Thiên "Âm dương hệ nhật nguyệt" (Âm dương gắn với mặt trời và mặt trăng), thứ bốn mươi mốt.
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa, người đặt câu hỏi trong sách) hỏi: Ta nghe nói trời là dương, đất là âm, mặt trời là dương, mặt trăng là âm (âm và dương: hai mặt đối lập mà nương tựa nhau của mọi sự vật; dương ứng với cái ở trên, sáng, nóng, động; âm ứng với cái ở dưới, tối, lạnh, tĩnh). Vậy đem những điều ấy ứng vào con người thì thế nào?
Kỳ Bá (bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) đáp: Từ thắt lưng trở lên ứng với trời, từ thắt lưng trở xuống ứng với đất. Vì vậy trời là dương, đất là âm. Mười hai kinh mạch ở chân ứng với mười hai tháng (kinh mạch: theo y học cổ truyền là những đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể; ở chân có sáu đường kinh, bên trái và bên phải đều có, nên thành mười hai). Mặt trăng sinh ra từ thủy (nước, thuộc âm), nên phần ở dưới là âm. Mười ngón tay ứng với mười ngày (mười ngày được gọi theo tên mười thiên can, xem dưới). Mặt trời chủ về hỏa (lửa, thuộc dương), nên phần ở trên là dương.
Hoàng Đế hỏi: Đem điều ấy ứng vào các đường kinh mạch thì thế nào?
Kỳ Bá đáp: Dần là tháng Giêng (người xưa dùng mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi để gọi tên mười hai tháng; tháng Giêng là tháng Dần), là lúc dương khí bắt đầu sinh ra. Tháng này chủ về kinh Thiếu dương ở chân trái (Thiếu dương: "dương nhỏ", dương mới sinh; ở chân là kinh Túc Thiếu dương, đường kinh thuộc túi mật).
Mùi là tháng Sáu, chủ về kinh Thiếu dương ở chân phải. Mão là tháng Hai, chủ về kinh Thái dương ở chân trái (Thái dương: "dương lớn"; ở chân là kinh Túc Thái dương, đường kinh thuộc bàng quang). Ngọ là tháng Năm, chủ về kinh Thái dương ở chân phải.
Thìn là tháng Ba, chủ về kinh Dương minh ở chân trái (Dương minh: "dương sáng rực", nơi hai dương hợp lại; ở chân là kinh Túc Dương minh, đường kinh thuộc dạ dày). Tỵ là tháng Tư, chủ về kinh Dương minh ở chân phải. Hai dương này (tháng Ba và tháng Tư) hợp lại ở phía trước, nên gọi là Dương minh.
Thân là tháng Bảy, là lúc âm khí bắt đầu sinh ra, chủ về kinh Thiếu âm ở chân phải (Thiếu âm: "âm nhỏ", âm mới sinh; ở chân là kinh Túc Thiếu âm, đường kinh thuộc thận). Sửu là tháng Mười hai, chủ về kinh Thiếu âm ở chân trái.
Dậu là tháng Tám, chủ về kinh Thái âm ở chân phải (Thái âm: "âm lớn"; ở chân là kinh Túc Thái âm, đường kinh thuộc tỳ). Tý là tháng Mười một, chủ về kinh Thái âm ở chân trái.
Tuất là tháng Chín, chủ về kinh Quyết âm ở chân phải (Quyết âm: âm đã đi đến chỗ cùng tận; ở chân là kinh Túc Quyết âm, đường kinh thuộc gan). Hợi là tháng Mười, chủ về kinh Quyết âm ở chân trái. Hai âm này giao nhau và cùng đi đến chỗ tận cùng, nên gọi là Quyết dương (?) (có lẽ phải là "Quyết âm").
Giáp chủ về kinh Thiếu dương ở tay trái (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý là mười thiên can, dùng để gọi tên mười ngày; kinh Thiếu dương ở tay là kinh Thủ Thiếu dương, đường kinh thuộc tam tiêu, tức ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình). Kỷ chủ về kinh Thiếu dương ở tay phải.
