Thiên 4 — Thiên 4 — Tà khí vào tạng phủ và hình bệnh

 Thiên thứ tư: Tà khí tạng phủ bệnh hình (hình trạng bệnh khi tà khí xâm phạm tạng phủ). Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Tà khí (khí độc từ bên ngoài như gió, lạnh, ẩm… xâm nhập vào người gây bệnh) xâm phạm vào người như thế nào? Kỳ Bá đáp: Tà khí xâm phạm người thì trúng vào phần trên cao.

 Hoàng Đế hỏi: Cao thấp có mức độ nhất định không? Kỳ Bá đáp: Nửa thân trên là chỗ phong tà (tà khí loại gió) xâm phạm. Nửa thân dưới là chỗ thấp tà (khí ẩm thấp gây bệnh) xâm phạm. Cho nên nói: tà khí xâm phạm người không có chỗ nhất định. Trúng vào phần âm (mặt trong, phía bụng của cơ thể) thì chảy dồn vào phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang…). Trúng vào phần dương (mặt ngoài, phía lưng, phía trên của cơ thể) thì chảy dồn vào kinh (các đường kinh mạch, đường vận hành khí huyết trong cơ thể).

 Hoàng Đế hỏi: Âm với dương tuy khác tên nhưng cùng một loại, trên dưới gặp nhau, kinh với lạc (kinh là đường mạch chính, lạc là các nhánh nhỏ toả ra từ kinh) nối thông nhau như vòng tròn không có đầu mối. Tà khí xâm phạm người, khi thì trúng vào phần âm, khi thì trúng vào phần dương, trên dưới trái phải không có chỗ cố định, đó là vì cớ gì?

 Kỳ Bá đáp: Các đường kinh dương đều hội tụ ở mặt. Tà khí xâm phạm người là vào đúng lúc cơ thể đang suy yếu, hoặc vừa mới gắng sức, hoặc khi ăn uống ra mồ hôi, tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) mở ra nên bị tà khí xâm nhập. Trúng vào mặt thì tà khí theo kinh Dương minh (đường kinh đi qua mặt, xuống ngực bụng, thuộc dạ dày và ruột già) đi xuống. Trúng vào gáy thì theo kinh Thái dương (đường kinh đi qua gáy, xuống lưng, thuộc bàng quang và ruột non) đi xuống. Trúng vào má thì theo kinh Thiếu dương (đường kinh đi qua hai bên đầu, xuống sườn, thuộc túi mật và tam tiêu) đi xuống. Nếu trúng vào ngực, lưng, hai bên sườn thì cũng là trúng vào các đường kinh ấy.

 Hoàng Đế hỏi: Tà khí trúng vào phần âm thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Trúng vào phần âm thường bắt đầu từ cánh tay và cẳng chân. Ở cánh tay và cẳng chân, mặt trong (phía âm) da mỏng, thịt mềm nhão, cho nên cùng bị gió xâm phạm mà riêng phần âm bị tổn thương.

 Hoàng Đế hỏi: Như vậy có làm tổn thương tạng (các cơ quan đặc ở trong như tim, gan, tỳ, phổi, thận) không? Kỳ Bá đáp: Thân thể bị gió xâm phạm không nhất thiết làm động đến tạng. Cho nên khi tà khí vào kinh âm, nếu khí của tạng đang đầy đủ, tà khí vào mà không trú lại được, nên quay trở về phủ. Vì thế trúng vào phần dương thì chảy dồn vào kinh, trúng vào phần âm thì chảy dồn vào phủ.

 Hoàng Đế hỏi: Tà khí xâm phạm vào tạng của người thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Buồn rầu, lo âu, sợ hãi thì hại tim. Thân thể bị lạnh lại uống đồ lạnh thì hại phổi, vì hai cái lạnh cùng tác động, trong ngoài đều bị tổn thương, nên khí đi ngược lên trên. Bị ngã từ trên cao xuống, ác huyết (máu ứ, máu hư đọng lại) lưu lại bên trong; hoặc giận dữ dữ dội, khí bốc lên mà không xuống, dồn lại dưới sườn, thì hại gan. Bị đánh hay bị ngã, hoặc say rượu mà giao hợp, ra mồ hôi rồi để gió thổi vào, thì hại tỳ (cơ quan tiêu hoá, chủ việc chuyển hoá đồ ăn uống theo y học cổ truyền). Gắng sức nâng vật nặng, hoặc giao hợp quá độ, ra mồ hôi rồi tắm nước, thì hại thận.

