Thiên thứ mười hai: Kinh thủy (mười hai con sông lớn, đem so với các đường kinh trong thân người). Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Mười hai kinh mạch (những đường dẫn khí và máu chạy khắp thân thể theo y học cổ truyền; có mười hai đường chính), bên ngoài thì ứng với mười hai kinh thủy (mười hai con sông lớn trong đất nước), bên trong thì gắn với ngũ tạng lục phủ (ngũ tạng là năm cơ quan đặc, cất giữ tinh khí: tâm – tim, can – gan, tỳ – lá lách, phế – phổi, thận; lục phủ là sáu cơ quan rỗng, tiếp nhận và chuyển hóa thức ăn: đởm – mật, vị – dạ dày, tiểu trường – ruột non, đại trường – ruột già, bàng quang – bọng đái, và tam tiêu).
Mười hai con sông ấy lớn nhỏ, sâu cạn, rộng hẹp, xa gần đều khác nhau. Ngũ tạng lục phủ thì cao thấp, lớn nhỏ, sức chứa thức ăn nhiều ít cũng không như nhau. Vậy chúng ứng với nhau như thế nào? Sông thì nhận nước rồi cho nước chảy đi. Ngũ tạng thì thu gom thần, khí, hồn, phách (các phần tinh thần và sức sống của con người: thần là sự sáng suốt, hiểu biết; khí là sức vận hành sự sống; hồn và phách là hai phần tinh thần gắn với thân) mà cất giữ. Lục phủ thì nhận thức ăn rồi đưa đi, nhận khí rồi tỏa khí ra. Kinh mạch thì nhận máu mà đưa đi nuôi khắp thân. Đem tất cả những điều ấy hợp lại mà chữa bệnh thì làm thế nào? Châm (dùng kim đâm vào huyệt để chữa bệnh) thì sâu cạn ra sao, cứu (đốt ngải cứu hơ lên huyệt) thì bao nhiêu tráng (mỗi mồi ngải đốt hết một lần gọi là một tráng), có thể cho ta nghe được chăng?
Kỳ Bá đáp: Câu hỏi hay thay! Trời cao đến tột cùng không đo được, đất rộng đến tột cùng không lường được, chính là nói điều này. Vả lại con người sống giữa trời đất, ở trong lục hợp (bốn phương cùng trên và dưới, tức toàn cõi vũ trụ); cái cao của trời, cái rộng của đất ấy không phải sức người có thể đo lường cho tới nơi được.
Còn như một người thân cao tám thước (tức một người trưởng thành bình thường, theo thước đo thời xưa vốn ngắn hơn ngày nay), da thịt ở ngay đó, bên ngoài có thể đo đạc, sờ nắn, lần theo mà biết được; khi chết thì có thể mổ ra mà xem. Tạng chắc hay giòn, phủ lớn hay nhỏ, chứa thức ăn nhiều hay ít, mạch dài hay ngắn, máu trong hay đục, khí nhiều hay ít; trong mười hai kinh, đường nào nhiều máu ít khí, đường nào ít máu nhiều khí, đường nào cả máu lẫn khí đều nhiều, đường nào cả máu lẫn khí đều ít, tất cả đều có con số đại thể. Khi chữa bằng kim châm và ngải cứu, phải điều hòa khí của từng đường kinh, vốn có quy luật thường hằng tương ứng với nhau.
Hoàng Đế nói: Ta nghe điều ấy, lọt tai thì thích nhưng trong lòng chưa hiểu, mong được nghe cho hết. Kỳ Bá đáp: Đây là chỗ con người hòa hợp cùng trời đất và ứng với âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật, như sáng – tối, nóng – lạnh, trên – dưới), không thể không xét kỹ.
(Trong các tên kinh dưới đây, "túc" là đường kinh chạy ở chân, "thủ" là đường kinh chạy ở tay; thái dương, thiếu dương, dương minh là ba loại kinh dương; thái âm, thiếu âm, quyết âm là ba loại kinh âm.) Kinh túc thái dương bên ngoài ứng với sông Thanh, bên trong thuộc bàng quang (bọng đái), và thông với thủy đạo (đường lưu thông, bài tiết nước trong cơ thể). Kinh túc thiếu dương bên ngoài ứng với sông Vị, bên trong thuộc đởm (túi mật). Kinh túc dương minh bên ngoài ứng với biển, bên trong thuộc vị (dạ dày). Kinh túc thái âm bên ngoài ứng với hồ, bên trong thuộc tỳ (lá lách, theo y học cổ truyền lo việc tiêu hóa, vận chuyển chất bổ). Kinh túc thiếu âm bên ngoài ứng với sông Nhữ, bên trong thuộc thận. Kinh túc quyết âm bên ngoài ứng với sông Thằng, bên trong thuộc can (gan).
