Thiên Căn Kết, thứ năm (căn: gốc, chỉ nơi kinh mạch bắt đầu, thường là huyệt ở đầu ngón chân ngón tay; kết: nơi kinh mạch dồn lại và kết thúc, thường ở đầu, mặt, ngực, bụng). Kỳ Bá nói: Trời và đất tác động qua lại với nhau, lạnh và ấm thay phiên nhau. Trong lẽ âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: âm là mặt tĩnh, lạnh, ở trong, ở dưới; dương là mặt động, nóng, ở ngoài, ở trên), bên nào ít, bên nào nhiều? Đạo của âm thuộc số chẵn, đạo của dương thuộc số lẻ.
Bệnh phát vào mùa xuân, mùa hạ thì khí âm ít, khí dương nhiều. Khi âm dương không điều hòa, nên bổ (dùng phép châm để làm mạnh phần khí bị thiếu) bên nào, nên tả (dùng phép châm để rút bớt, loại bỏ phần khí thừa hoặc tà khí) bên nào?
Bệnh phát vào mùa thu, mùa đông thì khí dương ít, khí âm nhiều. Khí âm thịnh mà khí dương suy, cho nên thân cây, lá cây khô héo, hơi ẩm và nước mưa dồn trở xuống dưới. Âm dương thay đổi vị trí cho nhau như vậy thì nên tả bên nào, nên bổ bên nào?
Tà khí (khí độc từ bên ngoài hoặc khí bất thường gây bệnh) lạ thường chạy lệch khỏi đường kinh mạch thì nhiều không đếm xuể. Nếu không biết căn kết của năm tạng sáu phủ (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận; sáu phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu), thì sẽ như gãy then cửa, hỏng trục xoay, cửa đóng mở lung tung khiến khí chạy tán mất. Âm dương bị tổn thất nặng thì không thể cứu chữa được nữa.
Chỗ sâu xa của cửu châm (chín loại kim châm cứu với hình dạng và công dụng khác nhau) cốt ở chỗ nắm được chung thủy (lúc kết thúc và lúc khởi đầu, tức điểm cuối và điểm gốc của kinh mạch; cũng là tên thiên "Chung Thủy" trong sách). Cho nên ai biết được chung thủy thì một lời là nói hết; không biết chung thủy thì đạo châm cứu bị mất hết.
Kinh Thái dương (đường kinh mạch Thái dương ở chân, thuộc bàng quang) có căn ở huyệt Chí âm (ở góc móng ngón chân út), có kết ở Mệnh môn. Mệnh môn chính là mắt (chỗ huyệt Tình minh ở khóe mắt trong).
Kinh Dương minh (đường kinh thuộc vị, tức dạ dày) có căn ở huyệt Lệ đoài (ở góc móng ngón chân thứ hai), có kết ở Tảng đại. Tảng đại là chỗ ở trán kẹp hai bên tai (vùng huyệt Đầu duy ở góc trán).
Kinh Thiếu dương (đường kinh thuộc đởm, tức túi mật) có căn ở huyệt Khiếu âm (ở góc móng ngón chân thứ tư), có kết ở Song lung. Song lung là chỗ trong tai (vùng huyệt Thính cung trước tai).
Thái dương là khai (cửa mở, chủ việc đưa khí ra ngoài, ở lớp ngoài cùng), Dương minh là hợp (cửa đóng, chủ việc thu khí vào trong), Thiếu dương là khu (bản lề, trục xoay, nằm giữa trong và ngoài, điều khiển việc đóng mở).
Cho nên khi phần "khai" bị hỏng thì thịt và khớp gầy mòn, và bệnh phát đột ngột nổi lên. Vì thế bệnh phát đột ngột thì châm vào kinh Thái dương, xem bên nào thừa, bên nào thiếu mà xử lý. "Gầy mòn" là da thịt khô héo mà yếu ớt.
Khi phần "hợp" bị hỏng thì khí không có chỗ dừng nghỉ, và chứng nuy (chân tay mềm yếu, teo nhẽo, không cử động được) phát sinh. Vì thế chứng nuy thì châm vào kinh Dương minh, xem bên nào thừa, bên nào thiếu. "Không có chỗ dừng nghỉ" nghĩa là chân khí (khí chính đáng, sức sống vốn có của cơ thể) bị ứ trệ, còn tà khí thì chiếm giữ chỗ đó.
Khi phần "khu" bị hỏng thì xương lỏng lẻo lắc lư, đứng không vững trên mặt đất. Vì thế chứng xương lắc lư thì châm vào kinh Thiếu dương, xem bên nào thừa, bên nào thiếu. "Xương lắc lư" là các khớp lỏng lẻo không thu giữ lại được. Gọi là "xương lắc lư" vì nó lay động. Phải tìm cho đến tận gốc của bệnh (?).
