Thiên thứ bốn mươi bốn: Thuận theo khí, một ngày chia làm bốn mùa.
Hoàng Đế hỏi: Mọi bệnh khi mới phát sinh đều bắt đầu từ khô, ẩm, lạnh, nóng, gió, mưa, từ âm dương (hai mặt đối lập trong cơ thể như trong ngoài, trên dưới, lạnh nóng; mất cân bằng giữa chúng thì sinh bệnh), từ mừng giận, ăn uống và chỗ ở. Tà khí (khí độc từ bên ngoài hoặc do rối loạn gây bệnh) kết hợp lại thì bệnh thành hình, vào đến tạng (các cơ quan bên trong như gan, tim, tỳ, phổi, thận) thì bệnh có tên gọi. Điều đó ta đã biết. Thế nhưng phần nhiều các bệnh thường sáng sớm thì người tỉnh táo, ban ngày thì yên, chiều tối thì nặng thêm, đêm thì nặng nhất, là vì sao?
Kỳ Bá đáp: Đó là do khí của bốn mùa khiến ra như vậy.
Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe về khí của bốn mùa.
Kỳ Bá đáp: Mùa xuân thì sinh ra, mùa hạ thì lớn lên, mùa thu thì thu lại, mùa đông thì cất giữ; đó là lẽ thường của khí trời đất, con người cũng ứng theo như thế. Lấy một ngày chia làm bốn mùa: buổi sáng là mùa xuân, giữa trưa là mùa hạ, lúc mặt trời lặn là mùa thu, nửa đêm là mùa đông.
Buổi sáng khí của người (sức chống bệnh của cơ thể) bắt đầu sinh, khí bệnh suy, nên sáng sớm tỉnh táo. Giữa trưa khí của người lớn mạnh, mạnh thì thắng được tà khí, nên yên. Chiều tối khí của người bắt đầu suy, tà khí bắt đầu sinh, nên bệnh nặng thêm. Nửa đêm khí của người lui vào trong tạng, tà khí một mình chiếm giữ thân thể, nên bệnh nặng nhất.
Hoàng Đế hỏi: Có lúc lại ngược với như vậy là vì sao?
Kỳ Bá đáp: Đó là bệnh không ứng theo khí bốn mùa, mà riêng một tạng làm chủ bệnh ấy. Loại bệnh này ắt nặng lên vào giờ mà khí của tạng ấy bị khắc chế (giờ thuộc hành khắc tạng ấy theo ngũ hành — năm yếu tố mộc, hỏa, thổ, kim, thủy sinh và khắc lẫn nhau), và đỡ lên vào giờ mà khí của tạng ấy khắc chế được.
Hoàng Đế hỏi: Chữa thế nào?
Kỳ Bá đáp: Thuận theo thời của trời thì có thể hẹn được ngày bệnh khỏi. Người biết thuận theo là thầy thuốc giỏi, người làm trái là thầy thuốc vụng.
Hoàng Đế nói: Hay lắm. Ta nghe nói phép châm có năm biến, dùng để ứng với ngũ du (năm loại huyệt chủ yếu trên mỗi đường kinh, nằm từ đầu ngón tay, ngón chân lên đến khuỷu tay, đầu gối: tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp). Xin được nghe về số ấy.
Kỳ Bá đáp: Người có năm tạng, năm tạng có năm biến, năm biến có năm du huyệt, cho nên năm lần năm là hai mươi lăm du huyệt, để ứng với năm mùa.
Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe về năm biến.
Kỳ Bá đáp: Can (gan) là tạng dương (tạng có tính dương, tức tính đực, động), màu của nó là xanh, mùa của nó là mùa xuân, âm của nó là giốc (một trong năm âm cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ), vị của nó là chua, ngày của nó là ngày giáp, ất (ngày mang can giáp, ất trong thập can — mười ký hiệu dùng để đánh số ngày theo lịch cổ, mỗi cặp ứng với một hành).
Tâm (tim) là tạng dương, màu của nó là đỏ, mùa của nó là mùa hạ, ngày của nó là bính, đinh, âm của nó là chủy, vị của nó là đắng.
Tỳ (lá lách, cơ quan chủ việc tiêu hóa theo y học cổ) là tạng âm (tạng có tính âm, tức tính cái, tĩnh), màu của nó là vàng, mùa của nó là cuối hạ (khoảng thời gian chuyển giữa hạ và thu, nóng ẩm), ngày của nó là mậu, kỷ, âm của nó là cung, vị của nó là ngọt.
Phế (phổi) là tạng âm, màu của nó là trắng, âm của nó là thương, mùa của nó là mùa thu (?), ngày của nó là canh, tân, vị của nó là cay.
Thận là tạng âm, màu của nó là đen, mùa của nó là mùa đông, ngày của nó là nhâm, quý, âm của nó là vũ, vị của nó là mặn. Đó là năm biến.
Hoàng Đế hỏi: Dùng chúng để ứng với năm du huyệt là thế nào?
Kỳ Bá đáp: Tạng ứng với mùa đông, mùa đông châm huyệt tỉnh (huyệt ở đầu ngón tay, ngón chân, nơi khí của đường kinh bắt đầu như mạch nước mới phun ra); màu sắc ứng với mùa xuân, mùa xuân châm huyệt huỳnh (huyệt kế tiếp, nơi khí chảy còn nhỏ như dòng suối nhỏ); thời ứng với mùa hạ, mùa hạ châm huyệt du (huyệt nơi khí dồn chảy mạnh hơn); âm thanh ứng với cuối hạ, cuối hạ châm huyệt kinh (huyệt nơi khí chảy thành dòng như sông); vị ứng với mùa thu, mùa thu châm huyệt hợp (huyệt ở quanh khuỷu tay, đầu gối, nơi khí đổ vào sâu như sông chảy ra biển). Đó gọi là năm biến dùng để ứng với năm du huyệt.
Hoàng Đế hỏi: Các huyệt nguyên (huyệt nơi nguyên khí — khí gốc của cơ thể — dừng lại, có riêng trên sáu đường kinh dương) thì đặt vào đâu (?) để hợp với năm du huyệt?
Kỳ Bá đáp: Riêng huyệt nguyên không ứng với năm mùa, nên gộp nó vào với huyệt kinh để ứng với số ấy; vì vậy sáu lần sáu là ba mươi sáu du huyệt.
Hoàng Đế hỏi: Thế nào gọi là tạng ứng với mùa đông, thời ứng với mùa hạ, âm thanh ứng với cuối hạ, vị ứng với mùa thu, màu sắc ứng với mùa xuân? Xin được nghe nguyên do.
Kỳ Bá đáp: Bệnh ở tạng thì châm huyệt tỉnh. Bệnh biến đổi thể hiện ra màu sắc thì châm huyệt huỳnh. Bệnh lúc nhẹ lúc nặng thì châm huyệt du. Bệnh biến đổi thể hiện ra giọng nói, âm thanh thì châm huyệt kinh. Mạch kinh đầy mà có ứ huyết, thì bệnh ở dạ dày, và bệnh do ăn uống không điều độ mà sinh ra, thì châm huyệt hợp; vì vậy gọi là vị ứng với huyệt hợp. Đó gọi là năm biến.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video