Kinh thủ thái dương bên ngoài ứng với sông Hoài, bên trong thuộc tiểu trường (ruột non), và đường nước từ đó mà ra. Kinh thủ thiếu dương bên ngoài ứng với sông Tháp, bên trong thuộc tam tiêu (một phủ chỉ chung ba vùng thân trên, giữa và dưới, lo việc lưu thông khí và nước). Kinh thủ dương minh bên ngoài ứng với sông Giang (Trường Giang), bên trong thuộc đại trường (ruột già). Kinh thủ thái âm bên ngoài ứng với sông Hà (Hoàng Hà), bên trong thuộc phế (phổi). Kinh thủ thiếu âm bên ngoài ứng với sông Tế, bên trong thuộc tâm (tim). Kinh thủ tâm chủ (tức kinh thủ quyết âm) bên ngoài ứng với sông Chương, bên trong thuộc tâm bào (màng bọc ngoài tim, che chở cho tim).
Tất cả mười hai con sông ứng với ngũ tạng lục phủ ấy, bên ngoài đều có nguồn suối, bên trong đều có nơi bẩm thụ (nơi nhận nước, nhận khí mà nuôi mình); trong ngoài đều thông suốt với nhau, như cái vòng tròn không có đầu mối. Kinh mạch trong người cũng như vậy.
Cho nên trời là dương, đất là âm; trong thân người, từ lưng trở lên là trời, từ lưng trở xuống là đất. Vì vậy từ biển trở lên phía bắc là âm; từ hồ trở lên phía bắc là âm trong âm; từ sông Chương trở xuống phía nam là dương; từ sông Hà lên phía bắc đến sông Chương là âm trong dương; từ sông Tháp xuống phía nam đến sông Giang là thái dương trong dương (phần dương mạnh nhất trong vùng dương). Đây chỉ là âm dương của một góc mà thôi, nhưng cũng đủ thấy con người hòa hợp với trời đất như thế nào.
Hoàng Đế hỏi: Sông ứng với kinh mạch, mà xa gần, nông sâu, nước và máu nhiều ít đều khác nhau, vậy đem hợp lại mà châm thì làm thế nào? Kỳ Bá đáp: Kinh túc dương minh là biển của ngũ tạng lục phủ (nơi nuôi dưỡng chủ yếu cho mọi tạng phủ); mạch của nó lớn, máu nhiều, khí mạnh, nhiệt thịnh. Châm kinh này mà không châm sâu thì không làm tan được tà khí, không lưu kim thì không tả được (không rút bớt được cái thừa, cái độc ra ngoài).
Kinh túc dương minh châm sâu sáu phân (phân là đơn vị đo chiều dài, bằng một phần mười tấc), lưu kim mười hô (hô là một lần thở ra, dùng làm đơn vị tính thời gian để kim lại trong huyệt). Kinh túc thái dương sâu năm phân, lưu bảy hô. Kinh túc thiếu dương sâu bốn phân, lưu năm hô. Kinh túc thái âm sâu ba phân, lưu bốn hô. Kinh túc thiếu âm sâu hai phân, lưu ba hô. Kinh túc quyết âm sâu một phân, lưu hai hô.
Các kinh âm và dương ở tay, đường nhận khí gần, khí đến nhanh, nên châm sâu đều không quá hai phân, lưu kim đều không quá một hô. Còn người trẻ hay già, to hay nhỏ, béo hay gầy thì phải dùng lòng mà cân nhắc (?), gọi là theo lẽ thường của trời. Cứu cũng vậy. Cứu mà quá mức này thì bị lửa độc làm hại, khiến xương khô, mạch rít (máu chảy không trơn); châm mà quá mức này thì làm hao thoát khí.
Hoàng Đế hỏi: Kinh mạch lớn nhỏ, máu nhiều ít, da dày mỏng, thịt chắc hay nhão, cùng các khối bắp thịt (?) lớn nhỏ, có thể đo lường được chăng? Kỳ Bá đáp: Muốn đo lường được thì lấy người có tầm vóc trung bình, thịt không sút nhiều, khí huyết không suy. Còn nếu người được đo đã gầy gò, thịt trên thân đã tiêu sút, thì sao có thể dựa vào số đo mà châm được? Phải xem xét, bắt mạch, lần theo đường kinh, sờ nắn, ấn xuống, xem chỗ lạnh hay ấm, thịnh hay suy mà điều chỉnh; đó gọi là tùy theo cái thích hợp mà làm, mới là cách chữa đúng thật.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video