Kinh Thái âm (đường kinh thuộc tỳ, ở chân) có căn ở huyệt Ẩn bạch (ở góc móng ngón chân cái phía trong), có kết ở Thái thương (dạ dày, tức vùng huyệt Trung quản ở giữa bụng trên). Kinh Thiếu âm (đường kinh thuộc thận) có căn ở huyệt Dũng tuyền (ở giữa gan bàn chân), có kết ở huyệt Liêm tuyền (ở cổ, phía trên yết hầu). Kinh Quyết âm (đường kinh thuộc can, tức gan) có căn ở huyệt Đại đôn (ở góc móng ngón chân cái phía ngoài), có kết ở Ngọc anh (tức huyệt Ngọc đường giữa ngực), và nối với Đản trung (huyệt giữa hai đầu vú, cũng chỉ vùng giữa ngực).
Thái âm là hợp (?), Thiếu dương là khu (?) (theo lẽ thường phải là: Thái âm là khai, Quyết âm là hợp, Thiếu âm là khu).
Cho nên khi phần "khai" bị hỏng thì kho lẫm (tỳ và vị, nơi chứa và chuyển hóa thức ăn) không có gì để vận chuyển đi, sinh ra chứng cách động (cách: nghẹn tắc ở vùng hoành cách, ăn không xuống; động: tiêu chảy xối xả). Chứng cách động thì châm vào kinh Thái âm, xem bên nào thừa, bên nào thiếu. Vì thế phần "khai" bị hỏng là do khí không đủ mà sinh bệnh.
Khi phần "hợp" bị hỏng thì khí bị tắc nghẽn mà người hay buồn bã. Chứng buồn bã thì châm vào kinh Quyết âm, xem bên nào thừa, bên nào thiếu.
Khi phần "khu" bị hỏng thì mạch có chỗ bị kết tụ mà không thông. Chứng không thông thì châm vào kinh Thiếu âm, xem bên nào thừa, bên nào thiếu. Chỗ nào có kết tụ thì đều coi là thuộc chứng thiếu mà xử lý.
Kinh Thái dương ở chân có căn ở huyệt Chí âm, lưu (chảy qua) ở huyệt Kinh cốt (ở mép ngoài bàn chân), chú (rót vào) ở huyệt Côn lôn (sau mắt cá ngoài), nhập (đi sâu vào) ở huyệt Thiên trụ (ở gáy) và huyệt Phi dương (ở bắp chân, là huyệt lạc, tức chỗ nhánh nối sang kinh khác).
Kinh Thiếu dương ở chân có căn ở huyệt Khiếu âm, lưu ở huyệt Khâu khư (trước dưới mắt cá ngoài), chú ở huyệt Dương phụ (mặt ngoài cẳng chân), nhập ở huyệt Thiên dung (ở cổ, dưới góc hàm) và huyệt Quang minh (ở cẳng chân).
Kinh Dương minh ở chân có căn ở huyệt Lệ đoài, lưu ở huyệt Xung dương (trên mu bàn chân), chú ở Hạ lăng (tức huyệt Túc tam lý, dưới đầu gối), nhập ở huyệt Nhân nghênh (ở cổ, cạnh yết hầu) và huyệt Phong long (ở cẳng chân).
Kinh Thái dương ở tay có căn ở huyệt Thiếu trạch (ở góc móng ngón tay út), lưu ở huyệt Dương cốc (ở cổ tay phía ngoài), chú ở huyệt Tiểu hải (ở khuỷu tay), nhập ở huyệt Thiên song (ở cổ) và huyệt Chi chính (ở cẳng tay).
Kinh Thiếu dương ở tay có căn ở huyệt Quan xung (ở góc móng ngón tay thứ tư), lưu ở huyệt Dương trì (ở mu cổ tay), chú ở huyệt Chi câu (ở cẳng tay), nhập ở huyệt Thiên dũ (ở cổ, sau tai) và huyệt Ngoại quan (ở cẳng tay).
Kinh Dương minh ở tay có căn ở huyệt Thương dương (ở góc móng ngón tay trỏ), lưu ở huyệt Hợp cốc (ở hổ khẩu, giữa ngón cái và ngón trỏ), chú ở huyệt Dương khê (ở cổ tay), nhập ở huyệt Phù đột (ở cổ) và huyệt Thiên lịch (ở cẳng tay).
Đó là những gì gọi là mười hai kinh (mười hai đường kinh mạch chính); những lạc mạch (nhánh mạch nhỏ tỏa ra từ kinh mạch) nào đầy thịnh thì đều nên châm.
Trong một ngày một đêm, khí đi đủ năm mươi vòng quanh thân thể để nuôi dưỡng tinh khí (chất tinh túy nuôi sống) của năm tạng. Nếu không đúng với số vòng ấy thì gọi là cuồng sinh (sống một cách bất thường, mạng sống không vững).
Cái gọi là năm mươi vòng là khi năm tạng đều nhận được khí, thì người thầy thuốc bắt ở mạch khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) mà đếm số lần mạch đập.
