Thiên 46 — Thiên 46 — Năm biến

 NĂM SỰ BIẾN ĐỔI CỦA BỆNH (NGŨ BIẾN), THIÊN THỨ BỐN MƯƠI SÁU

 Hoàng Đế hỏi Thiếu Du (một vị thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế): Ta nghe rằng các bệnh lúc mới bắt đầu ắt sinh ra từ gió, mưa, lạnh, nóng. Chúng theo lỗ chân lông mà vào tấu lý (thớ da thớ thịt, tức các khe hở giữa da và thịt, nơi mồ hôi thoát ra). Có khi tà khí (khí độc hại từ bên ngoài xâm nhập gây bệnh) lại trở ra, có khi lưu lại. Có khi thành chứng phong thũng (sưng phù do gió gây ra) kèm ra mồ hôi. Có khi thành chứng tiêu đơn (chứng nóng trong, khát nhiều, ăn nhiều mà gầy mòn, gần giống bệnh tiểu đường ngày nay). Có khi thành chứng hàn nhiệt (lúc rét lúc sốt). Có khi thành chứng lưu tý (tý là chứng đau nhức, tê bại ở khớp và cơ do khí huyết bị bế tắc; lưu tý là tý kéo dài, không dứt). Có khi thành chứng tích tụ (khối u cục tụ lại trong bụng).

 Kỳ tà (tà khí bất thường) tràn lan, không sao đếm xuể, ta mong được nghe nguyên do. Cùng một lúc mắc bệnh mà người bệnh thế này, người bệnh thế khác. Phải chăng trời sinh ra gió riêng cho từng người, sao lại khác nhau như vậy?

 Thiếu Du đáp: Trời sinh ra gió không phải để thiên vị riêng ai trong dân chúng. Gió đi một cách công bằng, ngay thẳng. Ai phạm phải thì mắc bệnh, ai tránh được thì không bị nguy hại. Không phải gió đi tìm người, mà là người tự phạm vào gió.

 Hoàng Đế hỏi: Cùng một lúc gặp gió, cùng một lúc mắc bệnh, mà bệnh của mỗi người lại khác nhau, ta mong được nghe nguyên do.

 Thiếu Du đáp: Hỏi hay thay! Xin lấy người thợ mộc ra để so sánh. Người thợ mài rìu, mài búa, mài dao để chặt đẽo gỗ. Ngay cùng một khúc gỗ, mặt âm và mặt dương (phía khuất nắng và phía hướng nắng) đã có chỗ cứng chỗ giòn. Chỗ cứng thì rìu không ăn vào được, chỗ giòn thì vỏ bong lỏng ra. Đến chỗ mắt gỗ giao nhau thì rìu búa bị mẻ.

 Trong cùng một cây mà chỗ cứng chỗ giòn đã khác nhau: chỗ cứng thì rắn chắc, chỗ giòn thì dễ bị tổn hại. Huống chi là những loại gỗ khác nhau, vỏ dày mỏng khác nhau, nhựa nhiều ít khác nhau, nên mỗi loại mỗi khác.

 Cây nào ra hoa sớm, mọc lá trước, gặp sương mùa xuân, gió dữ thì hoa rụng, lá héo. Gặp nắng gắt lâu ngày, hạn hán lớn thì cây gỗ giòn vỏ mỏng, cành ít nhựa, lá héo úa. Gặp trời âm u lâu ngày, mưa dầm thì cây vỏ mỏng nhiều nhựa bị vỏ ướt sũng mà rữa nát (?). Gặp gió mạnh nổi lên đột ngột thì cây cứng mà giòn bị lung lay rễ, rụng lá. Năm trường hợp ấy, mỗi loại cây đều có chỗ bị tổn hại riêng, huống chi là con người!

 Hoàng Đế hỏi: Lấy người để đối chiếu với cây thì thế nào?

 Thiếu Du đáp: Cây bị tổn hại thì đều là tổn hại ở cành. Cành mà cứng chắc thì chưa thành tổn hại. Người hay mắc bệnh thường xuyên cũng là do xương khớp, da và tấu lý không bền chắc, thành chỗ trú ngụ của tà khí, nên thường sinh bệnh.

 Hoàng Đế hỏi: Người hay mắc chứng phong quyết (chứng do gió gây ra, khí trong người nghịch lên, chân tay lạnh) và ra mồ hôi đầm đìa thì lấy gì để xét biết?

 Thiếu Du đáp: Thịt không chắc, tấu lý thưa hở thì hay mắc bệnh do gió.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để xét biết thịt không chắc?

