Bệnh nóng lạnh, thiên thứ hai mươi mốt.
Bì hàn nhiệt (chứng nóng lạnh ở da) thì người bệnh không chịu nổi khi da chạm chiếu nằm, lông tóc khô như cháy, mũi khô ráp. Nếu không ra được mồ hôi thì châm vào lạc mạch (các nhánh mạch nhỏ, nông, tách ra từ đường kinh chính) của kinh Tam dương (ở đây chỉ kinh Thái dương, đường kinh dương nằm ở mặt sau cơ thể). Đồng thời dùng phép bổ (cách châm làm tăng cường chính khí đang thiếu) vào kinh Thủ Thái âm (đường kinh âm ở tay, thuộc phổi).
Cơ hàn nhiệt (chứng nóng lạnh ở thịt) thì thịt đau, lông tóc khô như cháy, môi khô ráp. Nếu không ra được mồ hôi thì châm kinh Tam dương ở phía dưới (vùng chân) để trích bỏ máu xấu. Đồng thời bổ kinh Túc Thái âm (đường kinh âm ở chân, thuộc tỳ) để làm cho ra mồ hôi.
Cốt hàn nhiệt (chứng nóng lạnh ở xương) thì người bệnh bứt rứt, nằm ngồi thế nào cũng không yên, mồ hôi tuôn mãi không dứt. Nếu răng chưa khô thì châm vào lạc mạch của kinh Thiếu âm (ở đây là Túc Thiếu âm, đường kinh âm ở chân, thuộc thận) ở mặt trong đùi. Nếu răng đã khô thì sẽ chết, không chữa được.
Chứng cốt quyết (khí nghịch loạn ở tầng xương, gây lạnh và rối loạn) cũng vậy. Chứng cốt tý (khí huyết bế tắc ở xương) thì các khớp không cử động được mà đau, mồ hôi tuôn ra, trong lòng bứt rứt. Chữa bằng cách châm vào kinh mạch chính của ba kinh âm ở chân, dùng phép bổ.
Thân thể bị thương, ra máu nhiều, lại bị trúng phong hàn (khí gió lạnh từ bên ngoài xâm nhập gây bệnh), hoặc như bị té ngã từ trên cao xuống, khiến tay chân rã rời, không co lại được, thì gọi là thể nọa (thân thể rã rời). Chữa bằng cách châm chỗ "tam kết giao" ở bụng dưới, phía dưới rốn. Tam kết giao là nơi giao hội của kinh Dương minh (đường kinh dương ở mặt trước cơ thể), kinh Thái âm (cùng mạch Nhâm). Đó là huyệt Quan nguyên, nằm dưới rốn ba thốn (đơn vị đo trên thân người, mỗi thốn khoảng bằng bề ngang đốt giữa ngón tay cái của chính người bệnh).
Chứng quyết tý (khí nghịch kèm bế tắc, chân tay lạnh, tê) là khí nghịch đi ngược lên tới bụng. Chữa bằng cách châm lạc mạch của kinh âm và kinh dương; xem kinh nào là kinh gây ra bệnh chính, rồi tả (cách châm làm tiêu bớt tà khí đang thừa) kinh dương, bổ kinh âm.
Chỗ mạch đập ở hai bên cổ gọi là Nhân nghênh. Nhân nghênh thuộc kinh Túc Dương minh (kinh dương ở chân, thuộc dạ dày), nằm phía trước anh cân (dải gân lớn chạy dọc hai bên cổ).
Phía sau anh cân là kinh Thủ Dương minh (kinh dương ở tay, thuộc ruột già), huyệt ở đó tên là Phù đột. Mạch kế tiếp là mạch Túc Thiếu dương (kinh dương ở chân, thuộc mật, đi dọc hai bên sườn cơ thể), huyệt tên là Thiên dũ. Mạch kế tiếp nữa là kinh Túc Thái dương (kinh dương ở chân, thuộc bàng quang), huyệt tên là Thiên trụ. Chỗ mạch đập dưới nách thuộc kinh Tý Thái âm (tức Thủ Thái âm), huyệt tên là Thiên phủ.
Dương khí nghịch lên làm đau đầu, ngực đầy tức, không thở được thì châm huyệt Nhân nghênh. Đột nhiên mất tiếng, khí nghẹn cứng ở họng thì châm huyệt Phù đột và chích cuống lưỡi cho ra máu. Đột nhiên điếc (?), khí mờ tắc, tai nghe không rõ, mắt nhìn không tỏ thì châm huyệt Thiên dũ. Đột nhiên co quắp, lên cơn động kinh (?), chóng mặt, chân không đỡ nổi thân thì châm huyệt Thiên trụ.
Đột nhiên khí bế tắc (?), khí bên trong nghịch lên, khí của gan và phổi xung đột nhau, máu tràn ra mũi và miệng thì châm huyệt Thiên phủ. Đó là năm bộ huyệt ở vùng Thiên dũ.
