Thiên 3 — Thiên 3 — Giải thích về kim nhỏ

 Thiên thứ ba: Giải thích "Tiểu châm" (giảng nghĩa từng câu trong phần bàn về kim châm nhỏ ở thiên đầu sách).

 Câu "dễ trình bày" nghĩa là dễ nói ra. Câu "khó đi vào" nghĩa là khó làm cho người ta thấm hiểu. Câu "thầy thuốc tầm thường giữ hình" nghĩa là chỉ giữ theo phép châm cứng nhắc. Câu "thầy thuốc giỏi giữ thần" nghĩa là nắm được huyết khí (máu và khí lực vận hành trong cơ thể) của người bệnh đang thừa hay thiếu, để có thể bổ (làm mạnh thêm phần thiếu) hoặc tả (rút bớt, làm tan phần thừa hay phần độc).

 Câu "thần và khách" nghĩa là chính khí và tà khí cùng gặp nhau. Thần là chính khí (khí lành, sức chống bệnh của cơ thể); khách là tà khí (khí độc từ ngoài xâm nhập gây bệnh). Câu "ở nơi cửa" nghĩa là tà khí đi theo những chỗ chính khí ra vào (tức các huyệt). Câu "chưa thấy bệnh" nghĩa là phải biết trước tà khí và chính khí đang gây bệnh ở kinh (đường kinh mạch, đường dẫn khí huyết trong cơ thể) nào. Câu "sao biết được gốc" nghĩa là phải biết trước bệnh thuộc kinh nào và nên chọn chỗ nào để châm.

 Câu "chỗ tinh vi của phép châm nằm ở nhanh và chậm" nói về ý nghĩa của việc đưa kim chậm hay nhanh. Câu "thầy thuốc tầm thường giữ khớp" nghĩa là chỉ bám vào tay chân mà không biết khí huyết, chính khí và tà khí qua lại thế nào. Câu "thầy thuốc giỏi giữ then máy" nghĩa là biết canh giữ khí. Câu "sự chuyển động của then máy không rời khỏi trong chỗ trống" nghĩa là biết khí hư (suy, thiếu) hay thực (thịnh, thừa) để dùng kim nhanh hay chậm (chỗ trống ở đây là trong lòng huyệt).

 Câu "then máy trong chỗ trống, trong lặng mà nhỏ bé" nghĩa là khi kim đã đắc khí (đã bắt được khí: người bệnh thấy căng, tê, nặng quanh kim, người châm thấy kim như bị níu lại), phải chăm chú giữ khí đừng để mất. Câu "khi nó đến thì không thể đón" nghĩa là khí đang thịnh thì không được bổ. Câu "khi nó đi thì không thể đuổi theo" nghĩa là khí đang hư thì không được tả. Câu "không thể mắc dù chỉ một sợi tóc" nói khí rất dễ mất. Câu "gõ mà không bật" (như lẫy nỏ gõ vào mà tên không bắn ra) nói người không hiểu ý nghĩa của bổ và tả: khí huyết đã cạn hết mà khí vẫn không đến (?).

 Câu "biết sự qua lại" nghĩa là biết khí nghịch hay thuận, thịnh hay hư. Câu "cốt phải hẹn với nó" nghĩa là biết lúc nào có thể châm để lấy khí. Câu "cái tối tăm của thầy thuốc tầm thường" nghĩa là mù mịt, không biết sự vi tế của khí. Câu "tuyệt thay, chỉ người thợ giỏi mới có" nghĩa là hiểu thấu ý nghĩa của phép châm.

 Câu "cái đi là nghịch" nói khí hư mà nhỏ yếu, nhỏ yếu là nghịch. Câu "cái đến là thuận" nói hình thể và khí đều bình hòa, bình hòa là thuận. Câu "hiểu rõ nghịch thuận thì cứ thế mà làm, không cần hỏi" nghĩa là biết chỗ cần châm. "Đón lấy mà đoạt đi" là tả; "đuổi theo mà giúp thêm" là bổ.

 Câu "hư thì làm cho thực" nghĩa là khí khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) hư thì nên bổ. Câu "đầy thì tháo ra" nghĩa là khí khẩu thịnh thì nên tả. Câu "ứ đọng lâu ngày thì trừ đi" nghĩa là chích cho máu ứ ở mạch chảy ra. Câu "tà khí thắng thì làm cho hư đi" nói các kinh có chỗ nào thịnh thì đều tả tà khí ở đó.

 Câu "chậm rồi nhanh thì thực" nghĩa là đưa kim vào chậm, rút ra nhanh. Câu "nhanh rồi chậm thì hư" nghĩa là đưa kim vào nhanh, rút ra chậm. Câu "thực và hư như có như không" nghĩa là thực là có khí, hư là không có khí. Câu "xét sau và trước, như mất như còn" nói về sự hư thực của khí, thứ tự trước sau của bổ và tả, và xét xem khí đã đến hay vẫn còn giữ lại. Câu "làm cho hư, làm cho thực, như được như mất" nghĩa là khi bổ thì người bệnh thấy đầy đặn như được thêm điều gì, khi tả thì thấy nhẹ bẫng như mất đi điều gì.

