Thiên 28 — Thiên 28 — Hỏi miệng

 Thiên thứ hai mươi tám: Khẩu vấn (hỏi về những điều thầy truyền miệng).

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa) lúc rảnh rỗi ở nhà, cho người hầu hai bên lui ra rồi hỏi Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, tinh thông y thuật): "Ta đã được nghe kinh về cửu châm (chín loại kim dùng trong châm cứu), đã bàn về âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật và của cơ thể) thuận nghịch, và đã nói xong về sáu kinh (sáu đường kinh lớn chạy khắp cơ thể). Nay ta mong được nghe những điều truyền miệng."

 Kỳ Bá rời chỗ ngồi, lạy hai lạy, thưa: "Câu hỏi hay thay! Đây chính là những điều thầy xưa truyền miệng lại." Hoàng Đế nói: "Ta muốn nghe những điều truyền miệng ấy."

 Kỳ Bá đáp: "Phàm mọi bệnh lúc mới phát sinh đều do gió, mưa, lạnh, nóng; do âm dương (ở đây chỉ chuyện chăn gối nam nữ), mừng, giận; do ăn uống, nơi ở; do kinh hãi lớn hay sợ hãi đột ngột. Khi đó huyết khí (máu và khí – nguồn sống nuôi cơ thể) tách lìa nhau, âm dương bị phá hỏng, kinh lạc (mạng lưới đường dẫn khí huyết: kinh là đường chính, lạc là nhánh rẽ) bị nghẽn đứt, đường mạch không thông, âm dương trái ngược nhau, vệ khí (thứ khí chạy ở ngoài mạch, bảo vệ phần ngoài cơ thể) ứ đọng lại, kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chính) trống rỗng, huyết khí không chạy theo thứ lớp, thế là mất lẽ thường. Những điều không có trong kinh sách, xin được nói cách chữa."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta ngáp là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Vệ khí ban ngày đi ở phần dương, nửa đêm thì đi vào phần âm. Âm chủ về đêm, đêm thì nằm ngủ. Dương chủ phía trên, âm chủ phía dưới. Cho nên khi âm khí đã dồn tụ ở dưới mà dương khí chưa hết, dương kéo lên, âm kéo xuống, âm dương giằng kéo nhau, nên ngáp liên tục. Dương khí hết, âm khí thịnh thì mắt nhắm lại (ngủ); âm khí hết mà dương khí thịnh thì tỉnh dậy. Chữa thì tả (châm theo cách rút bớt, làm giảm phần khí đang thừa) kinh Túc thiếu âm (kinh Thận ở chân), bổ (châm theo cách làm đầy thêm phần khí đang thiếu) kinh Túc thái dương (kinh Bàng quang ở chân)."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta nấc cụt là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Thức ăn vào dạ dày, vị khí (khí của dạ dày) bốc lên rót vào phổi. Nay có khí lạnh cũ sẵn có cùng với khí của thức ăn mới, cả hai cùng quay trở lại dạ dày; cũ và mới rối loạn lẫn nhau, chân khí (khí chính của cơ thể) và tà khí (khí độc gây bệnh) đánh nhau, khí dồn lại cùng chạy ngược, lại từ dạ dày bốc ra, nên thành nấc. Chữa thì bổ kinh Thủ thái âm (kinh Phế ở tay), tả kinh Túc thiếu âm."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta thổn thức sụt sùi là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Đó là do âm khí thịnh mà dương khí hư, âm khí đi nhanh mà dương khí đi chậm, âm khí thịnh mà dương khí như bị cắt đứt, nên thành thổn thức. Chữa thì bổ kinh Túc thái dương, tả kinh Túc thiếu âm."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta rùng mình ớn lạnh là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Khí lạnh xâm nhập trú ở da, âm khí thịnh, dương khí hư, nên rùng mình ớn lạnh, run cầm cập. Chữa thì bổ các kinh dương."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta ợ hơi là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Khí lạnh xâm nhập trú ở dạ dày, khí quyết nghịch (khí chạy ngược bất thường) từ dưới đi lên rồi tản ra, lại từ dạ dày bốc ra, nên thành ợ. Chữa thì bổ kinh Túc thái âm (kinh Tỳ ở chân) và kinh Túc dương minh (kinh Vị ở chân); có thuyết nói là bổ ở đầu lông mày."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta hắt hơi là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Dương khí điều hòa, trôi chảy, đầy lên ở tim rồi thoát ra ở mũi, nên thành hắt hơi. Chữa thì bổ huyệt huỳnh (huyệt thứ hai trong năm loại huyệt chính ở đầu chi của mỗi kinh, nơi khí bắt đầu chảy như dòng suối nhỏ) của kinh Túc thái dương và chỗ đầu lông mày; có thuyết nói là ở trên lông mày."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta rã rời, rũ người xuống là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Dạ dày không đầy đủ thì các mạch đều hư; các mạch hư thì gân mạch bải hoải; gân mạch đã bải hoải mà còn gắng sức trong chuyện chăn gối, khí không hồi phục lại được, nên thành rã rời rũ người. Chữa thì tùy theo chỗ bệnh nằm, bổ ở khoảng giữa các thớ thịt."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta buồn rầu mà nước mắt nước mũi chảy ra là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Tâm (tim, theo y học cổ là cơ quan chủ về thần trí) là chủ của ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Mắt là nơi tụ hội của tông mạch (các mạch lớn, mạch chủ), là con đường của chất dịch ở phần trên. Miệng và mũi là cửa ngõ của khí. Cho nên khi buồn đau, sầu lo thì tâm bị lay động; tâm lay động thì ngũ tạng lục phủ đều chao đảo; chao đảo thì tông mạch bị cảm động; tông mạch cảm động thì đường dịch mở ra; đường dịch mở ra nên nước mắt nước mũi chảy ra."

 "Chất dịch là thứ để tưới tinh khí (phần khí tinh túy nuôi cơ thể) và làm ẩm các khiếu rỗng (các lỗ trên cơ thể như mắt, tai, mũi, miệng). Cho nên khi đường dịch phía trên mở ra thì khóc chảy nước mắt; khóc không dứt thì dịch cạn kiệt; dịch cạn thì tinh khí không được tưới lên; tinh khí không được tưới lên thì mắt không còn trông thấy gì, vì thế gọi là đoạt tinh (bị cướp mất tinh khí). Chữa thì bổ huyệt Thiên trụ thuộc kinh chạy kẹp hai bên cổ."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta thở dài là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Lo âu suy nghĩ thì tâm hệ (các dây mạch nối với tim) căng thắt; tâm hệ căng thắt thì đường khí bị thắt lại; thắt lại thì khí không thông, nên phải thở dài để duỗi khí ra. Chữa thì bổ kinh Thủ thiếu âm (kinh Tâm ở tay), kinh Tâm chủ (tức kinh Thủ quyết âm Tâm bào – kinh của màng bọc tim), và kinh Túc thiếu dương (kinh Đởm, tức kinh mật, ở chân), đều lưu kim (giữ kim lại trong huyệt một lúc)."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta chảy nước dãi là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Thức ăn thức uống đều vào dạ dày. Trong dạ dày có nhiệt thì giun sán cựa động; giun sán cựa động thì dạ dày chùng ra; dạ dày chùng ra thì Liêm tuyền (huyệt dưới cằm, ở đây chỉ cửa tiết nước bọt dưới lưỡi) mở ra, nên chảy nước dãi. Chữa thì bổ kinh Túc thiếu âm."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta ù tai là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Tai là nơi tụ hội của tông mạch. Cho nên khi dạ dày trống rỗng thì tông mạch hư; tông mạch hư thì khí trôi tuột xuống dưới, mạch có chỗ bị cạn kiệt, nên tai ù. Chữa thì bổ huyệt Khách chủ nhân (huyệt ở phía trước tai) và chỗ trên móng ngón tay cái, nơi móng giáp với thịt."

 Hoàng Đế hỏi: "Người ta tự cắn vào lưỡi là do khí nào gây nên?"

 Kỳ Bá đáp: "Đó là do khí quyết nghịch chạy ngược lên, khí của các mạch lần lượt kéo đến. Khí của kinh Thiếu âm đến thì cắn lưỡi, khí của kinh Thiếu dương đến thì cắn má, khí của kinh Dương minh đến thì cắn môi. Xem kinh nào chủ về bệnh ấy thì bổ kinh đó."

 Cả mười hai chứng tà này đều là kỳ tà (tà khí khác thường, không đi theo đường kinh chính) chạy vào các khiếu rỗng. Cho nên chỗ nào tà khí trú lại thì chỗ ấy đều là chỗ thiếu hụt.

 Vì thế, khí ở phần trên không đủ thì não không đầy, tai khổ vì ù, đầu khổ vì nặng gục xuống, mắt hoa lên. Khí ở phần giữa không đủ thì nước tiểu và phân thay đổi bất thường, ruột khổ vì sôi. Khí ở phần dưới không đủ thì sinh chứng nuy quyết (chân tay yếu mềm, teo nhão và lạnh ngược từ dưới lên) và tâm bức bối. Chữa thì bổ ở dưới mắt cá ngoài chân, lưu kim.

 Hoàng Đế hỏi: "Chữa những chứng ấy thế nào?"

 Kỳ Bá đáp: "Thận chủ về chứng ngáp, nên châm kinh Túc thiếu âm. Phổi chủ về chứng nấc, nên châm kinh Thủ thái âm và kinh Túc thiếu âm. Thổn thức là do âm và dương cách tuyệt nhau, nên bổ kinh Túc thái dương, tả kinh Túc thiếu âm. Rùng mình ớn lạnh thì bổ các kinh dương. Ợ hơi thì bổ kinh Túc thái âm và kinh Túc dương minh. Hắt hơi thì bổ kinh Túc thái dương ở đầu lông mày. Rã rời rũ người thì tùy theo chỗ bệnh nằm, bổ ở khoảng giữa các thớ thịt."

 "Chảy nước mắt thì bổ huyệt Thiên trụ thuộc kinh kẹp hai bên cổ; kẹp hai bên cổ tức là ở chỗ giữa đầu chia ra hai bên. Thở dài thì bổ kinh Thủ thiếu âm, kinh Tâm chủ và kinh Túc thiếu dương, lưu kim. Chảy nước dãi thì bổ kinh Túc thiếu âm. Ù tai thì bổ huyệt Khách chủ nhân và chỗ trên móng ngón tay cái, nơi móng giáp với thịt. Tự cắn lưỡi thì xem kinh nào chủ về bệnh ấy mà bổ."

 "Mắt hoa, đầu nặng gục xuống thì bổ ở dưới mắt cá ngoài chân, lưu kim. Chứng nuy quyết và tâm bức bối thì châm ở chỗ cao hơn kẽ ngón chân cái hai thốn (đơn vị đo trên thân người, khoảng bằng bề ngang đốt giữa ngón tay của chính người bệnh), lưu kim; có thuyết nói là châm ở dưới mắt cá ngoài chân, lưu kim."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video