Thiên 22 — Thiên 22 — Bệnh điên cuồng

 Bệnh điên và bệnh cuồng, thiên thứ hai mươi hai. (Trong sách y học cổ này, "điên" là chứng bệnh lên cơn: người đột ngột ngã ra, cứng đờ, co giật, sùi bọt mép, gần giống bệnh động kinh. "Cuồng" là chứng rối loạn tinh thần kiểu kích động: nói càn, làm bậy, la hét, đi lang thang không dừng.)

 Khoé mắt nứt ra ở phía ngoài, về phía mặt, gọi là nhuệ tí (đuôi mắt, góc nhọn của mắt). Khoé mắt ở phía trong, gần sống mũi, gọi là nội tí (khoé mắt trong). Mí trên thuộc ngoại tí (phần ngoài của mắt), mí dưới thuộc nội tí (phần trong của mắt).

 Khi bệnh điên mới phát, trước hết người bệnh buồn rầu không vui, đầu nặng và đau, mắt trợn ngược lên và đỏ. Khi nặng đến cực điểm thì lên cơn, xong cơn thì trong lòng bứt rứt. Phải xem xét những biểu hiện trên vùng trán. Châm vào ba đường kinh thủ thái dương (đường kinh thuộc ruột non, chạy ở tay), thủ dương minh (đường kinh thuộc ruột già, chạy ở tay) và thủ thái âm (đường kinh thuộc phổi, chạy ở tay). Châm cho máu chảy ra, đợi đến khi màu máu đổi khác thì dừng. ("Kinh" hay "kinh mạch" là những đường dẫn khí huyết trong cơ thể theo y học cổ truyền.)

 Khi bệnh điên mới phát mà miệng méo kéo lệch, kêu khóc la hét, thở gấp, tim đập hồi hộp, thì phải xem xét kinh thủ dương minh và kinh thủ thái dương. Nếu bên trái co cứng thì châm bên phải; nếu bên phải co cứng thì châm bên trái. Châm cho máu chảy ra, đến khi màu máu đổi khác thì dừng.

 Khi bệnh điên mới phát mà trước hết người bệnh ưỡn ngược ra sau, cứng đờ, rồi sau đó đau sống lưng, thì phải xem xét các kinh túc thái dương (đường kinh thuộc bàng quang, chạy ở chân), túc dương minh (đường kinh thuộc dạ dày, chạy ở chân), túc thái âm (đường kinh thuộc tỳ, chạy ở chân) và thủ thái dương. Châm cho máu chảy ra, đến khi màu máu đổi khác thì dừng.

 Người chữa bệnh điên nên thường xuyên ở cạnh người bệnh, để quan sát xem chỗ nào là chỗ nên châm. Khi cơn bệnh đến, thấy chỗ nào có biểu hiện bất thường thì dùng phép tả (cách châm để rút bớt cái tà, cái thừa ra khỏi cơ thể) ở chỗ đó. Lấy máu chích ra đựng vào một cái bầu nậm. Đến lúc người bệnh lên cơn, máu trong bầu sẽ tự động đậy. Nếu máu không động đậy thì cứu (đốt ngải cứu hơ nóng trên huyệt) ở cùng cốt (đầu mút dưới cùng của cột sống) hai mươi tráng (mỗi mồi ngải đốt hết một lần gọi là một tráng). Cùng cốt chính là xương cùng (?) (nguyên văn mất một chữ, theo các bản khác là xương cùng cụt).

 Điên ở xương: vùng má dưới, các huyệt ở quanh răng và những khe giữa các thớ thịt đều căng đầy, nhưng xương thì lộ trơ ra, mồ hôi chảy, trong người bứt rứt ngột ngạt, nôn ra nhiều bọt dãi, hơi trong bụng thoát ra đường dưới. Bệnh như vậy là không chữa được.

 Điên ở gân: toàn thân mỏi mệt, gân co rút căng cứng dữ dội. Châm vào mạch Đại trữ (tên một huyệt) trên đường kinh lớn ở gáy. Nếu nôn ra nhiều bọt dãi, hơi thoát ra đường dưới thì không chữa được.

 Điên ở mạch: người bệnh đột ngột ngã vật ra, các mạch ở tứ chi đều căng phồng nhưng lại lỏng lẻo. Nếu mạch căng đầy thì châm tất cả các mạch ấy cho chảy máu. Nếu mạch không căng đầy thì cứu ở đường kinh thái dương vùng gáy, cứu huyệt Đới mạch cách eo lưng ba thốn (thốn là đơn vị đo trong châm cứu, tính theo chiều ngang ngón tay của chính người bệnh), và cứu các huyệt bản du (những huyệt chủ chốt của mỗi đường kinh, nằm từ khuỷu tay, đầu gối trở xuống) ở chỗ khe các thớ thịt. Nếu nôn ra bọt dãi, hơi thoát ra đường dưới thì không chữa được. Người bị bệnh điên mà khi lên cơn lại phát như người cuồng thì sẽ chết, không chữa được.

 Khi bệnh cuồng mới sinh, trước hết người bệnh tự buồn thương, hay quên, dễ giận, hay sợ hãi. Bệnh này sinh ra do lo âu và đói khát. Cách chữa là châm kinh thủ thái dương và thủ dương minh, cho máu chảy đến khi màu máu đổi khác thì dừng, đồng thời châm cả kinh túc thái âm và túc dương minh.

 Khi bệnh cuồng mới phát, người bệnh ít ngủ, không thấy đói, tự cho mình là cao quý, hiền tài, tự cho mình là giỏi lý lẽ, thông minh, tự cho mình là tôn quý, hay chửi mắng, ngày đêm không ngừng. Cách chữa là châm kinh thủ dương minh, thủ thái dương, thủ thái âm, và mạch ở dưới lưỡi thuộc kinh thiếu âm (đường kinh thuộc tim và thận). Xem chỗ nào mạch căng mạnh thì châm hết, chỗ nào không căng mạnh thì bỏ qua.

 Người nói năng điên loạn, hay hoảng sợ, hay cười, thích ca hát, đi lang thang không ngừng, là do bị sợ hãi quá độ mà sinh ra. Cách chữa là châm kinh thủ dương minh, thủ thái dương và thủ thái âm.

 Người bị cuồng mà mắt thấy những thứ không có thật, tai nghe những tiếng không có thật, hay la hét, là do khí trong người suy kém mà sinh ra. Cách chữa là châm kinh thủ thái dương, thủ thái âm, thủ dương minh, kinh túc thái âm, và hai bên má dưới ở vùng đầu.

 Người bị cuồng mà ăn nhiều, hay thấy ma quỷ thần thánh, hay cười nhưng không cười thành tiếng ra ngoài, là do từng vui mừng quá độ mà sinh ra. Cách chữa là châm kinh túc thái âm, túc thái dương, túc dương minh, sau đó châm kinh thủ thái âm, thủ thái dương, thủ dương minh.

 Người bị cuồng mới phát, chưa đến mức có những biểu hiện như trên, thì trước hết châm vào chỗ mạch đập ở huyệt Khúc tuyền (huyệt ở mặt trong đầu gối) cả bên trái lẫn bên phải, và chỗ nào mạch căng mạnh thì châm cho thấy máu. Chốc lát sau bệnh sẽ khỏi. Nếu không khỏi thì châm theo các phép đã nói ở trên, và cứu ở vùng xương cùng (?) (nguyên văn mất một chữ) hai mươi tráng.

 Chứng phong nghịch (khí nghịch loạn do tà khí gió xâm nhập): tứ chi đột nhiên sưng phù, thân mình lạnh run như bị dầm trong nước, rên khẽ từng hồi và chốc chốc lại thấy rét, đói thì bứt rứt, no thì hay thay đổi bất thường (?). Châm kinh thủ thái âm và đường kinh có quan hệ trong – ngoài với nó (tức kinh thủ dương minh), cùng các đường kinh túc thiếu âm và túc dương minh. Nếu thịt lạnh thì châm huyệt huỳnh (huyệt thứ hai trong năm huyệt chủ chốt của đường kinh, nằm ở gần đầu ngón tay, ngón chân); nếu lạnh vào tới xương thì châm huyệt tỉnh (huyệt ở ngay đầu mút ngón tay, ngón chân, nơi khí của đường kinh bắt đầu) và huyệt kinh (huyệt thứ tư trong năm huyệt chủ chốt, nằm quanh vùng cổ tay, cổ chân).

 Chứng quyết nghịch (khí trong người đi ngược, không thông, làm chân tay lạnh giá) khi phát bệnh: hai chân đột nhiên lạnh ngắt, ngực như sắp vỡ toác, ruột như bị dao cắt, bứt rứt mà không ăn được, mạch dù to hay nhỏ đều sáp (mạch đi rít, không trơn tru, như dao cạo trên tre). Nếu ấm thì châm kinh túc thiếu âm, nếu lạnh thì châm kinh túc dương minh. Lạnh thì dùng phép bổ (cách châm để bồi thêm cái thiếu), ấm thì dùng phép tả.

 Quyết nghịch mà bụng trướng đầy, ruột sôi, ngực tức không thở được, thì châm ở hai bên sườn phía dưới ngực, chỗ mà khi người bệnh ho thì thấy động dưới tay mình, cùng với các huyệt bối du (các huyệt ở hai bên cột sống lưng, nơi khí của tạng phủ dồn tới). Lấy tay ấn vào, chỗ nào ấn vào mà người bệnh thấy dễ chịu ngay thì đúng là chỗ đó.

 Bên trong bị bế tắc, không đi tiểu được, thì châm kinh túc thiếu âm, túc thái dương, và dùng trường châm (loại kim dài, một trong chín loại kim châm cổ) châm vào vùng xương cụt (?).

 Nếu khí đi ngược lên thì châm các kinh thái âm, dương minh, quyết âm (đường kinh thuộc gan và màng tim). Nếu nặng thì châm kinh thiếu âm và dương minh, tức là những đường kinh có mạch đập động.

 Chứng thiểu khí (khí trong người yếu ít, hụt hơi): thân mình lạnh run như dầm nước, nói năng đứt quãng hụt hơi, xương đau mỏi, người nặng nề, uể oải không muốn cử động. Phải dùng phép bổ ở kinh túc thiếu âm.

 Chứng đoản khí (thở ngắn, thở gấp): hơi thở ngắn, không liền mạch, hễ cử động là hết hơi. Phải dùng phép bổ ở kinh túc thiếu âm, và trừ bỏ các lạc mạch (những mạch máu nhỏ nổi ngoài da) có máu ứ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video