Thiên 13 — Thiên 13 — Kinh cân

 Thiên thứ mười ba: Kinh cân (hệ thống gân cơ chạy dọc theo đường đi của các kinh mạch, tức các đường vận hành khí huyết trong cơ thể; mỗi kinh có một đường gân cơ tương ứng).

 Đường gân của kinh Túc Thái dương (kinh Bàng quang, chạy ở chân, phía sau thân mình) bắt đầu từ ngón chân út. Nó đi lên và kết (tụ lại, bám chặt vào một chỗ) ở mắt cá chân, rồi chạy chéo lên kết ở đầu gối. Nhánh phía dưới của nó men theo mép ngoài bàn chân, kết ở gót chân, rồi theo gót đi lên, kết ở hõm khoeo (chỗ lõm sau đầu gối). Nhánh rẽ riêng của nó kết ở mặt ngoài bắp chân (?), đi lên mép trong hõm khoeo, cùng với nhánh ở hõm khoeo đi lên kết ở mông, rồi kẹp hai bên cột sống đi lên gáy. Một nhánh con của nó rẽ vào trong, kết ở cuống lưỡi. Nhánh thẳng của nó kết ở xương chẩm (xương sau gáy), lên đỉnh đầu, xuống trán, kết ở mũi. Một nhánh con làm thành "mạng lưới trên của mắt" (các thớ gân ở mi mắt trên), rồi đi xuống kết ở gò má. Một nhánh con đi từ mép ngoài phía sau nách, kết ở huyệt Kiên ngung (?) (chỗ lõm ở đầu vai). Một nhánh con đi vào dưới nách, ló lên ở Khuyết bồn (hố lõm phía trên xương đòn), rồi đi lên kết ở xương chũm (mỏm xương nhô sau tai). Một nhánh con đi ra từ Khuyết bồn, chạy chéo lên ló ra ở gò má.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón chân út đau căng lan đến gót chân, gót sưng đau, khoeo chân co rút, cột sống ưỡn cong ra sau, gân ở gáy co căng, vai không giơ lên được, gân từ nách đến Khuyết bồn đau như bị vặn xoắn, không thể nghiêng mình sang trái sang phải. Cách chữa là dùng phép "phần châm kiếp thích" (nung kim cho nóng đỏ rồi châm vào thật nhanh, rút ra ngay). Châm cho đến khi người bệnh thấy có hiệu quả thì thôi, lấy đó làm số lần châm; lấy chính chỗ đau làm huyệt để châm. Bệnh này gọi là chứng "tý" tháng giữa xuân (tý: chứng đau, tê, co cứng do khí huyết bị bế tắc; tháng giữa xuân là tháng Hai âm lịch).

 Đường gân của kinh Túc Thiếu dương (kinh Đởm, tức kinh Mật, chạy ở chân, mặt bên thân mình) bắt đầu từ ngón chân thứ tư (ngón kế ngón út). Nó đi lên kết ở mắt cá ngoài, men theo mép ngoài ống chân đi lên, kết ở mép ngoài đầu gối. Một nhánh con của nó rẽ ra từ xương mác (xương nhỏ ở phía ngoài cẳng chân), chạy lên đùi: phần phía trước kết ở phía trên Phục thố (khối cơ to ở mặt trước đùi, nổi lên như con thỏ nằm), phần phía sau kết ở vùng xương cùng. Nhánh thẳng của nó đi lên chỗ mềm dưới sườn (?) và sườn cụt (các xương sườn cuối cùng, ngắn, ở hai bên bụng), chạy lên mép trước nách, buộc vào vùng ngực và vú, kết ở Khuyết bồn. Một nhánh thẳng khác đi lên ra ở nách, xuyên qua Khuyết bồn, ló ra ở phía trước đường kinh Thái dương, men sau tai lên góc trán, giao nhau ở đỉnh đầu, rồi đi xuống hàm dưới, lại đi lên kết ở gò má. Một nhánh con kết ở khóe mắt, làm sợi gân giằng phía ngoài của mắt.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón chân thứ tư căng và chuột rút, kéo lên làm mặt ngoài đầu gối chuột rút, đầu gối không co duỗi được, gân ở khoeo co căng, phía trước kéo đến đùi, phía sau kéo đến xương cùng; rồi lan lên làm chỗ mềm dưới sườn và sườn cụt đau; lan lên nữa làm Khuyết bồn, vùng ngực vú và các gân giằng ở cổ co căng. Đường gân này đi từ bên trái sang bên phải: nếu bên này bị bệnh thì mắt phải không mở được, vì gân đi lên vượt qua góc trán bên phải, chạy song song với Kiểu mạch (một trong các mạch phụ, chi phối việc nhắm mở mắt và vận động của chân). Bên trái nối sang bên phải, cho nên khi góc trán bên trái bị tổn thương thì chân phải không cử động được; hiện tượng này gọi là "duy cân tương giao" (các gân giằng bắt chéo nhau). Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng đầu xuân (tháng Giêng âm lịch).

