Thiên thứ mười bảy: Mạch độ (số đo chiều dài các đường mạch).
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa, người hỏi trong sách) hỏi: Ta muốn được nghe về chiều dài của các đường mạch.
Kỳ Bá (vị thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế, người giảng giải trong sách) đáp: Sáu đường kinh dương ở tay (kinh là đường vận hành chính của khí huyết trong cơ thể; mỗi bên tay có ba đường kinh dương là Thủ thái dương, Thủ dương minh, Thủ thiếu dương, hai bên cộng lại thành sáu) đi từ tay lên đầu, mỗi đường dài năm thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa, một thước bằng mười tấc, mười thước bằng một trượng). Năm thước nhân sáu là ba trượng.
Sáu đường kinh âm ở tay (mỗi bên tay có ba đường là Thủ thái âm, Thủ thiếu âm, Thủ quyết âm) đi từ tay vào giữa ngực, mỗi đường dài ba thước năm tấc. Ba thước nhân sáu là một trượng tám thước, năm tấc nhân sáu là ba thước, cộng lại là hai trượng một thước.
Sáu đường kinh dương ở chân (mỗi bên chân có ba đường là Túc thái dương, Túc dương minh, Túc thiếu dương) đi từ chân lên đầu, mỗi đường dài tám thước. Tám thước nhân sáu là bốn trượng tám thước.
Sáu đường kinh âm ở chân (mỗi bên chân có ba đường là Túc thái âm, Túc thiếu âm, Túc quyết âm) đi từ chân vào giữa ngực, mỗi đường dài sáu thước năm tấc. Sáu thước nhân sáu là ba trượng sáu thước, năm tấc nhân sáu là ba thước, cộng lại là ba trượng chín thước.
Mạch Kiều (đường mạch phụ chạy từ chân lên mắt, có hai loại là Âm kiều và Dương kiều, chủ về việc vận động và việc mắt nhắm mở) đi từ chân lên mắt, dài bảy thước năm tấc. Bảy thước nhân hai là một trượng bốn thước, năm tấc nhân hai là một thước, cộng lại là một trượng năm thước.
Mạch Đốc (đường mạch chạy dọc giữa lưng, cai quản các đường mạch dương) và mạch Nhâm (đường mạch chạy dọc giữa bụng và ngực, cai quản các đường mạch âm), mỗi đường dài bốn thước năm tấc. Bốn thước nhân hai là tám thước, năm tấc nhân hai là một thước, cộng lại là chín thước.
Tổng cộng tất cả là mười sáu trượng hai thước. Đó là những con đường lớn, chính yếu cho khí lưu thông.
Kinh mạch nằm ở bên trong (sâu dưới da thịt); những nhánh tách ra chạy ngang gọi là lạc mạch (các đường mạch nhánh nhỏ hơn, nối các kinh với nhau và nằm nông hơn); những nhánh nhỏ tách ra từ lạc mạch gọi là tôn lạc (các mạch nhánh nhỏ li ti nhất, như "cháu" của lạc mạch).
Chỗ mạch nào đầy căng và có máu ứ thì phải nhanh chóng trừ bỏ đi (bằng cách chích cho ra máu); chỗ nào thừa thịnh thì dùng phép tả (cách châm cứu để làm giảm bớt, rút bớt phần tà khí thừa); chỗ nào hư yếu thì cho uống thuốc để bổ (bồi đắp, làm mạnh thêm phần thiếu hụt).
Năm tạng (tim, gan, tỳ, phổi, thận – những cơ quan chính tàng chứa tinh khí bên trong cơ thể) thường từ bên trong mà biểu hiện ra bảy khiếu ở phía trên (bảy lỗ trên mặt: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng).
Cho nên khí của phổi thông ra mũi, phổi điều hòa thì mũi ngửi được mùi hôi mùi thơm; khí của tim thông ra lưỡi, tim điều hòa thì lưỡi nếm được năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn); khí của gan thông ra mắt, gan điều hòa thì mắt phân biệt được năm màu (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen); khí của tỳ (cơ quan chủ về tiêu hóa, hấp thu thức ăn theo y học cổ truyền) thông ra miệng, tỳ điều hòa thì miệng biết được mùi vị của năm loại ngũ cốc; khí của thận thông ra tai, thận điều hòa thì tai nghe được năm âm (năm cung bậc âm thanh: cung, thương, giốc, chủy, vũ).
