Thiên 47 — Thiên 47 — Tạng gốc

 Thiên Bản Tạng (bàn về gốc của các tạng), thứ bốn mươi bảy. Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa cổ, được coi là tổ của y học) hỏi Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, bậc thầy về y học) rằng: Huyết khí (máu và khí – nguồn năng lượng nuôi sống cơ thể theo y học cổ truyền) và tinh thần (tinh là chất tinh hoa nuôi sống cơ thể, thần là sự sống và hoạt động tinh thần) của con người là cái để nuôi dưỡng sự sống và giữ trọn mạng sống. Kinh mạch (các đường dẫn máu và khí chạy khắp cơ thể) là cái để vận chuyển huyết khí, nuôi dưỡng cả phần âm lẫn phần dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong cơ thể: âm là phần bên trong, tĩnh, vật chất; dương là phần bên ngoài, động, chức năng), làm thấm nhuần gân xương và giúp các khớp vận động trơn tru. Vệ khí (thứ khí chạy ở ngoài kinh mạch, có tác dụng bảo vệ cơ thể, chống tà khí xâm nhập) là cái để làm ấm phần nhục (lớp thịt giữa da và xương, có thớ phân chia rõ), làm đầy đặn da dẻ, làm cho tấu lý (các thớ, vân da và kẽ hở giữa da với thịt, nơi mồ hôi và khí thoát ra) được dày dặn, và điều khiển việc đóng mở lỗ chân lông. Chí ý (ý chí và suy nghĩ) là cái để chế ngự tinh thần, thu giữ hồn phách (hồn là phần tinh thần nhẹ, thiên về nhận thức; phách là phần tinh thần gắn với thể xác, thiên về cảm giác và bản năng), điều chỉnh cho thích nghi với lạnh nóng, và điều hòa vui giận.

 Vì vậy, máu điều hòa thì kinh mạch lưu thông, nuôi dưỡng khắp phần âm phần dương, gân xương cứng mạnh, các khớp trơn tru; vệ khí điều hòa thì phần thịt mềm mại thông suốt, da dẻ mịn màng, tấu lý kín chắc; chí ý điều hòa thì tinh thần tập trung, ngay thẳng, hồn phách không tán loạn, không nảy sinh hối hận hay giận dữ, năm tạng không bị tà khí (các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài hay bên trong) xâm phạm; thích nghi được với lạnh nóng thì sáu phủ tiêu hóa được thức ăn, không phát chứng phong tý (đau nhức, tê bại do gió độc gây ra), kinh mạch thông suốt, tay chân và các khớp được yên ổn. Đó là trạng thái bình thường của con người.

 Ngũ tạng (năm tạng: tim, phổi, gan, tỳ, thận – các cơ quan đặc, có chức năng cất giữ) là cái để cất giữ tinh, thần, huyết, khí, hồn, phách. Lục phủ (sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu – các cơ quan rỗng, có chức năng tiếp nhận, tiêu hóa và chuyển vận) là cái để tiêu hóa nước và thức ăn, vận chuyển tân dịch (các chất dịch trong cơ thể). Đó là những thứ con người được trời ban cho đầy đủ, dù ngu hay khôn, hiền hay chẳng ra gì cũng đều như nhau, không ai hơn ai.

 Thế nhưng có người sống trọn tuổi trời, không mắc bệnh tà quái nào, trăm tuổi vẫn không suy yếu, dù gặp gió mưa, lạnh đột ngột hay nắng nóng gay gắt cũng không bị hại; lại có người không hề rời khỏi nhà cửa che chắn, không có điều gì khiến phải sợ hãi lo lắng, vậy mà vẫn không tránh khỏi bệnh tật, là vì sao? Xin được nghe nguyên do.

 Kỳ Bá đáp: Câu hỏi khó thay! Ngũ tạng là cái tương ứng với trời đất, phù hợp với âm dương, vận hành theo bốn mùa, biến hóa theo năm tiết (năm thời kỳ trong năm, ứng với năm hành). Ngũ tạng vốn có cái nhỏ cái lớn, cái cao cái thấp, cái chắc cái giòn yếu, cái ngay ngắn cái lệch nghiêng; lục phủ cũng có cái nhỏ cái lớn, cái dài cái ngắn, cái dày cái mỏng, cái quanh co cái thẳng, cái lỏng cái căng. Tất cả hai mươi lăm trường hợp ấy (năm tạng, mỗi tạng năm kiểu) đều khác nhau, có cái tốt có cái xấu, có cái lành có cái dữ. Xin nói về đường lối của chúng.

