Thiên 18 — Thiên 18 — Doanh vệ sinh ra và hội nhau
Thiên "Doanh vệ sinh hội" (sự sinh ra và hội tụ của doanh khí và vệ khí), thứ mười tám. Hoàng Đế (vị vua thời truyền thuyết của Trung Hoa) hỏi Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, một thầy thuốc giỏi): "Con người nhận khí (nguồn sinh lực vận hành trong cơ thể) từ đâu? Âm dương (hai mặt đối lập mà nương vào nhau; ở đây chỉ doanh khí thuộc âm và vệ khí thuộc dương) gặp nhau ở đâu? Khí nào là doanh khí (khí nuôi dưỡng, chạy bên trong mạch máu)? Khí nào là vệ khí (khí bảo vệ, chạy bên ngoài mạch, che chở thân thể)? Doanh khí sinh ra từ đâu? Vệ khí gặp doanh khí ở đâu? Người già và người trẻ khoẻ có khí khác nhau, âm dương lại ở những vị trí khác nhau, ta muốn nghe về chỗ chúng gặp nhau." Kỳ Bá đáp: "Con người nhận khí từ đồ ăn thức uống. Thức ăn vào dạ dày, rồi được chuyển lên phổi; năm tạng sáu phủ (các cơ quan bên trong cơ thể: năm tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ là dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang và tam tiêu) đều nhờ đó mà nhận được khí. Phần trong và nhẹ của nó thành doanh khí, phần đục và nặng thành vệ khí. Doanh khí ở trong mạch, vệ khí ở ngoài mạch. Doanh khí chạy vòng khắp thân không ngừng; đi đủ năm mươi độ (năm mươi vòng quanh thân trong một ngày một đêm) thì lại gặp vệ khí trong một lần đại hội (lần gặp nhau lớn). Âm dương nối liền với nhau như chiếc vòng tròn không có đầu mối. Vệ khí đi ở phần âm (bên trong, các tạng, ứng với ban đêm) hai mươi lăm vòng, đi ở phần dương (bên ngoài thân, ứng với ban ngày) hai mươi lăm vòng, chia thành ngày và đêm. Cho nên khí đến phần dương thì người thức dậy, đến phần âm thì người nghỉ ngủ. Vì thế nói: giữa trưa thì dương lũng (khí dương lên đến cực thịnh), gọi là trùng dương (dương chồng lên dương: lúc ban ngày thuộc dương lại gặp dương khí thịnh nhất); nửa đêm thì âm lũng (khí âm lên đến cực thịnh), gọi là trùng âm (âm chồng lên âm). Cho nên kinh Thái âm (đường kinh phổi ở tay, nơi doanh khí khởi đầu và quay về) làm chủ bên trong, kinh Thái dương (đường kinh bàng quang ở chân, nơi vệ khí khởi đầu) làm chủ bên ngoài; mỗi bên đi hai mươi lăm vòng, chia thành ngày và đêm. Nửa đêm là lúc âm thịnh cực; sau nửa đêm thì âm suy dần; đến rạng sáng (?) (nguyên văn chép "bình thả", hẳn là "bình đán" nghĩa là rạng sáng) thì âm hết và dương bắt đầu nhận khí. Giữa trưa dương thịnh cực, mặt trời ngả về tây thì dương suy dần, mặt trời lặn thì dương hết và âm bắt đầu nhận khí. Nửa đêm là lúc doanh khí và vệ khí gặp nhau lớn, mọi người đều ngủ, gọi là hợp âm (lúc cả doanh khí lẫn vệ khí cùng hội về phần âm). Rạng sáng thì âm hết và dương nhận khí. Cứ như thế không bao giờ dứt, cùng một quy luật với trời đất." Hoàng Đế hỏi: "Người già ban đêm không ngủ được là do khí gì gây nên? Người trẻ khoẻ ban ngày không ngủ là do khí gì gây nên?" Kỳ Bá đáp: "Người trẻ khoẻ thì khí huyết dồi dào, cơ thịt trơn mịn, đường đi của khí thông suốt, doanh khí và vệ khí vận hành không sai lệch nề nếp thường, cho nên ban ngày tỉnh táo mà ban đêm ngủ say. Người già thì khí huyết suy kém, cơ thịt khô héo, đường đi của khí rít trệ, khí của năm tạng xung đột lẫn nhau, doanh khí suy ít mà vệ khí quấy phá ở bên trong, cho nên ban ngày không tỉnh táo, ban đêm không ngủ được." Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe doanh khí và vệ khí vận hành đều xuất phát từ đường nào?" Kỳ Bá đáp: "Doanh khí xuất ra từ trung tiêu, vệ khí xuất ra từ hạ tiêu." Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe tam tiêu (ba vùng của thân mình: thượng tiêu là vùng ngực trên cơ hoành, trung tiêu là vùng bụng trên quanh dạ dày, hạ tiêu là vùng bụng dưới; cả ba hợp thành một phủ lo việc vận chuyển khí, thức ăn và nước) xuất ra từ đâu." Kỳ Bá đáp: "Thượng tiêu xuất ra từ miệng trên của dạ dày, đi dọc theo thực quản lên trên, xuyên qua cơ hoành mà toả ra trong ngực, chạy tới nách, theo phần đường của kinh Thái âm (kinh Thủ thái âm, tức đường kinh phổi ở tay) mà đi, quay lại đến kinh Dương minh (kinh Thủ dương minh, tức đường kinh ruột già ở tay), lên tới lưỡi, rồi xuống kinh Túc dương minh (đường kinh dạ dày ở chân). Nó thường cùng doanh khí đi ở phần dương hai mươi lăm vòng, đi ở phần âm cũng hai mươi lăm vòng, thế là một chu kỳ. Cho nên đủ năm mươi vòng thì lại hội lớn ở kinh Thủ thái âm." Hoàng Đế hỏi: "Người đang nóng, ăn uống xuống dạ dày, khí của đồ ăn chưa kịp ổn định mà mồ hôi đã ra, có khi ra ở mặt, có khi ra ở lưng, có khi ra ở nửa người; nó không theo đường đi của vệ khí mà thoát ra, là vì sao?" Kỳ Bá đáp: "Đó là vì bên ngoài bị gió làm tổn thương, bên trong thì tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) mở ra, lông da bốc hơi, thớ da rò thoát; vệ khí chạy theo chỗ đó nên tất nhiên không thể theo đường của nó. Khí này mạnh mẽ, trơn và nhanh, thấy chỗ hở là thoát ra, cho nên không thể đi theo đường của mình; vì thế gọi là lậu tiết (mồ hôi rò rỉ thoát ra ngoài)." Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe trung tiêu xuất ra từ đâu." Kỳ Bá đáp: "Trung tiêu cũng nằm cạnh dạ dày, xuất ra ở sau thượng tiêu. Khí mà nơi này nhận được thì lọc ra phần bã, chưng bốc tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể), biến thành tinh vi (phần tinh tuý nhỏ mịn có chất bổ dưỡng), rót lên mạch của phổi rồi hoá thành máu để nuôi thân thể sống. Không gì quý hơn thứ này, cho nên chỉ riêng nó được đi trong kinh toại (đường ngầm của kinh mạch), gọi là doanh khí." Hoàng Đế hỏi: "Máu với khí là khác tên mà cùng một loại, nghĩa là thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Doanh khí và vệ khí là tinh khí (khí tinh tuý lấy từ thức ăn); máu là thần khí (tinh khí đã được biến hoá thành vật chất nuôi dưỡng sự sống và tinh thần). Cho nên máu với khí là khác tên mà cùng một loại. Vì thế người đã mất máu thì không được làm cho ra mồ hôi nữa, người đã mất nhiều mồ hôi thì không được làm cho mất máu nữa. Cho nên con người có hai đường dẫn đến chết (mất cả máu lẫn mồ hôi) mà không có hai đường sống (mất cả hai thì không thể sống)." Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe hạ tiêu xuất ra từ đâu." Kỳ Bá đáp: "Hạ tiêu tách ra ở hồi tràng (đoạn ruột cuộn quanh co ở bụng dưới), rót xuống bàng quang mà thấm vào đó. Cho nên nước và thức ăn thường cùng ở trong dạ dày, thành bã rồi cùng đi xuống ruột già mà thành hạ tiêu, vừa thấm vừa cùng đi xuống. Phần nước được lọc tách riêng ra, theo hạ tiêu mà thấm vào bàng quang." Hoàng Đế hỏi: "Người uống rượu, rượu cũng vào dạ dày, thức ăn chưa tiêu nhuyễn mà nước tiểu lại ra trước, là vì sao?" Kỳ Bá đáp: "Rượu là chất lỏng của ngũ cốc đã ủ chín. Khí của nó mạnh mà trong, cho nên tuy vào sau thức ăn nhưng lại thành nước thải ra trước thức ăn." Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Ta nghe nói thượng tiêu như sương mù (khí toả ra lan khắp như hơi sương), trung tiêu như chỗ ngâm ủ (nhào nhuyễn, ủ cho thức ăn tan rã để lấy chất bổ), hạ tiêu như mương thoát nước (dẫn nước và chất bã thải ra ngoài), chính là nói điều này vậy."