 Hoàng Đế hỏi: Năm tạng bị trúng gió thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Phải là cả âm lẫn dương đều bị cảm (bên trong tạng đã bị tổn thương, bên ngoài lại cảm phải tà khí) thì tà khí mới vào được. Hoàng Đế nói: Hay lắm!

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Đầu mặt với thân thể đều liền xương nối gân, cùng một dòng máu, cùng hợp với khí. Trời rét thì đất nứt, nước đóng băng; khi rét đột ngột, có khi tay chân rã rời (?), thế mà mặt lại không cần che bằng áo, là vì sao? Kỳ Bá đáp: Mười hai đường kinh mạch, ba trăm sáu mươi lăm nhánh lạc, khí huyết của chúng đều dồn lên mặt mà chạy vào các khiếu (các lỗ trống trên mặt như mắt, tai, mũi, miệng). Phần tinh dương khí (khí dương tinh tuý nhất) đi lên mắt mà làm thành con ngươi để nhìn. Phần biệt khí (nhánh khí tách riêng ra) đi đến tai mà làm thành sức nghe. Phần tông khí (khí tụ ở trong ngực, do khí trời hít vào hợp với khí của đồ ăn uống mà thành) đi lên ra ở mũi mà làm thành sức ngửi. Phần trọc khí (khí đặc, nặng, do đồ ăn uống sinh ra) ra từ dạ dày, đi đến môi lưỡi mà làm thành vị giác. Chất tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) của khí đều xông lên mặt, mà da mặt lại dày, thịt rắn chắc, cho nên trời dù rét lắm cũng không thắng nổi.

 Hoàng Đế hỏi: Tà khí xâm phạm người thì hình trạng bệnh ra sao? Kỳ Bá đáp: Hư tà (gió độc trái mùa, thừa lúc cơ thể suy yếu mà xâm nhập) trúng vào thân thể thì làm người rùng mình ớn lạnh, run cả người. Chính tà (gió đúng mùa nhưng thừa lúc lỗ chân lông mở mà vào, tính chất nhẹ) trúng vào người thì nhẹ, trước hết hiện ra ở sắc mặt, trong người không thấy gì, như có như không, như mất như còn, như có hình như không hình, không ai biết được tình trạng của nó. Hoàng Đế nói: Hay lắm!

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Ta nghe nói, nhìn sắc mặt mà biết bệnh, gọi là "minh" (sáng suốt); bắt mạch mà biết bệnh, gọi là "thần" (tài tình như thần); hỏi bệnh mà biết chỗ bệnh, gọi là "công" (thầy thuốc giỏi nghề). Ta muốn được nghe làm sao nhìn mà biết được, bắt mạch mà nắm được, hỏi mà hiểu thấu tận cùng, thì phải làm thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Sắc mặt, mạch, và da vùng xích (vùng da mặt trong cẳng tay, từ cổ tay đến khuỷu tay) ứng hợp với nhau, như dùi với trống, như hình với bóng, như tiếng với tiếng vang, không thể lệch nhau; đó cũng là dấu hiệu hiện ra từ gốc đến ngọn, như rễ với lá cây, cho nên rễ chết thì lá khô. Sắc mặt, mạch, hình thể và cơ thịt không thể lệch nhau. Cho nên biết được một điều thì là "công", biết được hai điều thì là "thần", biết được cả ba thì vừa "thần" vừa "minh".

 Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe cho hết. Kỳ Bá đáp: Sắc mặt xanh thì mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn, ứng với gan); sắc đỏ thì mạch câu (mạch đến mạnh đi yếu như cái móc, ứng với tim); sắc vàng thì mạch đại (mạch mềm hoà hoãn, có lúc ngừng thay đổi nhịp, ứng với tỳ); sắc trắng thì mạch mao (mạch nhẹ nổi như lông, ứng với phổi); sắc đen thì mạch thạch (mạch chìm sâu và rắn như đá, ứng với thận). Thấy sắc mặt mà không được mạch tương ứng, trái lại được mạch tương khắc với nó (mạch của tạng khắc chế tạng ứng với sắc mặt theo thuyết ngũ hành) thì chết; được mạch tương sinh với nó (mạch của tạng nuôi dưỡng, sinh ra tạng ứng với sắc mặt) thì bệnh khỏi.