 Khí ở trong mạch: câu "tà khí ở trên" nói tà khí thường trúng vào người ở chỗ cao, nên tà khí ở phần trên. Câu "trọc khí ở giữa" (trọc khí: khí đục, phần cặn của thức ăn) nói nước uống và thức ăn đều vào dạ dày, phần tinh khí (chất tinh túy nuôi cơ thể) được đưa lên phổi, phần đục đọng lại ở ruột và dạ dày; nếu lạnh nóng không thích hợp, ăn uống không điều độ thì bệnh sinh ra ở ruột và dạ dày, nên gọi là "trọc khí ở giữa". Câu "thanh khí ở dưới" (thanh khí ở đây là khí lạnh ẩm) nói khí lạnh ẩm của đất trúng vào người thì ắt bắt đầu từ chân, nên gọi là "thanh khí ở dưới".

 Câu "châm vào chỗ hõm của mạch thì tà khí ra" nghĩa là châm các huyệt ở phần trên. Câu "châm trúng mạch thì trọc khí ra" nghĩa là châm huyệt hợp (một trong năm loại huyệt chính, nằm quanh khuỷu tay, đầu gối, nơi khí của kinh đổ vào sâu như sông chảy về biển) của kinh dương minh (đường kinh thuộc dạ dày và ruột). Câu "châm quá sâu thì tà khí lại chìm xuống" nói bệnh ở nông, ngoài mặt thì không nên châm sâu; châm sâu thì tà khí theo kim đi vào trong, nên gọi là "lại chìm xuống". Câu "da, thịt, gân, mạch mỗi thứ có chỗ của nó" nói mỗi đường kinh lạc (kinh: đường chính; lạc: nhánh nhỏ của hệ dẫn khí huyết) đều có phần mình chủ quản.

 Câu "châm lấy năm mạch thì chết" nói bệnh ở bên trong, khí đã không đủ, mà lại dùng kim tả mạnh hết các mạch âm (năm kinh âm thuộc năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận). Câu "châm lấy mạch tam dương" (ba kinh dương ở tay hoặc chân) chỉ có nghĩa là tả hết khí của ba kinh dương, khiến người bệnh suy kiệt, rã rời không hồi phục được. Câu "đoạt âm thì chết" nói về việc châm huyệt Ngũ Lý ở vùng xích (vùng da mặt trong cẳng tay, từ khuỷu xuống cổ tay) đến năm lần. Câu "đoạt dương thì phát cuồng" là nói thẳng, nghĩa đúng như lời.

 Câu "nhìn sắc mặt, xét đôi mắt, biết khí tán ra hay hồi lại, thống nhất hình thể, nghe động tĩnh" nói thầy thuốc giỏi biết xem năm màu (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen, ứng với năm tạng) hiện ở mắt; lại biết xét vùng xích và mạch thốn (chỗ bắt mạch ở cổ tay) lớn hay nhỏ, chậm hay gấp, trơn hay rít để nói ra bệnh. Câu "biết tà và chính" nghĩa là biết phân biệt gió hư tà (gió trái mùa, thổi từ hướng bất thường, gây bệnh nặng) với gió chính tà (gió đúng mùa, chỉ gây bệnh khi người đang yếu, bệnh nhẹ).

 Câu "tay phải lo đẩy kim, tay trái giữ mà điều khiển" nói về việc cầm kim đưa vào và rút ra. Câu "khí đến thì rút kim đi" nghĩa là bổ hay tả xong, khí đã điều hòa thì rút kim. Câu "điều khí cốt ở chỗ trước sau như một" nghĩa là giữ lòng chuyên chú. Câu "chỗ giao nhau của các đốt có ba trăm sáu mươi lăm điểm hội" nói về những chỗ lạc mạch thấm tưới vào các khớp, các đốt trong thân thể.

 Câu "khí của năm tạng đã tuyệt ở bên trong" nghĩa là: mạch ở cổ tay cho thấy khí bên trong đã dứt, không đến nữa, mà lại châm vào chỗ bệnh bên ngoài và các huyệt hợp của kinh dương, lưu kim (để kim lại một thời gian) để dẫn dương khí đến; dương khí đến thì bên trong càng kiệt thêm lần nữa, kiệt chồng lên kiệt thì chết. Khi chết, không còn khí để cử động, nên nằm lặng im.

 Câu "khí của năm tạng đã tuyệt ở bên ngoài" nghĩa là: mạch ở cổ tay cho thấy khí bên ngoài đã dứt, không đến nữa, mà lại châm vào các huyệt du ở đầu tay chân, lưu kim để dẫn âm khí đến; âm khí đến thì dương khí lại bị dồn vào trong, dồn vào trong thì khí nghịch, khí nghịch thì chết. Khi chết, âm khí có thừa nên người bệnh vật vã.

 Sở dĩ phải xét đôi mắt là vì năm tạng làm cho năm màu hiện ra sáng rõ. Màu sáng rõ thì tiếng nói vang rõ. Tiếng nói vang rõ nghĩa là giọng nói khác với lúc bình thường.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video