Thiên 38 — Thiên 38 — Nghịch thuận, béo gầy

 Thiên thứ ba mươi tám: Nghịch thuận phì sấu (thuận chiều và ngược chiều của kinh mạch; người béo và người gầy).

 Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Ta được thầy dạy về phép châm (dùng kim châm vào các huyệt trên cơ thể để chữa bệnh). Thầy dạy rất nhiều, ta đã biết hết cả. Phép của thầy đem ra dùng thì bệnh tan như biến mất. Những bệnh bám chặt cũng chưa có bệnh nào cứng cỏi đến mức chữa không được (?). Thầy nhờ học hỏi mà thành thạo, hay nhờ xem xét kỹ sự vật mà trong lòng tự nghĩ ra?

 Kỳ Bá đáp: Người theo một môn đạo lý thì trên phải hợp với trời, dưới phải hợp với đất, ở giữa phải hợp với việc của con người. Ắt phải có phép tắc rõ ràng để đặt ra độ số (các mức đo lường, quy chuẩn), có khuôn mẫu làm chuẩn để đối chiếu, kiểm xét, sau đó mới truyền lại được. Cho nên người thợ mộc không thể bỏ thước mà đoán ngắn dài, không thể bỏ dây mực mà xác định mặt phẳng. Người thợ không thể bỏ cái quy (com-pa) mà vẽ hình tròn, bỏ cái củ (thước thợ hình góc vuông) mà làm hình vuông. Biết dùng những phép ấy chính là thuận theo lẽ tự nhiên của sự vật. Đó là cách dạy dễ đem ra dùng, là lẽ thường của nghịch và thuận.

 Hoàng Đế hỏi: Xin hỏi lẽ tự nhiên ấy là thế nào? Kỳ Bá đáp: Đứng bên chỗ sâu mà khơi nước thì chẳng cần tốn sức, nước cũng cạn được. Theo chỗ đường ngầm mà khai thông chỗ xung yếu thì kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) có thể thông suốt (?). Câu này nói về khí (dòng sinh lực vận hành trong cơ thể) trơn hay rít, huyết và thủy dịch trong hay đục, và sự vận hành thuận hay ngược.

 Hoàng Đế hỏi: Xin hỏi người da trắng hay da đen, béo hay gầy, nhỏ hay lớn, mỗi loại có độ số châm riêng không? Kỳ Bá đáp: Người đang tuổi khỏe mạnh, thân thể to lớn, huyết khí đầy đủ, da dẻ chắc chắn, nhân đó mà nhiễm phải tà khí (các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài như gió, lạnh, nóng, ẩm). Châm cho người này thì phải châm sâu và lưu kim (để kim nằm lại trong huyệt một thời gian). Đó là người béo. Người có vai, nách, cổ rộng, thịt mỏng, da dày mà màu đen, môi dày trề ra, thì huyết đen và đục, khí rít và chậm. Tính người này tham lam trong việc lấy và cho. Châm cho người này thì châm sâu, lưu kim và tăng thêm số lần châm.

 Hoàng Đế hỏi: Châm cho người gầy thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Người gầy thì da mỏng, sắc nhạt, thịt mỏng lộ cả xương, môi mỏng, tiếng nói nhẹ. Huyết của họ trong, khí trơn, nên dễ thoát khí, dễ tổn huyết. Châm cho người này thì châm nông và rút kim nhanh.

 Hoàng Đế hỏi: Châm cho người bình thường thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Xem da người ấy trắng hay đen mà điều chỉnh cho từng người. Người ngay ngắn, đôn hậu thì huyết khí hòa hợp. Châm cho người này thì giữ đúng độ số thường, đừng sai lệch.

 Hoàng Đế hỏi: Châm cho người tráng sĩ xương cốt rắn chắc thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Người tráng sĩ xương cốt rắn chắc thì thịt chắc, các khớp mềm dẻo, dáng vẻ vững chãi. Người này nếu tính trầm, ít động thì khí rít, huyết đục. Châm cho họ thì châm sâu, lưu kim và tăng thêm số lần châm. Nếu tính nhanh nhẹn, mạnh mẽ thì khí trơn, huyết trong. Châm cho họ thì châm nông và rút kim nhanh.