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Bệnh sinh ra từ năm tạng, hình trạng bệnh biến hoá thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Trước hết xác định sự ứng hợp giữa năm sắc mặt và năm loại mạch, rồi mới phân biệt được bệnh.

 Hoàng Đế hỏi: Sắc mặt và mạch đã xác định rồi, phân biệt thế nào?

 Kỳ Bá nói: Xét các mạch hoãn (chậm, mềm), cấp (gấp, căng), tiểu (nhỏ), đại (to), hoạt (trơn tru như hạt châu lăn), sáp (rít, đi không trơn) thì sự biến đổi của bệnh xác định được.

 Hoàng Đế hỏi: Xét thế nào? Kỳ Bá đáp: Mạch cấp thì da vùng xích cũng căng; mạch hoãn thì da vùng xích cũng mềm chùng; mạch tiểu thì da vùng xích cũng teo gầy và khí ít; mạch đại thì da vùng xích cũng phồng nổi lên; mạch hoạt thì da vùng xích cũng trơn; mạch sáp thì da vùng xích cũng ráp. Những biến đổi ấy có khi nhẹ, có khi nặng. Cho nên người giỏi xét da vùng xích thì không cần đợi đến bắt mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay); người giỏi xét mạch thì không cần đợi đến xem sắc mặt. Người kết hợp được cả ba mà thực hành thì có thể là thượng công (thầy thuốc bậc cao), thượng công chữa mười người khỏi chín. Thực hành được hai thì là trung công (thầy thuốc bậc giữa), trung công chữa mười người khỏi bảy. Thực hành được một thì là hạ công (thầy thuốc bậc thấp), hạ công chữa mười người khỏi sáu.

 Hoàng Đế hỏi: Xin hỏi hình trạng bệnh của các mạch hoãn, cấp, tiểu, đại, hoạt, sáp thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Thần xin nói về sự biến đổi bệnh của năm tạng. Mạch tim cấp nhiều thì bị khiết tung (co giật, tay chân lúc co lúc duỗi); cấp ít thì đau tim lan ra sau lưng, ăn không xuống. Hoãn nhiều thì cười như điên; hoãn ít thì bị phục lương (khối tích tụ nằm ngang như cây xà nhà dưới tim), ở dưới tim, lên xuống di chuyển, có lúc khạc ra máu. Đại nhiều thì cổ họng như có vật vướng; đại ít thì bị tâm tý (khí huyết ở tim bị bế tắc gây đau) lan ra sau lưng, hay chảy nước mắt. Tiểu nhiều thì hay nấc; tiểu ít thì bị chứng tiêu (chứng tiêu khát: khát nhiều, ăn nhiều, người gầy mòn). Hoạt nhiều thì hay khát; hoạt ít thì bị tâm sán (chứng đau co thắt do khí tim) kéo đến rốn, bụng dưới sôi. Sáp nhiều thì bị câm, mất tiếng; sáp ít thì bị huyết dật (máu tràn ra ngoài đường mạch, gây chảy máu), tay chân quyết lạnh (?), ù tai, bệnh ở đỉnh đầu.