 Đường gân của kinh Túc Dương minh (kinh Vị, tức kinh Dạ dày, chạy ở chân, phía trước thân mình) bắt đầu từ ba ngón chân giữa, kết ở mu bàn chân, chạy chéo ra phía ngoài lên bám vào xương mác, rồi lên kết ở mép ngoài đầu gối, đi thẳng lên kết ở khớp háng, lại men lên sườn và nối vào cột sống. Nhánh thẳng của nó men theo xương ống chân (?) đi lên, kết ở đầu gối. Một nhánh con kết ở xương mác, hợp với đường gân Thiếu dương. Một nhánh thẳng khác men theo Phục thố (khối cơ trước đùi) đi lên, kết ở đùi, tụ lại ở bộ phận sinh dục, rồi lên bụng tỏa rộng ra, đến Khuyết bồn thì kết lại, rồi lên cổ, lên kẹp hai bên miệng, hợp lại ở gò má, xuống kết ở mũi, lên hợp với đường gân Thái dương. Đường gân Thái dương làm "mạng lưới trên của mắt" (mi trên), đường gân Dương minh làm "mạng lưới dưới của mắt" (mi dưới). Một nhánh con của nó đi từ má, kết ở phía trước tai.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón chân giữa căng, ống chân chuột rút, bàn chân giật và co cứng, khối cơ Phục thố chuột rút, mặt trước đùi sưng, bị chứng sa đì (?) (thoát vị, ruột sa xuống bìu), gân bụng co căng, kéo lên Khuyết bồn và má, khiến miệng đột nhiên méo lệch. Bên nào gân co căng thì mắt bên đó không nhắm lại được; bên nào bị nhiệt thì gân chùng ra, mắt bên đó không mở được. Nếu gân ở má bị lạnh thì co căng, kéo má làm lệch miệng; nếu bị nóng thì gân chùng lỏng, mềm nhão không co lại được, cho nên miệng bị méo.

 Cách chữa: dùng mỡ ngựa bôi vào bên má bị co căng; lấy rượu trắng trộn với quế bôi vào bên má bị chùng nhão; dùng cái móc bằng cành dâu móc vào khóe miệng (để kéo miệng về vị trí cũ); rồi lấy than củi dâu tươi đặt vào một cái hố đào dưới đất, độ cao thấp của hố ngang với chỗ người bệnh ngồi (để hơ ấm má). Dùng mỡ (ngựa) chườm nóng lên bên má bị co căng; đồng thời cho người bệnh uống rượu ngon, ăn thịt nướng ngon; người không biết uống rượu thì cũng cố gắng uống. Xoa bóp ba lần là khỏi. Cách chữa (phần gân ở chân) là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng cuối xuân (tháng Ba âm lịch).

 Đường gân của kinh Túc Thái âm (kinh Tỳ, chạy ở chân, mặt trong) bắt đầu từ mặt trong đầu ngón chân cái, đi lên kết ở mắt cá trong. Nhánh thẳng của nó bám vào xương phía trong đầu gối (đầu trên xương chày, phía trong), men theo mặt trong đùi đi lên, kết ở đùi, tụ lại ở bộ phận sinh dục, lên bụng kết ở rốn, men theo phía trong bụng, kết ở xương sườn, rồi tỏa ra trong lồng ngực. Nhánh đi vào trong thì bám vào cột sống.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón chân cái căng, đau lan đến mắt cá trong, chuột rút đau, xương phía trong đầu gối đau, mặt trong đùi đau kéo lên đùi, bộ phận sinh dục đau như bị vặn xoắn, đau kéo lên rốn và hai bên sườn, kéo đến giữa ngực và phía trong cột sống cũng đau. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng đầu thu (tháng Bảy âm lịch).

 Đường gân của kinh Túc Thiếu âm (kinh Thận, chạy ở chân, mặt trong) bắt đầu từ dưới ngón chân út, cùng chạy với đường gân Túc Thái âm, đi chéo xuống dưới mắt cá trong, kết ở gót chân, hợp với đường gân Thái dương, rồi đi lên kết ở dưới xương phía trong đầu gối; lại cùng với đường gân Thái âm men theo mặt trong đùi đi lên, kết ở bộ phận sinh dục, men theo phía trong cột sống, kẹp hai bên dải cơ dọc sống lưng đi lên đến gáy, kết ở xương chẩm, hợp với đường gân Túc Thái dương.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: dưới bàn chân bị chuột rút, và những chỗ đường gân đi qua và kết lại đều đau và chuột rút. Bệnh ở đường gân này chủ yếu gây ra động kinh (?), co giật và co cứng người. Bệnh ở phía ngoài (phía lưng) thì không cúi xuống được (?), bệnh ở phía trong (phía bụng) thì không ngửa ra được. Cho nên bệnh ở phần dương (phía lưng) thì lưng ưỡn cong ra sau, không cúi được; bệnh ở phần âm (phía bụng) thì không ngửa được. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh ở phía trong thì chữa bằng chườm nóng, xoa bóp dẫn khí và uống thuốc. Đường gân này nếu bị gập xoắn, mà cơn co xoắn phát ra rất nhiều lần, thì sẽ chết, không chữa được. Bệnh này gọi là chứng tý tháng giữa thu (tháng Tám âm lịch).