Ất chủ về kinh Thái dương ở tay trái (ở tay là kinh Thủ Thái dương, đường kinh thuộc ruột non). Mậu chủ về kinh Thái dương ở tay phải.
Bính chủ về kinh Dương minh ở tay trái (ở tay là kinh Thủ Dương minh, đường kinh thuộc ruột già). Đinh chủ về kinh Dương minh ở tay phải. Bính và Đinh đều thuộc hỏa, hai hỏa này hợp lại với nhau, nên gọi là Dương minh.
Canh chủ về kinh Thiếu âm ở tay phải (ở tay là kinh Thủ Thiếu âm, đường kinh thuộc tim). Quý chủ về kinh Thiếu âm ở tay trái. Tân chủ về kinh Thái âm ở tay phải (ở tay là kinh Thủ Thái âm, đường kinh thuộc phổi). Nhâm chủ về kinh Thái âm ở tay trái.
Cho nên các kinh dương ở chân là thiếu dương ở trong âm (chân ở dưới, thuộc âm, nên dương ở đó chỉ là dương nhỏ). Các kinh âm ở chân là thái âm ở trong âm (âm nằm trong âm, nên là âm lớn). Các kinh dương ở tay là thái dương ở trong dương (dương nằm trong dương, nên là dương lớn). Các kinh âm ở tay là thiếu âm ở trong dương (tay ở trên, thuộc dương, nên âm ở đó chỉ là âm nhỏ). Từ thắt lưng trở lên là dương, từ thắt lưng trở xuống là âm.
Xét về ngũ tạng (năm cơ quan chính bên trong cơ thể: tâm, phế, can, tỳ, thận): tâm (tim) là thái dương ở trong dương; phế (phổi) là thiếu âm ở trong dương (?) (nguyên văn ghi "trong âm"); can (gan) là thiếu dương ở trong âm; tỳ (theo y học cổ truyền là cơ quan chủ về tiêu hóa, hấp thu thức ăn) là chí âm ở trong âm (chí âm: âm đến tột bậc); thận là thái âm ở trong âm.
Hoàng Đế hỏi: Dùng điều ấy để chữa bệnh thì thế nào?
Kỳ Bá đáp: Vào tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba, nhân khí (khí của con người, vận hành trong cơ thể theo mùa) ở bên trái, đừng châm kim vào các kinh dương ở chân trái. Vào tháng Tư, tháng Năm, tháng Sáu, nhân khí ở bên phải, đừng châm kim vào các kinh dương ở chân phải. Vào tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín, nhân khí ở bên phải, đừng châm kim vào các kinh âm ở chân phải. Vào tháng Mười, tháng Mười một, tháng Mười hai, nhân khí ở bên trái, đừng châm kim vào các kinh âm ở chân trái.
Hoàng Đế hỏi: Theo ngũ hành (năm yếu tố cơ bản: mộc là cây, hỏa là lửa, thổ là đất, kim là kim loại, thủy là nước, dùng để giải thích sự biến đổi và tương quan của vạn vật), phương đông ứng với Giáp, Ất, thuộc mộc, chủ về mùa xuân. Mùa xuân có màu xanh, chủ về can (gan), mà can thuộc kinh Túc Quyết âm. Nay lại cho Giáp ứng với kinh Thiếu dương ở tay trái, không khớp với phép phối hợp ấy, là vì sao?
Kỳ Bá đáp: Đây là âm dương của trời đất, chứ không phải ngũ hành vận hành theo thứ tự bốn mùa. Vả lại, âm dương có tên mà không có hình, cho nên đếm ra có thể thành mười, tách ra có thể thành trăm, chia nhỏ ra có thể thành nghìn, suy rộng ra có thể thành vạn. Chính là nói điều này vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video