Thiên "Tứ thời khí" (khí của bốn mùa), thứ mười chín.
Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế): Khí của bốn mùa, mỗi mùa có hình thái khác nhau. Trăm bệnh phát ra đều có nguyên do. Vậy phép cứu (hơ, đốt ngải trên huyệt) và châm (dùng kim đâm vào huyệt) lấy gì làm chuẩn?
Kỳ Bá đáp: Khí của bốn mùa, mỗi mùa ở một chỗ riêng trong cơ thể. Phép cứu châm lấy việc tìm đúng khí huyệt (huyệt, tức chỗ khí lưu thông ra vào trên thân thể) làm chuẩn.
Cho nên mùa xuân thì châm vào kinh mạch (đường chính vận hành khí huyết trong cơ thể), vào huyết mạch và vào khe giữa các thớ thịt. Bệnh nặng thì châm sâu, bệnh nhẹ thì châm nông.
Mùa hạ thì châm vào đường kinh đang thịnh và các tôn lạc (những nhánh mạch nhỏ nhất tỏa ra từ kinh mạch), châm vào khe thịt, chỉ vừa xuyên qua da.
Mùa thu thì châm vào huyệt kinh và huyệt du. Đây là hai trong năm loại "ngũ du huyệt": trên mỗi đường kinh có năm huyệt đặc biệt, xếp từ đầu ngón tay, ngón chân lên đến khuỷu tay, đầu gối, theo thứ tự tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp. Tà khí (khí gây bệnh từ bên ngoài xâm nhập) ở trong phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang) thì châm vào huyệt hợp.
Mùa đông thì châm vào huyệt tỉnh và huyệt huỳnh, phải châm sâu và lưu kim (để kim nằm lại một lúc).
Bệnh ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều) mà không ra mồ hôi thì châm năm mươi chín chỗ (năm mươi chín huyệt chuyên chữa bệnh nóng sốt).
Bệnh phong thủy (?) (phù do phong tà kèm nước ứ, chữ gốc bị mất), da căng phồng, thì châm năm mươi chỗ (?) (có bản chép là năm mươi bảy chỗ).
Châm lấy máu ở những mạch máu nổi trên da thì phải lấy cho hết.
Bệnh sôn tiết (tiêu chảy, đi ngoài ra thức ăn chưa tiêu) thì châm bổ (thủ pháp châm làm tăng cường chính khí đang suy yếu) ở phía trên huyệt Tam Âm Giao, bổ huyệt Âm Lăng Tuyền. Đều lưu kim lâu, đến khi cảm giác nóng lan ra mới thôi.
Chuột rút (gân co rút) ở mặt dương (mặt ngoài, mặt sau của chân tay) thì chữa ở mặt dương; chuột rút ở mặt âm (mặt trong, mặt trước) thì chữa ở mặt âm. Đều dùng phép thối thích (nung đỏ kim rồi châm).
Bệnh đồ thủy (?) (phù thũng toàn thân chỉ do nước ứ, chữ gốc bị mất) thì trước hết châm vào chỗ dưới huyệt Hoàn Cốc ba thốn (thốn là đơn vị đo trên thân thể, khoảng bằng bề ngang đốt giữa ngón tay cái của chính người bệnh). Dùng phi châm (kim to, đầu dẹt, hai lưỡi như lưỡi kiếm) để châm. Châm xong thì đặt ống (?) vào chỗ châm, đưa ống vào, vào rồi lại rút ra, đưa vào lặp lại, để tháo cho hết nước (?). Phải làm cho chỗ ấy rắn chắc lại.
Nếu nước chảy ra chậm thì người bệnh bứt rứt, ngột ngạt; nếu nước chảy ra nhanh thì người bệnh yên ổn. Cách một ngày châm một lần, đến khi nước (?) hết mới thôi.
Cho uống thuốc bế (thuốc làm khép lại, giữ cho nước không ứ trở lại). Lúc đang châm thì cho uống ngay. Lúc uống thuốc thì đừng ăn, lúc ăn thì đừng uống thuốc. Không được ăn món nào khác ngoài món đã định, giữ như vậy trong một trăm ba mươi lăm ngày.
Bệnh trước tý (chứng tê đau do khí ẩm thấp bám chặt một chỗ, nặng nề, không di chuyển) mãi không khỏi, khí lạnh lâu ngày không dứt, thì nung kim châm vào huyệt Tam Lý. Xương là cái trục (?) (câu này khó hiểu).