 Đường gân của kinh Túc Quyết âm (kinh Can, tức kinh Gan, chạy ở chân, mặt trong) bắt đầu từ phía trên ngón chân cái, đi lên kết ở phía trước mắt cá trong, men theo ống chân đi lên, kết ở dưới xương phía trong đầu gối, men theo mặt trong đùi đi lên, kết ở bộ phận sinh dục, và nối liền với các đường gân khác.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón chân cái căng, đau lan đến phía trước mắt cá trong, xương phía trong đầu gối đau, mặt trong đùi đau và chuột rút, bộ phận sinh dục mất khả năng hoạt động. Nếu tổn thương do bên trong (do sinh hoạt tình dục quá độ) thì dương vật không cương được; nếu bị lạnh làm tổn thương thì bộ phận sinh dục co rút vào trong; nếu bị nóng làm tổn thương thì dương vật cương cứng mãi không xẹp xuống. Cách chữa là làm cho nước trong người lưu thông để điều hòa khí âm. Nếu bệnh có chuột rút thì dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng cuối thu (tháng Chín âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Thái dương (kinh Tiểu trường, tức kinh Ruột non, chạy ở tay) bắt đầu từ phía trên ngón tay út, kết ở cổ tay, men theo mép trong cẳng tay đi lên, kết ở phía sau mỏm xương nhọn phía trong khuỷu tay (búng vào chỗ đó thì thấy tê dội xuống ngón út), rồi đi vào kết ở dưới nách. Một nhánh con của nó đi ra phía sau, theo mép sau nách, đi lên vòng quanh xương bả vai, men theo cổ đi ra phía trước đường gân Túc Thái dương, kết ở xương chũm sau tai. Một nhánh con đi vào trong tai. Nhánh thẳng đi ra phía trên tai, xuống kết ở hàm dưới, rồi đi lên nối vào đuôi mắt.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ngón tay út căng, đau lan đến mép sau mỏm xương nhọn phía trong khuỷu tay, đau men theo mặt trong cánh tay vào dưới nách; dưới nách đau, mép sau nách đau, đau vòng quanh xương bả vai kéo lên cổ; trong tai ù và đau, đau kéo xuống hàm dưới; mắt phải nhắm hồi lâu mới nhìn được. Nếu gân ở cổ co căng thì sinh ra chứng lỗ rò (?) (có thể là tràng nhạc, mụn nhọt có lỗ rò ở cổ) và cổ sưng; đó là trường hợp có nóng lạnh ở vùng cổ. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Nếu có sưng thì châm lại bằng kim nhọn. Nhánh gốc của đường gân này đi lên góc hàm, men theo phía trước tai nối vào đuôi mắt, lên hàm rồi kết ở góc trán (?). Đau là đau ở những chỗ đường gân đi qua, căng và chuột rút. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích, châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng giữa hè (tháng Năm âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Thiếu dương (kinh Tam tiêu, chạy ở tay; Tam tiêu là khái niệm chỉ ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình nơi khí và nước lưu thông) bắt đầu từ đầu ngón tay thứ tư (ngón áp út), kết ở cổ tay, men theo giữa cẳng tay đi lên, kết ở khuỷu tay, rồi đi lên vòng quanh mép ngoài cánh tay trên, lên vai, chạy lên cổ, hợp với đường gân Thủ Thái dương. Một nhánh con của nó, tới góc hàm thì đi vào trong buộc vào cuống lưỡi. Một nhánh con khác đi lên góc hàm, men theo phía trước tai, nối vào đuôi mắt, đi lên hàm (?), kết ở góc trán.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ở những chỗ đường gân đi qua bị căng và chuột rút, lưỡi bị cuộn lại. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng cuối hè (tháng Sáu âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Dương minh (kinh Đại trường, tức kinh Ruột già, chạy ở tay) bắt đầu từ đầu ngón tay trỏ (ngón kế ngón cái), kết ở cổ tay, men theo cẳng tay đi lên, kết ở phía ngoài khuỷu tay, lên cánh tay trên, kết ở huyệt Kiên ngung (?) (chỗ lõm ở đầu vai). Một nhánh con của nó vòng quanh xương bả vai, kẹp hai bên cột sống. Nhánh thẳng đi từ đầu vai lên cổ. Một nhánh con đi lên má, kết ở gò má. Một nhánh thẳng khác đi lên ra phía trước đường gân Thủ Thái dương, lên góc trán bên trái, quấn qua đầu, rồi xuống hàm bên phải.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ở những chỗ đường gân đi qua bị căng, đau và chuột rút, vai không giơ lên được, cổ không quay sang trái sang phải để nhìn được. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng đầu hè (tháng Tư âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Thái âm (kinh Phế, tức kinh Phổi, chạy ở tay, mặt trong) bắt đầu từ phía trên ngón tay cái, men theo ngón tay đi lên, kết ở phía sau ụ thịt gốc ngón cái, chạy ở phía ngoài chỗ thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay), men theo cẳng tay đi lên, kết ở giữa khuỷu tay, lên mép trong cánh tay trên, vào dưới nách, ra ở Khuyết bồn, kết ở phía trước đầu vai (?), rồi lên kết ở Khuyết bồn, xuống kết ở trong ngực, tỏa ra xuyên qua cơ hoành (màng cơ ngăn giữa lồng ngực và ổ bụng), hợp lại ở dưới cơ hoành rồi xuống đến sườn cụt.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ở những chỗ đường gân đi qua bị căng và chuột rút; đau nặng thì thành chứng "tức bôn" (khối tích ở dưới sườn, gây khó thở, thở gấp), sườn co căng, nôn ra máu. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng giữa đông (tháng Mười một âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Tâm chủ (tức kinh Thủ Quyết âm Tâm bào, kinh của màng bọc tim, chạy ở tay, mặt trong) bắt đầu từ ngón tay giữa, chạy song song với đường gân Thủ Thái âm, kết ở mép trong khuỷu tay, lên mặt trong cánh tay, kết ở dưới nách, rồi đi xuống tỏa ra phía trước và phía sau, kẹp hai bên sườn. Một nhánh con của nó đi vào nách, tỏa ra trong lồng ngực, kết ở cánh tay (?) (có lẽ là kết ở cơ hoành).