 Mạch phổi cấp nhiều thì bị điên tật (chứng động kinh, bỗng ngã lăn ra bất tỉnh); cấp ít thì phổi bị nóng lạnh, mệt mỏi uể oải, ho khạc ra máu, đau lan đến thắt lưng, lưng và ngực, hoặc trong mũi mọc thịt thừa làm tắc. Hoãn nhiều thì ra nhiều mồ hôi; hoãn ít thì bị nuy (teo yếu, liệt mềm tay chân), lũ (lỗ dò chảy mủ) (?), thiên phong (liệt nửa người), từ đầu trở xuống ra mồ hôi không cầm được. Đại nhiều thì sưng cẳng chân; đại ít thì bị phế tý (khí ở phổi bế tắc), đau lan đến ngực lưng, sợ ánh sáng mặt trời. Tiểu nhiều thì bị tiêu chảy; tiểu ít thì bị tiêu đơn (chứng tiêu khát do nóng trong). Hoạt nhiều thì bị tức bôn (khối tích ở dưới sườn phải, làm khí đưa ngược lên gây thở gấp), khí xông ngược lên; hoạt ít thì chảy máu cả trên lẫn dưới. Sáp nhiều thì nôn ra máu; sáp ít thì bị thử lũ (lao hạch, tràng nhạc: các hạch nổi thành chuỗi, vỡ ra thành lỗ dò) (?) ở khoảng giữa cổ và nách, phần dưới không chịu nổi sức nặng phần trên, nên hay thấy mỏi rã.

 Mạch gan cấp nhiều thì hay nói lời độc ác; cấp ít thì bị phì khí (khối tích ở dưới sườn trái do khí gan) ở dưới sườn, giống như cái chén úp. Hoãn nhiều thì hay nôn; hoãn ít thì bị thuỷ hà tý (nước tụ thành khối, gây bế tắc). Đại nhiều thì bị ung nhọt ở trong, hay nôn và chảy máu cam; đại ít thì bị can tý (khí ở gan bế tắc), bộ phận sinh dục co rút, ho thì đau lan đến bụng dưới. Tiểu nhiều thì uống nhiều; tiểu ít thì bị tiêu đơn. Hoạt nhiều thì bị đồi sán (chứng sa đì, bìu sưng to) (?); hoạt ít thì đái dầm, tiểu không tự chủ. Sáp nhiều thì bị dật ẩm (nước tràn ra tay chân và cơ thịt gây phù nặng nề); sáp ít thì co giật, chuột rút, gân bị tê đau.

 Mạch tỳ cấp nhiều thì bị khiết tung; cấp ít thì bị cách trung (nghẹn ở hoành cách mô), ăn uống vào rồi lại nôn ra, đi ngoài ra bọt. Hoãn nhiều thì bị nuy quyết (chân tay teo yếu và lạnh giá); hoãn ít thì bị phong nuy (teo yếu do gió), tay chân không cử động được, nhưng tinh thần vẫn tỉnh táo như không có bệnh. Đại nhiều thì bị kích phó (bỗng ngã vật ra như bị đánh, tức trúng phong); đại ít thì bị sán khí (khí kết gây đau bụng), trong bụng có nhiều mủ máu ở phía ngoài ruột và dạ dày. Tiểu nhiều thì bị nóng lạnh; tiểu ít thì bị tiêu đơn. Hoạt nhiều thì bị đồi long (bìu sưng to kèm bí tiểu) (?); hoạt ít thì bị giun sán độc, bụng nóng (?). Sáp nhiều thì bị trường đồi (sa ruột) (?); sáp ít thì bị nội đồi (loét trong ruột) (?), đi ngoài ra nhiều mủ máu.

 Mạch thận cấp nhiều thì bị cốt điên tật (chứng điên tật ăn sâu vào xương); cấp ít thì bị trầm quyết (chân nặng nề, lạnh giá) và bôn đồn (cảm giác khí từ bụng dưới xông vọt lên ngực họng như con lợn chạy), chân không co duỗi được, đại tiện tiểu tiện đều không thông. Hoãn nhiều thì đau lưng như gãy; hoãn ít thì bị động (chứng ăn vào đi ra ngay), tức là ăn không tiêu, vừa nuốt xuống đã thải ra. Đại nhiều thì bị liệt dương; đại ít thì bị thạch thuỷ (nước tụ ở bụng dưới, rắn như đá), từ rốn trở xuống đến bụng dưới sưng nặng trĩu (?), nếu lan lên đến vị quản (vùng thượng vị, chỗ dạ dày) thì chết, không chữa được. Tiểu nhiều thì bị động tiết (tiêu chảy xối xả, ăn gì ra nấy); tiểu ít thì bị tiêu đơn. Hoạt nhiều thì bị long bế (bí tiểu, tiểu không ra) (?); hoạt ít thì bị cốt nuy (xương teo yếu), ngồi không đứng dậy được, đứng dậy thì mắt tối sầm không thấy gì. Sáp nhiều thì bị ung nhọt lớn; sáp ít thì phụ nữ tắt kinh, hoặc bị trĩ nằm sâu bên trong.