Trong ruột không thông lợi thì châm huyệt Tam Lý. Nếu tà khí thịnh thì tả (thủ pháp châm để đẩy, rút bớt tà khí), nếu chính khí hư yếu thì bổ.
Bệnh lệ phong (bệnh hủi, phong cùi) thì thường xuyên châm lên chỗ sưng. Châm xong lại dùng nhuệ châm (kim đầu nhọn sắc) châm vào chỗ ấy, ấn cho khí độc thoát ra, đến khi hết sưng mới thôi. Thường xuyên ăn những món theo phương đã định, không ăn món nào khác.
Trong bụng thường sôi, khí xộc ngược lên ngực, thở gấp, không đứng lâu được: tà khí ở đại trường (ruột già). Châm vào huyệt nguyên của hoang (hoang là vùng màng mỡ ở dưới tim, trên cơ hoành; huyệt nguyên của hoang là huyệt Bột Ương, tức huyệt Khí Hải dưới rốn), huyệt Cự Hư Thượng Liêm và huyệt Tam Lý.
Bụng dưới co kéo xuống hòn dái, kéo đến thắt lưng và cột sống, xộc ngược lên tim: tà khí ở tiểu trường (ruột non). Tiểu trường nối với dây treo hòn dái, thuộc về cột sống, xuyên qua gan và phổi, liên lạc với tâm hệ (các dây nối liền với tim).
Khí thịnh thì sinh quyết nghịch (khí đi ngược lên, làm chân tay lạnh, người khó chịu), xộc lên ruột và dạ dày, hun đốt gan, tản ra vùng hoang, kết lại ở rốn. Cho nên:
- châm huyệt nguyên của hoang để làm tan khí kết;
- châm kinh Thái Âm (đường kinh của phổi và tỳ) để bổ thêm;
- châm kinh Quyết Âm (đường kinh của gan) để làm khí đi xuống;
- châm huyệt Cự Hư Hạ Liêm để trừ tà khí;
- xét những đường kinh mà tà khí đi qua để điều hòa.
Hay nôn, nôn ra nước đắng, hay thở dài, trong lòng hồi hộp lo sợ như sắp có người đến bắt mình: tà khí ở đởm (túi mật), khí nghịch ở vị (dạ dày). Dịch mật trào ra thì miệng đắng, khí của dạ dày đi ngược lên thì nôn ra nước đắng, nên gọi là "ẩu đởm" (nôn ra mật). Châm huyệt Tam Lý để đưa khí đi xuống.
Khí của dạ dày đi ngược lên thì châm chích những mạch máu nhỏ thuộc kinh Thiếu Dương (đường kinh của túi mật) để chặn khí mật đi ngược. Sau đó điều hòa chỗ hư, chỗ thực, để trừ tà khí.
Ăn uống không xuống được, vùng cơ hoành bị bít tắc không thông: tà khí ở vị quản (lòng dạ dày). Nếu ở thượng quản (phần trên dạ dày) thì châm để ép khí đi xuống. Nếu ở hạ quản (phần dưới dạ dày) thì châm để làm tan mà trừ đi.
Bụng dưới đau và sưng, không đi tiểu được: tà khí ở tam tiêu (hệ thống ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, lo việc vận hành khí và đường nước trong cơ thể). Châm vào đại lạc (nhánh mạch lớn) của kinh Thái Dương (đường kinh của bàng quang), tức huyệt Ủy Dương. Xem lạc mạch ấy và các tiểu lạc (nhánh mạch nhỏ) của kinh Quyết Âm, chỗ nào máu ứ kết lại thì chích. Nếu sưng lan lên đến vùng dạ dày thì châm huyệt Tam Lý.
Nhìn sắc mặt, xét đôi mắt (?) (chữ gốc khó hiểu), để biết khí đang tản đi hay đang hồi lại: xem sắc của mắt để biết bệnh còn hay hết.
Giữ tâm chuyên nhất, nghe ngóng sự động tĩnh của người bệnh: bắt mạch ở khí khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) và nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu) để xem mạch.
- Mạch cứng, mạnh và trơn tuột dưới ngón tay thì bệnh ngày một nặng thêm.
- Mạch mềm thì bệnh sắp lui.
- Mạch các kinh đều đầy đủ, mạnh mẽ thì ba ngày bệnh khỏi.
Mạch khí khẩu dùng để xét phần âm, mạch nhân nghênh dùng để xét phần dương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video