ thô ngoài) một cân, cả thảy bốn thứ. Đem tất cả giã vụn, ngâm vào rượu. Lấy bông một cân, vải trắng mịn bốn trượng (mỗi trượng mười thước, khoảng hơn hai mét), cùng bỏ cả vào rượu. Đặt bình rượu vào trong đống phân ngựa đang ủ ấm, đậy kín và trát kín miệng, không cho hơi thoát ra.
Sau năm ngày năm đêm, lấy bông và vải ra phơi khô; khô rồi lại ngâm, cho đến khi thấm hết nước thuốc. Mỗi lần ngâm phải đủ trọn một ngày mới lấy ra phơi.
Khi đã khô, lấy cả bã thuốc cùng bông, dùng vải gấp đôi khâu thành túi, mỗi túi dài sáu bảy thước (mỗi thước khoảng hai mươi ba xăng-ti-mét), làm sáu bảy túi. Rồi dùng than củi cây dâu tươi hơ nóng túi, chườm lên chỗ đã châm chữa hàn tý, cho hơi nóng thấm vào tới tận chỗ bệnh. Túi nguội thì lại hơ nóng mà chườm, đủ ba mươi lượt thì thôi.
Khi ra mồ hôi thì lấy khăn lau người, cũng đủ ba mươi lượt thì thôi. Sau đó đứng dậy đi lại trong phòng, đừng để gặp gió. Mỗi lần châm đều chườm như vậy thì bệnh sẽ khỏi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video