Đập năm mươi lần mà không có một lần ngưng là năm tạng đều nhận đủ khí. Đập bốn mươi lần có một lần ngưng là một tạng không có khí. Đập ba mươi lần có một lần ngưng là hai tạng không có khí. Đập hai mươi lần có một lần ngưng là ba tạng không có khí. Đập mười lần có một lần ngưng là bốn tạng không có khí. Đập chưa đủ mười lần đã có một lần ngưng là năm tạng đều không có khí.
Khi ấy báo trước rằng ngày chết đã gần; điều cốt yếu đã nói trong thiên Chung Thủy. Gọi là "đập năm mươi lần mà không có một lần ngưng" là coi đó là trạng thái bình thường, nhờ đó biết được kỳ hạn của năm tạng. Còn báo trước ngày chết gần là khi mạch lúc nhanh lúc thưa.
Hoàng Đế nói: Bàn về nghịch thuận của năm loại thể chất người, tức nói về khớp xương của người to hay nhỏ, thịt rắn hay bở, da dày hay mỏng, máu trong hay đục, khí trơn tru hay rít trệ, mạch dài hay ngắn, máu nhiều hay ít, số lượng các kinh lạc (kinh mạch và lạc mạch, tức các đường vận hành khí huyết trong cơ thể) — những điều ấy ta đã biết rồi. Nhưng đó đều là những người dân thường áo vải.
Còn các bậc vương công quyền quý, những vị vua chúa quen ăn thịt cá ngon, thì thân thể mềm yếu, cơ thịt mềm nhão, khí huyết chạy nhanh mạnh và trơn tru. Vậy khi châm cho họ, châm nhanh hay chậm, nông hay sâu, nhiều hay ít, có thể giống như người thường được chăng?
Kỳ Bá đáp: Người ăn thịt béo gạo ngon với người ăn đậu và rau lá đậu, làm sao có thể giống nhau được?
Khí trơn tru thì rút kim ra nhanh, khí rít trệ thì rút kim ra chậm. Khí nhanh mạnh thì dùng kim nhỏ và châm nông, khí rít trệ thì dùng kim to và châm sâu. Châm sâu thì nên lưu kim lại lâu, châm nông thì nên rút ra nhanh.
Xét theo đó, châm cho người dân thường thì châm sâu và lưu kim lại; châm cho bậc quyền quý thì châm nhẹ và chậm rãi. Đó đều là vì khí của họ chạy nhanh mạnh và trơn tru.
Hoàng Đế hỏi: Nghịch thuận của hình khí là thế nào?
Kỳ Bá đáp: Hình khí (khí của thân thể, tức thể trạng, sức lực của người bệnh) không đủ mà bệnh khí (khí thế của bệnh, tức sức của tà khí) có thừa, đó là tà khí thắng, phải gấp rút tả.
Hình khí có thừa mà bệnh khí không đủ thì phải gấp rút bổ.
Hình khí không đủ mà bệnh khí cũng không đủ, đó là khí âm và khí dương đều không đủ, không được châm. Nếu châm thì thành ra thiếu lại càng thiếu. Thiếu lại càng thiếu thì âm dương đều cạn kiệt, khí huyết đều hết sạch, năm tạng trống rỗng, gân xương và tủy khô héo; người già thì chết, người trẻ khỏe cũng không hồi phục được.
Hình khí có thừa mà bệnh khí cũng có thừa, đó gọi là âm dương đều có thừa, phải gấp rút tả tà khí, điều hòa chỗ hư (thiếu, yếu) và chỗ thực (thừa, ứ đầy). Cho nên nói: "Có thừa thì tả, không đủ thì bổ" chính là nói điều này.
Cho nên nói: Châm mà không biết nghịch thuận thì chân khí và tà khí đánh nhau.
Đang đầy mà lại bổ thì âm dương tràn ra bốn phía, ruột và dạ dày căng phình, gan và phổi bên trong trướng đầy (?), âm dương rối loạn lẫn lộn.
Đang hư mà lại tả thì kinh mạch trống rỗng, khí huyết khô cạn, ruột và dạ dày co rút teo xẹp (?), da mỏng dính sát vào xương, lông và thớ da khô héo xơ xác; khi ấy phải báo trước ngày chết.
Cho nên nói: Điều cốt yếu của việc dùng kim là ở chỗ biết điều hòa âm và dương. Điều hòa được âm và dương thì tinh khí mới sáng sủa dồi dào; hòa hợp được hình thể với khí thì khiến thần (sức sống tinh thần, biểu hiện của sự sống) được giữ kín ở bên trong.
Cho nên nói: Thầy thuốc bậc cao thì làm cho khí bình hòa; thầy thuốc bậc trung thì làm rối loạn mạch; thầy thuốc bậc thấp thì làm khí tuyệt, nguy đến tính mạng.
Cho nên nói: Thầy thuốc bậc thấp không thể không thận trọng. Phải xét kỹ các bệnh do biến đổi của năm tạng, sự ứng hiện của năm loại mạch (mạch tương ứng với năm tạng), tình trạng thực hay hư của kinh lạc, da mềm hay thô ráp, rồi sau đó mới châm.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video