 Hoàng Đế hỏi: Châm cho trẻ nhỏ thì thế nào? Kỳ Bá đáp: Trẻ nhỏ thì thịt mềm yếu, huyết ít, khí yếu. Châm cho trẻ thì dùng hào châm (loại kim nhỏ mảnh như sợi lông), châm nông và rút kim nhanh. Một ngày châm hai lần cũng được.

 Hoàng Đế hỏi: "Đứng bên chỗ sâu mà khơi nước" là thế nào? Kỳ Bá đáp: Người huyết trong, khí trơn (nguyên văn ghi "đục", có bản sửa là "trơn") mà tả nhanh (tả: thủ pháp châm để rút bớt, làm tiêu cái thừa thãi gây bệnh) thì khí sẽ kiệt. Hoàng Đế hỏi: "Theo chỗ đường ngầm mà khai thông chỗ xung yếu" là thế nào? Kỳ Bá đáp: Người huyết đục, khí rít mà tả nhanh thì kinh mạch có thể thông suốt.

 Hoàng Đế hỏi: Mạch vận hành thuận hay ngược là thế nào? Kỳ Bá đáp: Ba kinh âm ở tay (ba đường kinh mạch thuộc âm chạy ở mặt trong cánh tay) đi từ tạng (các cơ quan bên trong như tim, phổi…) ra tay. Ba kinh dương ở tay (ba đường kinh mạch thuộc dương chạy ở mặt ngoài cánh tay) đi từ tay lên đầu. Ba kinh dương ở chân đi từ đầu xuống chân. Ba kinh âm ở chân đi từ chân lên bụng.

 Hoàng Đế hỏi: Riêng mạch Thiếu âm (kinh Túc thiếu âm Thận, đường kinh âm ở chân thuộc thận) lại chạy xuống dưới, là vì sao? Kỳ Bá đáp: Không phải vậy. Xung mạch (một mạch lớn chạy dọc giữa thân, điều hòa khí huyết toàn thân) là biển của ngũ tạng lục phủ (năm cơ quan đặc: tim, gan, tỳ, phổi, thận; và sáu cơ quan rỗng: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Ngũ tạng lục phủ đều nhận khí huyết từ nó.

 Nhánh đi lên của xung mạch ra ở cang tảng (vùng sau mũi, trên họng, chỗ thông lên mũi), thấm vào các kinh dương, rót tinh khí đi khắp nơi. Nhánh đi xuống rót vào đại lạc (nhánh mạch lớn) của kinh Thiếu âm, ra ở khí nhai (vùng bẹn, chỗ có mạch đập). Từ đó nó theo mép trong của đùi vào khoeo chân, chạy ngầm trong xương ống chân, xuống tới phía sau mắt cá trong thì chia nhánh. Nhánh phía dưới hợp với kinh Thiếu âm, thấm vào ba kinh âm ở chân. Nhánh phía trước chạy ngầm ra chỗ nối cổ chân với mu bàn chân, xuống theo mu bàn chân, vào kẽ ngón chân cái, thấm vào các lạc mạch (những nhánh mạch nhỏ tỏa ra từ kinh mạch) và làm ấm cơ thịt.

 Cho nên khi biệt lạc (nhánh mạch rẽ ra) bị kết tắc thì mạch trên mu bàn chân không đập. Mạch không đập thì sinh quyết (khí huyết nghịch loạn, không đến được tay chân). Quyết thì tay chân lạnh. Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để biết rõ điều đó? Kỳ Bá đáp: Dùng lời hỏi han để tìm hiểu, rồi sờ nắn mạch để nghiệm xét. Nếu không có bệnh ấy thì mạch ắt đập. Làm như vậy rồi mới biết rõ được sự vận hành thuận hay ngược. Hoàng Đế nói: Thật khó thay đạo của bậc thánh nhân! Nó sáng rõ hơn cả mặt trời mặt trăng, mà tinh vi đến từng mảy lông. Nếu không phải thầy thì ai giảng giải được!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video