 Thiếu Du đáp: Thịt ở khoeo chân không chắc, lại không có thớ rõ ràng. Thớ ở đây là thớ thô; thớ thô mà da không mịn thì tấu lý thưa hở. Đây là nói một cách khái quát.

 Hoàng Đế hỏi: Người hay mắc chứng tiêu đơn thì lấy gì để xét biết?

 Thiếu Du đáp: Người có ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận — tức tim, gan, lá lách, phổi, thận theo y học cổ) đều mềm yếu thì hay mắc chứng tiêu đơn.

 Hoàng Đế hỏi: Làm sao biết ngũ tạng mềm yếu?

 Thiếu Du đáp: Người tạng mềm yếu thì ắt có tính khí cứng cỏi, nóng nảy. Tính cứng cỏi thì hay giận, mà tạng mềm yếu thì dễ bị tổn thương.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để xét sự mềm yếu và sự cứng cỏi?

 Thiếu Du đáp: Người này da mỏng, ánh mắt cứng cỏi mà sâu, lông mày dài dựng ngược, ánh nhìn thẳng (?), lòng dạ cứng rắn. Cứng rắn thì hay giận, giận thì khí nghịch lên trên, tích tụ trong ngực, khí huyết nghịch mà ứ lại, da căng ra, thịt đầy lên (?), huyết mạch không lưu thông, chuyển thành nhiệt (sức nóng trong người). Nhiệt thì làm hao mòn da thịt, nên thành chứng tiêu đơn. Đây là nói người tính khí nóng nảy cứng cỏi mà cơ thịt yếu ớt.

 Hoàng Đế hỏi: Người hay mắc chứng hàn nhiệt thì lấy gì để xét biết?

 Thiếu Du đáp: Người xương nhỏ, thịt yếu thì hay mắc chứng hàn nhiệt.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để xét xương lớn hay nhỏ, thịt chắc hay giòn, sắc mặt không đồng đều?

 Thiếu Du đáp: Xương gò má là gốc để xét xương toàn thân. Gò má lớn thì xương lớn, gò má nhỏ thì xương nhỏ. Da mỏng mà thịt không có bắp nổi (?), cánh tay mềm nhũn yếu ớt, sắc mặt vùng địa (phần dưới của mặt, quanh cằm) u tối, không cùng màu với vùng thiên (phần trên của mặt, vùng trán), trông dơ đục, khác hẳn — đó là dấu hiệu để xét. Ngoài ra, người cánh tay mỏng thì tủy không đầy đủ, nên hay mắc chứng hàn nhiệt.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để xét biết người hay mắc chứng tý?

 Thiếu Du đáp: Người thớ thịt thô mà thịt không chắc thì hay mắc chứng tý.

 Hoàng Đế hỏi: Chứng tý ở trên hay ở dưới thì có chỗ nhất định không?

 Thiếu Du đáp: Muốn biết tý ở trên hay ở dưới thì hãy xem xét từng bộ phận của cơ thể.

 Hoàng Đế hỏi: Người hay mắc chứng tích tụ trong ruột thì lấy gì để xét biết?

 Thiếu Du đáp: Da mỏng mà không tươi nhuận, thịt không chắc mà nhão ướt. Như vậy thì ruột và dạ dày kém. Ruột và dạ dày kém thì tà khí lưu lại, khối tích tụ làm tổn hại vùng giữa tỳ và vị (tỳ: theo y học cổ là tạng chủ việc tiêu hóa, vận chuyển chất bổ từ thức ăn; vị: dạ dày). Ăn uống lạnh nóng thất thường thì tà khí dần dần kéo đến, tích chứa lưu lại, khối tụ lớn bèn hình thành.

 Hoàng Đế hỏi: Ta đã nghe về các hình thể cơ thể dễ sinh bệnh, đã biết rồi! Nay mong được nghe về thời tiết liên quan đến bệnh.

 Thiếu Du đáp: Trước hết phải xác định năm (tức khí vận của năm ấy), để biết thời khí (khí hậu, thời tiết theo từng thời kỳ). Thời khí thuận lợi, nâng đỡ cho người thì bệnh khá lên; thời khí bất lợi, đè nén người thì bệnh nguy. Dù thời khí không bất lợi, nhưng nếu năm ấy có xung đạo (khí của năm xung khắc với thể chất của người) thì bệnh ắt phát ra. Đó gọi là do hình thể mà sinh bệnh, là cương lĩnh của năm sự biến đổi của bệnh.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video