 Hoàng Đế hỏi: Sáu loại biến đổi của bệnh, châm cứu thế nào? Kỳ Bá đáp: Các mạch cấp phần nhiều là hàn (lạnh); mạch hoãn phần nhiều là nhiệt (nóng); mạch đại là khí nhiều huyết ít; mạch tiểu là cả khí lẫn huyết đều ít; mạch hoạt là dương khí thịnh, hơi có nhiệt; mạch sáp là huyết nhiều, khí ít, hơi có hàn. Vì thế, châm mạch cấp thì đâm kim sâu và lưu kim lâu; châm mạch hoãn thì đâm nông và rút kim nhanh để trừ nhiệt; châm mạch đại thì tả (rút bớt, làm tiêu bớt) khí một chút, không được làm chảy máu; châm mạch hoạt thì rút kim nhanh và đâm nông để tả dương khí mà trừ nhiệt; châm mạch sáp thì phải đâm trúng mạch, theo chiều thuận nghịch của đường mạch mà lưu kim lâu, trước khi châm phải ấn và xoa dọc theo đường mạch, rút kim xong thì ấn ngay lên lỗ kim (?), không để máu chảy ra, để điều hoà mạch; các mạch tiểu là âm dương, hình thể và khí đều không đủ, không nên dùng kim mà nên dùng thuốc vị ngọt để điều trị.

 Hoàng Đế hỏi: Ta nghe nói khí của năm tạng sáu phủ đi từ huyệt huỳnh, huyệt du rồi vào chỗ gọi là huyệt hợp (huỳnh, du, hợp là tên các loại huyệt đặc biệt trên mỗi đường kinh, nằm từ đầu ngón tay ngón chân đến khuỷu tay đầu gối; khí trong kinh được ví như dòng nước, chảy từ nhỏ đến lớn, đến huyệt hợp thì đổ vào trong). Nay khí theo đường nào mà vào, vào rồi nối với đâu, đi qua đâu, xin được nghe lý do. Kỳ Bá đáp: Đó là nhánh rẽ của các mạch dương đi vào bên trong, thuộc về phủ.

 Hoàng Đế hỏi: Huyệt huỳnh, du và hợp mỗi loại có công dụng riêng không? Kỳ Bá đáp: Huyệt huỳnh, du chữa bệnh ở đường kinh bên ngoài, huyệt hợp chữa bệnh ở phủ bên trong.

 Hoàng Đế hỏi: Chữa bệnh ở phủ bên trong thế nào? Kỳ Bá đáp: Lấy ở huyệt hợp.

 Hoàng Đế hỏi: Huyệt hợp mỗi cái có tên riêng không? Kỳ Bá đáp: Dạ dày hợp ở huyệt Tam lý (huyệt dưới đầu gối, phía ngoài cẳng chân); ruột già hợp vào huyệt Cự hư thượng liêm (huyệt ở cẳng chân, dưới huyệt Tam lý); ruột non hợp vào huyệt Cự hư hạ liêm (huyệt ở cẳng chân, dưới Cự hư thượng liêm); tam tiêu (hệ thống ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, chủ việc thông khí và đường nước trong cơ thể) hợp vào huyệt Uỷ dương (huyệt ở phía ngoài nếp khoeo chân); bàng quang hợp vào huyệt Uỷ trung (huyệt ở chính giữa khoeo chân); túi mật hợp vào huyệt Dương lăng tuyền (huyệt ở chỗ lõm phía trước dưới đầu xương mác, mặt ngoài cẳng chân).

 Hoàng Đế hỏi: Lấy huyệt thế nào? Kỳ Bá đáp: Lấy huyệt Tam lý thì hạ thấp mu bàn chân mà lấy; lấy huyệt Cự hư thì nhấc chân lên mà lấy; lấy huyệt Uỷ dương thì co duỗi chân mà tìm; lấy huyệt Uỷ trung thì co chân mà lấy; lấy huyệt Dương lăng tuyền thì dựng thẳng đầu gối, ngang bằng xuống phía dưới, đến phía ngoài huyệt Uỷ dương mà lấy; lấy các huyệt chữa đường kinh bên ngoài thì kéo duỗi chân tay mà theo đó tìm.

 Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe về bệnh của sáu phủ. Kỳ Bá đáp: Mặt nóng là bệnh ở kinh túc Dương minh (kinh Dương minh ở chân, thuộc dạ dày); vùng ngư lạc (vùng gò thịt dưới ngón cái ở lòng bàn tay) có máu ứ là bệnh ở kinh thủ Dương minh (kinh Dương minh ở tay, thuộc ruột già); mạch trên hai mu bàn chân nổi cứng hoặc lõm xuống là bệnh ở kinh túc Dương minh, đó là mạch của dạ dày.

 Bệnh ruột già thì trong ruột đau như cắt, sôi ùng ục như nước chảy. Mùa đông lại bị lạnh lần nữa thì tiêu chảy, đau ngay chỗ rốn, không đứng lâu được; dấu hiệu giống với bệnh dạ dày, lấy huyệt Cự hư thượng liêm.

 Bệnh dạ dày thì bụng đầy chướng, vùng vị quản ngay chỗ tim đau, lan lên hai bên sườn, hoành cách mô và họng bị tắc, ăn uống không xuống, lấy huyệt Tam lý.

 Bệnh ruột non thì đau bụng dưới, thắt lưng và cột sống đau kéo xuống tinh hoàn, có lúc mót rặn đi ngoài, phía trước tai nóng, hoặc lạnh nhiều, hoặc riêng trên vai nóng nhiều, và khoảng giữa ngón tay út với ngón tay áp út nóng, hoặc mạch lõm xuống, đó là dấu hiệu của bệnh này. Đây là bệnh của kinh thủ Thái dương (kinh Thái dương ở tay, thuộc ruột non), lấy huyệt Cự hư hạ liêm.

 Bệnh tam tiêu thì trong bụng đầy khí, bụng dưới càng rắn, không tiểu được, mót gấp; nước tràn ra thì đọng lại, thành chứng trướng. Dấu hiệu của bệnh xét ở đường lạc lớn phía ngoài kinh túc Thái dương (kinh Thái dương ở chân, thuộc bàng quang), đường lạc lớn này nằm giữa kinh Thái dương và kinh Thiếu dương, cũng thấy biểu hiện ở mạch; lấy huyệt Uỷ dương.

 Bệnh bàng quang thì bụng dưới sưng lệch một bên và đau, lấy tay ấn vào thì muốn tiểu mà tiểu không được, trên vai nóng, hoặc mạch lõm xuống, cùng với mép ngoài ngón chân út và sau mắt cá chân, cẳng chân đều nóng, hoặc mạch lõm xuống; lấy huyệt Uỷ trung.

 Bệnh túi mật thì hay thở dài, miệng đắng, nôn ra nước đắng, trong lòng bồn chồn bất an, sợ hãi như có người sắp đến bắt, trong họng vướng víu, hay khạc nhổ. Chữa ở đầu và cuối đường kinh túc Thiếu dương (kinh Thiếu dương ở chân, thuộc túi mật), cũng xem chỗ nào mạch lõm xuống thì cứu (đốt ngải cứu hơ nóng lên huyệt); nếu có nóng lạnh thì lấy huyệt Dương lăng tuyền.

 Hoàng Đế hỏi: Châm những huyệt này có phép tắc gì không? Kỳ Bá đáp: Châm những huyệt này phải trúng khí huyệt (đúng chỗ huyệt, nơi khí của kinh mạch ra vào), không được trúng vào chỗ thịt và khớp xương. Trúng khí huyệt thì kim đi trơn tru như đi trong ngõ trống; trúng chỗ thịt và khớp thì da đau; làm phép bổ (làm cho khí đầy đủ thêm) và tả (làm cho tà khí tiêu bớt) ngược nhau thì bệnh càng nặng. Châm trúng gân thì gân chùng lỏng, tà khí không ra được, quấn lấy chân khí (khí chính, khí lành của cơ thể) mà rối loạn, không đi, trái lại quay vào bám ở bên trong. Dùng kim mà không xét kỹ thì biến đúng thành sai.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video