Năm tạng không điều hòa thì bảy khiếu không thông suốt; sáu phủ (dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang và tam tiêu – các cơ quan rỗng có nhiệm vụ tiếp nhận, chuyển hóa và đưa thức ăn, nước uống đi) không hòa hợp thì khí huyết ứ đọng lại mà sinh ra ung nhọt.
Cho nên tà khí (yếu tố gây bệnh từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể) ở phủ thì các mạch dương không điều hòa; mạch dương không điều hòa thì khí ứ đọng lại; khí ứ đọng lại thì dương khí thịnh lên.
Dương khí quá thịnh thì phần âm không thông lợi; mạch âm không thông lợi thì huyết ứ đọng lại; huyết ứ đọng lại thì âm khí thịnh lên.
Âm khí quá thịnh thì dương khí không thể đi vào nuôi dưỡng được, cho nên gọi là "quan" (bị đóng chặn). Dương khí quá thịnh thì âm khí không thể đi vào nuôi dưỡng được, cho nên gọi là "cách" (bị ngăn cự).
Âm và dương đều quá thịnh, không thể nuôi dưỡng lẫn nhau, cho nên gọi là "quan cách" (tình trạng âm dương bị đóng chặn, ngăn cách hoàn toàn với nhau). Người bị quan cách thì không sống hết tuổi trời mà chết sớm.
Hoàng Đế hỏi: Mạch Kiều bắt đầu từ đâu, dừng lại ở đâu, khí nào nuôi dưỡng nó (?)?
Kỳ Bá đáp: Mạch Kiều (ở đây nói về mạch Âm kiều) là nhánh tách ra của kinh Thiếu âm (kinh Túc thiếu âm, tức đường kinh của thận), bắt đầu từ phía sau xương Nhiên cốt (xương nhô lên ở mặt trong bàn chân, phía trước mắt cá trong).
Nó đi lên phía trên mắt cá trong, chạy thẳng lên theo mặt trong của đùi, đi vào bộ phận sinh dục, rồi đi lên theo phía trong ngực, vào chỗ Khuyết bồn (hõm phía trên xương đòn), đi lên trổ ra phía trước chỗ Nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu), vào vùng xương gò má, nối vào khóe mắt trong, hợp với kinh Thái dương (kinh Túc thái dương, đường kinh của bàng quang) và mạch Dương kiều rồi cùng đi lên.
Khí của chúng cùng nhau xoay vòng qua lại thì làm cho mắt được thấm nhuận; nếu khí ở mắt không được nuôi dưỡng thì mắt không nhắm lại được.
Hoàng Đế hỏi: Khí chỉ đi riêng trong năm tạng mà không nuôi dưỡng sáu phủ, là tại sao?
Kỳ Bá đáp: Khí thì không thể không vận hành, nó giống như dòng nước chảy, giống như mặt trời mặt trăng đi mãi không ngừng. Cho nên mạch âm nuôi dưỡng các tạng, mạch dương nuôi dưỡng các phủ, như một vòng tròn không có điểm đầu, không biết đâu là mối khởi đầu, hết vòng lại bắt đầu lại.
Phần khí tràn chảy ra thì bên trong tưới tắm cho các tạng phủ, bên ngoài thấm nhuận cho tấu lý (các thớ thịt và khe kẽ giữa da và thịt).
Hoàng Đế hỏi: Mạch Kiều có âm có dương, vậy mạch nào được tính vào con số (chiều dài một trượng năm thước đã nói ở trên)?
Kỳ Bá đáp: Ở nam giới thì tính mạch Dương kiều, ở nữ giới thì tính mạch Âm kiều. Mạch được tính thì được xem là kinh (?) (nguyên văn ghi là "âm", có lẽ là chép nhầm), còn mạch không được tính thì được xem là lạc (mạch nhánh).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video