 Tim nhỏ thì yên ổn, tà khí không làm hại được, nhưng dễ bị lo âu làm tổn thương; tim lớn thì lo âu không làm hại được, nhưng dễ bị tà khí làm tổn thương. Tim ở cao thì đầy lấn lên trong phổi, lòng bứt rứt và hay quên, khó dùng lời lẽ mà khai mở được; tim ở thấp thì tạng nằm phía ngoài (?), dễ bị lạnh làm tổn thương, dễ bị lời nói làm cho sợ hãi. Tim chắc thì tạng yên ổn, giữ vững; tim giòn yếu thì hay mắc chứng tiêu đan (chứng nóng trong làm hao mòn cơ thể, khát nhiều, gầy sút – gần với bệnh tiểu đường) và nhiệt trung (nóng bức ở bên trong, ăn nhiều mau đói). Tim ngay ngắn thì điều hòa thông suốt, khó bị tổn thương; tim lệch nghiêng thì việc làm không nhất quán, không có chủ kiến giữ vững.

 Phổi nhỏ thì ít uống nước, không mắc chứng suyễn thở khò khè; phổi lớn thì uống nhiều, hay mắc chứng hung tý (tức nghẹn đau ở ngực do khí huyết bế tắc), hầu tý (cổ họng sưng đau, nghẹn tắc) và khí nghịch (khí đi ngược lên gây ho, nôn, khó thở). Phổi ở cao thì khí dồn lên trên, thở phải nhô vai và ho; phổi ở thấp thì nằm sát cơ hoành, ép vào phổi (?) (có bản chép là ép vào gan), hay đau dưới sườn. Phổi chắc thì không mắc chứng ho và khí nghịch lên; phổi giòn yếu thì khổ vì mắc chứng tiêu đan, dễ bị tổn thương. Phổi ngay ngắn thì điều hòa thông suốt, khó bị tổn thương; phổi lệch nghiêng thì đau một bên ngực.

 Gan nhỏ (?) (nguyên văn chép là "phổi nhỏ") thì tạng yên ổn, không mắc bệnh dưới sườn; gan lớn thì ép vào dạ dày, đè lên thực quản, đè lên thực quản thì khổ vì chứng cách trung (nghẹn tắc ở khoảng ngực bụng, ăn uống khó trôi), lại đau dưới sườn. Gan ở cao thì chống lên trên, ép sát cơ hoành, sườn bị co kéo mà thành chứng tức bôn (khối tích tụ dưới sườn phải, gây khó thở, ho, nôn); gan ở thấp thì ép vào dạ dày, dưới sườn bị trống, dưới sườn trống thì dễ bị tà khí xâm nhập. Gan chắc thì tạng yên ổn, khó bị tổn thương; gan giòn yếu thì hay mắc chứng tiêu đan, dễ bị tổn thương. Gan ngay ngắn thì điều hòa thông suốt, khó bị tổn thương; gan lệch nghiêng thì đau dưới sườn.

 Tỳ (tạng chủ về tiêu hóa, hấp thu và vận chuyển chất dinh dưỡng; gần với lá lách và chức năng tiêu hóa) nhỏ thì tạng yên ổn, khó bị tà khí làm tổn thương; tỳ lớn thì khổ vì bị dồn ép vào vùng mềm ở hông dưới sườn (?) mà đau, không đi nhanh được. Tỳ ở cao thì vùng hông mềm (?) kéo lên tới quý hiếp (xương sườn cụt, phần sườn dưới cùng) mà đau; tỳ ở thấp thì sa xuống ruột già, sa đè lên ruột già thì tạng khổ vì bị tà khí xâm nhập. Tỳ chắc thì tạng yên ổn, khó bị tổn thương; tỳ giòn yếu thì hay mắc chứng tiêu đan, dễ bị tổn thương. Tỳ ngay ngắn thì điều hòa thông suốt, khó bị tổn thương; tỳ lệch nghiêng thì hay đầy bụng, hay chướng bụng.

 Thận nhỏ thì tạng yên ổn, khó bị tổn thương; thận lớn thì hay mắc chứng đau lưng, không cúi ngửa được, dễ bị tà khí làm tổn thương. Thận ở cao thì khổ vì đau dọc sống lưng, không cúi ngửa được; thận ở thấp thì đau lưng và mông, không cúi ngửa được, sinh chứng hồ sán (chứng thoát vị bìu, khối sa lúc lên lúc xuống như con cáo ra vào hang). Thận chắc thì không mắc chứng đau lưng; thận giòn yếu thì hay mắc chứng tiêu đan, dễ bị tổn thương. Thận ngay ngắn thì điều hòa thông suốt, khó bị tổn thương; thận lệch nghiêng thì khổ vì đau lưng và mông. Tất cả hai mươi lăm biến dạng ấy là những bệnh người ta thường mắc khổ.

 Hoàng Đế hỏi: Làm sao biết được như thế? Kỳ Bá đáp: Người da sắc đỏ, thớ da mịn nhỏ thì tim nhỏ; thớ da thô thì tim lớn. Không thấy mỏm xương ức (?) thì tim ở cao; mỏm xương ức (?) nhỏ, ngắn, nhô lên thì tim ở thấp. Mỏm xương ức (?) dài thì tim chắc (?); mỏm xương ức (?) yếu, nhỏ mà mỏng thì tim giòn yếu. Mỏm xương ức (?) thẳng xuống không nhô lên thì tim ngay ngắn; mỏm xương ức (?) lệch về một bên thì tim lệch nghiêng.

 Người da sắc trắng, thớ da mịn nhỏ thì phổi nhỏ; thớ da thô thì phổi lớn. Vai to, ngực ưỡn ra, cổ họng lõm vào thì phổi ở cao; nách khép, sườn xòe ra thì phổi ở thấp. Vai lưng đẹp và dày thì phổi chắc; vai lưng mỏng thì phổi giòn yếu. Lưng và ngực dày dặn cân xứng thì phổi ngay ngắn; sườn thưa lệch một bên thì phổi lệch nghiêng.

 Người da sắc xanh, thớ da mịn nhỏ thì gan nhỏ; thớ da thô thì gan lớn. Ngực rộng, xương sườn dưới cong ra ngoài thì gan ở cao; sườn khép, xương sườn dưới thu lõm vào (?) thì gan ở thấp. Ngực sườn đẹp đặn thì gan chắc; xương sườn yếu thì gan giòn yếu. Ngực và bụng cân xứng hài hòa thì gan ngay ngắn; xương sườn nhô lệch một bên thì gan lệch nghiêng.

 Người da sắc vàng, thớ da mịn nhỏ thì tỳ nhỏ; thớ da thô thì tỳ lớn. Môi vểnh lên thì tỳ ở cao; môi dưới xệ thì tỳ ở thấp. Môi chắc thì tỳ chắc; môi to mà không chắc thì tỳ giòn yếu. Môi trên môi dưới đều đẹp cân xứng thì tỳ ngay ngắn; môi vểnh lệch một bên thì tỳ lệch nghiêng.

 Người da sắc đen, thớ da mịn nhỏ thì thận nhỏ; thớ da thô thì thận lớn. Tai ở cao thì thận ở cao; sau tai lõm vào thì thận ở thấp. Tai chắc thì thận chắc; tai mỏng mà không chắc thì thận giòn yếu. Tai đẹp, nằm phía trước ngang với xương hàm thì thận ngay ngắn; tai cao lệch một bên thì thận lệch nghiêng. Phàm những biến dạng ấy, biết giữ gìn thì yên ổn, để hao tổn thì sinh bệnh.

 Hoàng Đế nói: Hay lắm! Nhưng đó chưa phải điều ta hỏi. Ta muốn nghe về người không thể mắc bệnh, sống trọn tuổi trời, dù có lo phiền sâu sắc, sợ hãi lớn lao, lòng thấp thỏm kinh hoàng cũng không làm suy giảm được, rét dữ nóng gắt cũng không làm hại được; lại có người không rời khỏi nhà cửa che chắn, cũng không có nỗi sợ hãi lo lắng nào, vậy mà vẫn không tránh khỏi bệnh, là vì sao? Xin được nghe nguyên do. Kỳ Bá đáp: Năm tạng sáu phủ là nơi tà khí trú ngụ. Xin nói nguyên do.

 Năm tạng đều nhỏ thì ít bệnh, nhưng khổ vì lòng hay lo nghĩ, hay buồn rầu rối bời; năm tạng đều lớn thì làm việc thong thả, khó làm cho lo lắng rối bời. Năm tạng đều ở cao thì thích hành xử cao xa, vượt người; năm tạng đều ở thấp thì chịu đứng dưới người khác. Năm tạng đều chắc thì không bệnh; năm tạng đều giòn yếu thì không lúc nào hết bệnh. Năm tạng đều ngay ngắn thì tính tình hòa nhã, được lòng người; năm tạng đều lệch nghiêng thì lòng gian tà, hay trộm cắp, không thể làm người công bằng, ăn nói tráo trở.

 Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe về sự tương ứng của sáu phủ. Kỳ Bá đáp: Phổi phối hợp với ruột già, ruột già ứng ra ngoài ở da; tim phối hợp với ruột non, ruột non ứng ra ngoài ở mạch; gan phối hợp với mật, mật ứng ra ngoài ở gân; tỳ phối hợp với dạ dày, dạ dày ứng ra ngoài ở thịt; thận phối hợp với tam tiêu (phủ chia thân mình làm ba phần trên, giữa, dưới, là đường lưu thông của nước và khí trong cơ thể) và bàng quang, tam tiêu và bàng quang ứng ra ngoài ở tấu lý và lông tơ.

 Hoàng Đế hỏi: Sự tương ứng ấy thế nào? Kