Thiên 35 — Thiên 35 — Bàn về chướng

 Thiên thứ ba mươi lăm: Bàn về chứng trướng (chứng khí ứ lại làm căng đầy, phình to ở bụng, ngực, da…).

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa, người hỏi về y đạo) hỏi: Mạch ứng ra ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) thế nào thì là chứng trướng?

 Kỳ Bá (bề tôi kiêm thầy thuốc của Hoàng Đế) đáp: Mạch to, cứng mà sáp (mạch đi rít, không trơn tru) thì là chứng trướng.

 Hoàng Đế hỏi: Làm sao biết trướng ở tạng hay ở phủ? (Tạng là năm cơ quan đặc, cất giữ tinh khí: tâm, can, tỳ, phế, thận. Phủ là các cơ quan rỗng, tiếp nhận và chuyển đưa thức ăn, nước uống: vị, đại trường, tiểu trường, bàng quang, tam tiêu, đởm.)

 Kỳ Bá đáp: Mạch thuộc âm là trướng ở tạng, mạch thuộc dương là trướng ở phủ.

 Hoàng Đế hỏi: Khí làm người ta bị trướng là ở trong huyết mạch (đường mạch dẫn máu), hay ở bên trong tạng phủ?

 Kỳ Bá đáp: Cả ba chỗ ấy đều có khí đó, nhưng đều không phải là nơi chứng trướng trú ngụ.

 Hoàng Đế nói: Xin được nghe nơi chứng trướng trú ngụ.

 Kỳ Bá đáp: Chứng trướng đều nằm ở bên ngoài tạng phủ; nó chèn ép tạng phủ, căng phình vùng ngực và hai bên sườn, làm da căng lên, cho nên gọi là trướng.

 Hoàng Đế nói: Tạng phủ nằm trong ngực, sườn và bụng, giống như đồ quý được cất kín trong hòm rương; mỗi thứ có tên gọi và chỗ ở theo thứ tự riêng, tên khác nhau mà cùng ở một chỗ; trong cùng một khu vực mà khí của mỗi thứ lại khác nhau. Xin được nghe nguyên do.

 Hoàng Đế nói: Chưa hiểu ý ấy, xin hỏi lại (?).

 Kỳ Bá đáp: Ngực và bụng là bức thành bao bọc tạng phủ. Đản trung (vùng giữa ngực, nơi bao bọc quả tim) là cung thành của tâm chủ (tim, vị vua của cơ thể).

 Vị (dạ dày) là kho lớn chứa lương thực. Họng và tiểu trường (ruột non) là đường chuyển đưa. Năm cửa của vị (theo các nhà chú giải: cửa họng, cửa trên dạ dày, cửa dưới dạ dày, chỗ nối ruột non với ruột già, và hậu môn) là cổng ngõ của xóm làng.

 Huyệt Liêm tuyền (huyệt ở dưới cằm, phía trên yết hầu) và Ngọc anh (huyệt ở giữa ngực, có sách cho là huyệt Ngọc đường) là đường đi của tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, mồ hôi…).

 Cho nên năm tạng sáu phủ đều có ranh giới riêng, bệnh của mỗi thứ đều có hình trạng riêng.

 Dinh khí (khí nuôi dưỡng, chạy trong lòng mạch) đi theo mạch; nếu vệ khí (khí bảo vệ cơ thể, chạy bên ngoài mạch, ở da thịt) đi ngược thì thành mạch trướng (trướng ở đường mạch). Vệ khí cùng đi song song với mạch theo các khe giữa thớ thịt mà ứ lại thì thành phu trướng (trướng ở da).

 Châm vào huyệt Túc tam lý (huyệt ở phía ngoài cẳng chân, dưới đầu gối chừng ba tấc) bằng phép tả (cách châm để rút bớt, làm tan khí tà); bệnh mới mắc thì châm một lần, bệnh đã lâu thì châm ba lần. Không cần hỏi bệnh thuộc hư (chính khí suy yếu) hay thực (tà khí thịnh), cái giỏi của thầy thuốc là ở chỗ tả cho nhanh.

 Hoàng Đế nói: Xin được nghe hình trạng của các chứng trướng.

 Kỳ Bá đáp: Trướng ở tâm (tim) thì trong lòng bứt rứt, hơi thở ngắn, nằm không yên.

 Trướng ở phế (phổi) thì ngực đầy mà rỗng, thở gấp và ho.

 Trướng ở can (gan) thì dưới sườn đầy, đau lan xuống bụng dưới.

 Trướng ở tỳ (cơ quan tiêu hóa, vận chuyển chất bổ dưỡng) thì hay nôn ọe, tay chân bứt rứt khó chịu, thân thể nặng nề như không mang nổi quần áo, nằm không yên.

 Trướng ở thận thì bụng đầy, kéo ra sau lưng, ấm ức khó chịu, đau thắt lưng và hông đùi.

 Trướng ở sáu phủ: Trướng ở vị (dạ dày) thì bụng đầy, đau vùng vị quản (vùng dạ dày, chỗ trên rốn dưới mỏ ác), mũi ngửi thấy mùi khét, ăn uống bị trở ngại, đại tiện khó.

 Trướng ở đại trường (ruột già) thì ruột sôi, đau, có tiếng nước óc ách; mùa đông lại bị nhiễm lạnh thêm thì đi tả ra cả thức ăn chưa tiêu.

 Trướng ở tiểu trường (ruột non) thì bụng dưới căng phình, đau lan ra thắt lưng.

 Trướng ở bàng quang (bọng đái) thì bụng dưới đầy mà tiểu tiện bí tắc.

 Trướng ở tam tiêu (hệ thống chia thân mình làm ba phần trên, giữa, dưới, là đường lưu thông của khí và nước trong cơ thể) thì khí đầy trong da, sờ vào thấy nhẹ bỗng mà không cứng.

 Trướng ở đởm (túi mật) thì dưới sườn đau trướng, miệng đắng, hay thở dài.

 Phàm các chứng trướng kể trên, cách chữa chỉ có một: phải biết rõ nghịch thuận (khí đi ngược hay đi xuôi, bệnh trái hay thuận), phép châm và số lần châm không được sai.

 Nếu tả chỗ hư, bổ (cách châm để bồi thêm chính khí) chỗ thực, thì thần khí rời khỏi chỗ ở của nó, rước tà khí vào mà làm mất chính khí, chân khí (khí gốc duy trì sự sống) không thể ổn định; đó là cái hại do thầy thuốc vụng gây ra, gọi là làm người bệnh chết yểu (?).

 Còn bổ chỗ hư, tả chỗ thực, thì thần khí trở về chỗ ở của nó, lâu dần lấp đầy chỗ trống thiếu; như thế gọi là thầy thuốc giỏi.

 Hoàng Đế hỏi: Chứng trướng sinh ra từ đâu? Do nguyên nhân gì mà có?

 Kỳ Bá đáp: Vệ khí ở trong thân thể thường đi song song với mạch, men theo các khe giữa thớ thịt; đường đi có lúc ngược lúc xuôi, âm dương nối theo nhau, như vậy mới hợp với sự điều hòa của trời đất; năm tạng lần lượt vận hành hết vòng lại bắt đầu, theo thứ tự bốn mùa, nhờ đó thức ăn ngũ cốc mới được tiêu hóa.

 Nếu về sau có quyết khí (khí đi ngược, thường kèm lạnh) ở phần dưới, dinh khí và vệ khí ngưng trệ lại, hàn khí (khí lạnh gây bệnh) ngược lên trên, chân khí và tà khí đánh nhau, hai khí giao tranh, hợp lại thì thành chứng trướng.

 Hoàng Đế nói: Hay lắm. Làm thế nào để gỡ mối nghi?

 Kỳ Bá đáp: Phải đối chiếu với chân khí; xét hợp cả ba chỗ (theo chú giải: huyết mạch, tạng phủ và các khe thớ thịt) thì sẽ nắm được (?).

 Hoàng Đế nói: Hay lắm.

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá: Thiên bàn về chứng trướng nói rằng không cần hỏi hư hay thực, cái giỏi của thầy thuốc là tả cho nhanh; bệnh mới thì châm một lần, bệnh lâu thì châm ba lần là khí xuống. Nay có trường hợp châm ba lần mà khí vẫn không xuống, lỗi ở đâu?

 Kỳ Bá đáp: Lời ấy là nói về trường hợp kim châm sâu tới lớp màng giữa các thớ thịt và châm trúng khí huyệt (huyệt vị, chỗ khí ra vào trên cơ thể).

 Nếu không châm trúng khí huyệt thì khí bị bế tắc ở bên trong; kim không vào tới lớp màng thì khí không lưu thông; nếu kim lệch lên trên mà chỉ chạm vào thịt thì vệ khí rối loạn, âm dương xô đuổi nhau.

 Đối với chứng trướng, đáng tả mà không tả, nên khí không xuống. Châm ba lần mà khí không xuống thì phải đổi chỗ châm; khí xuống rồi mới thôi, chưa xuống thì châm lại từ đầu; như thế có thể vẹn toàn, đâu có chuyện nguy hiểm?

 Đối với chứng trướng, phải xét kỹ để chẩn đoán cho đúng (?): đáng tả thì tả, đáng bổ thì bổ, thì hiệu quả đến ngay như trống đáp tiếng dùi (dùi vừa gõ là trống kêu liền); lẽ nào có chuyện khí không xuống?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video