Kinh Tý Dương minh (tức Thủ Dương minh) có nhánh đi vào xương gò má và tỏa khắp các răng, huyệt ở đó tên là Đại nghênh. Sâu răng hàm dưới thì châm ở cánh tay. Nếu người bệnh sợ lạnh thì dùng phép bổ, không sợ lạnh thì dùng phép tả.
Kinh Túc Thái dương có nhánh đi vào xương gò má và tỏa khắp các răng, huyệt ở đó tên là Giác tôn. Sâu răng hàm trên thì châm ở phía trước mũi và gò má. Đang lúc phát bệnh, nếu mạch mạnh (thực) thì dùng phép tả, mạch yếu (hư) thì dùng phép bổ. Có thuyết nói châm ở chỗ phía ngoài mũi.
Kinh Túc Dương minh có nhánh đi kẹp hai bên mũi rồi vào mặt, huyệt tên là Huyền lư. Nhánh này nối với miệng, rồi đi thẳng lên nối vào gốc mắt. Xem chỗ nào có bệnh thì châm chỗ đó. Chỗ thừa thì làm giảm bớt, chỗ thiếu thì bổ thêm. Làm ngược lại thì bệnh càng nặng (?).
Kinh Túc Thái dương có nhánh đi qua gáy vào não, nối thẳng vào gốc mắt, gọi là nhãn hệ (dây nối mắt với não). Đầu và mắt đau khổ sở thì châm ở giữa hai gân lớn sau gáy.
Vào não rồi thì nhánh này tách ra thành mạch Âm kiểu và mạch Dương kiểu (hai mạch phụ điều khiển việc nhắm mở mắt, ngủ và thức). Âm và dương giao nhau: dương đi vào âm, âm đi ra dương, gặp nhau ở khoé mắt ngoài. Dương khí thịnh thì mắt trợn mở (không ngủ được), âm khí thịnh thì mắt nhắm (ngủ li bì).
Chứng nhiệt quyết (khí nghịch kèm nóng) thì châm kinh Túc Thái âm và kinh Thiếu dương, đều lưu kim (giữ kim lại trong huyệt một thời gian). Chứng hàn quyết (khí nghịch kèm lạnh) thì châm kinh Túc Dương minh và kinh Thiếu âm ở chân, đều lưu kim.
Lưỡi thõng ra, chảy nước dãi, trong lòng bứt rứt ngột ngạt thì châm kinh Túc Thiếu âm. Rét run lập cập, cằm đập vào nhau, không ra được mồ hôi, bụng trướng, bứt rứt ngột ngạt thì châm kinh Thủ Thái âm. Châm chứng hư thì châm thuận theo lúc khí đang đi qua; châm chứng thực thì châm đón đầu lúc khí đang tới.
Mùa xuân châm lạc mạch, mùa hạ châm phận tấu (khe giữa các thớ thịt và lớp dưới da), mùa thu châm khí khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay), mùa đông châm kinh du (các huyệt du nằm trên đường kinh chính). Trong bốn mùa ấy, mỗi mùa lấy thời tiết của mùa làm chuẩn mực để châm.
Châm lạc mạch thì chữa bệnh ở da, châm phận tấu thì chữa bệnh ở thịt, châm khí khẩu thì chữa bệnh ở gân và mạch, châm kinh du thì chữa bệnh ở xương và tuỷ.
Ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) ứng với năm bộ trên thân thể. Một là Phục thố (khối thịt nổi ở mặt trước đùi, trông như con thỏ nằm). Hai là bắp chân, chỗ gọi là bắp chân tức là ● (chữ mất, có lẽ chỉ phần thịt bụng chân) (?). Ba là lưng. Bốn là các huyệt du của ngũ tạng (ở lưng). Năm là gáy. Năm bộ này mà mọc ung thư (nhọt độc: ung là nhọt sưng to ở nông, thư là nhọt ăn sâu) thì sẽ chết.
Bệnh bắt đầu từ cánh tay thì trước hết châm kinh Thủ Dương minh và kinh Thái âm để cho ra mồ hôi. Bệnh bắt đầu từ đầu thì trước hết châm kinh Thái dương ở gáy để cho ra mồ hôi. Bệnh bắt đầu từ chân và cẳng chân thì trước hết châm kinh Túc Dương minh để cho ra mồ hôi.
Châm kinh Tý Thái âm có thể làm ra mồ hôi, châm kinh Túc Dương minh cũng có thể làm ra mồ hôi. Cho nên châm kinh âm mà mồ hôi ra quá nhiều thì châm kinh dương để cầm lại. Châm kinh dương mà mồ hôi ra quá nhiều thì châm kinh âm để cầm lại.
Cái hại của việc châm kim là: châm đã trúng (đã đắc khí) mà không rút kim ra thì tinh khí bị hao thoát; châm chưa trúng mà đã rút kim ra thì khí tà dồn tụ lại. Tinh khí hao thoát thì bệnh nặng thêm và người bệnh suy nhược (?). Khí tà dồn tụ thì sinh ra ung thư.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video