 Khi đường gân này bị bệnh thì: ở những chỗ đường gân đi qua bị căng và chuột rút, phía trước và ngực đau, sinh chứng tức bôn (khối tích dưới sườn gây khó thở). Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Bệnh này gọi là chứng tý tháng đầu đông (tháng Mười âm lịch).

 Đường gân của kinh Thủ Thái âm (?) (theo đường đi và thứ tự thì đây là kinh Thủ Thiếu âm, tức kinh Tâm, kinh của tim) bắt đầu từ mặt trong ngón tay út, kết ở mỏm xương nhọn ở cổ tay, đi lên kết ở mép trong khuỷu tay, lên vào nách, giao với đường gân Thủ Thái âm, kẹp phía trong vú, kết ở trong ngực, men theo cánh tay (?) đi xuống buộc vào rốn.

 Khi đường gân này bị bệnh thì: bên trong co căng, dưới tim có khối như chứng "phục lương" (khối tích nằm ngang dưới tim như cái xà nhà); ở dưới thì gân khuỷu tay co rút như mắc lưới (?). Ở những chỗ đường gân đi qua bị căng, chuột rút, gân đau. Cách chữa là dùng phép phần châm kiếp thích (nung kim nóng đỏ, châm nhanh rút nhanh), châm đến khi thấy hiệu quả thì thôi, lấy chỗ đau làm huyệt châm. Nếu bệnh đã thành chứng phục lương mà khạc nhổ ra máu mủ thì sẽ chết, không chữa được.

 Bệnh của các đường kinh cân nói chung: bị lạnh thì người ưỡn cong, gân co căng; bị nóng thì gân chùng lỏng không co lại được, dương vật liệt không cương được. Gân phía dương (phía lưng) co căng thì người ưỡn cong ra sau; gân phía âm (phía bụng) co căng thì người cúi gập không duỗi thẳng ra được. Phép "thối thích" (châm bằng kim nung đỏ) là để chữa chứng gân co căng do lạnh; còn bị nóng làm gân chùng lỏng không co lại được thì không được dùng kim nung. Bệnh này (của đường gân Thủ Thiếu âm) gọi là chứng tý tháng cuối đông (tháng Chạp âm lịch).

 Đường gân Túc Dương minh ở chân và đường gân Thủ Thái dương ở tay, khi gân co căng thì miệng và mắt bị méo lệch, khóe mắt co căng không nhìn được ngay; cách chữa đều theo như các phương pháp đã nêu ở trên.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video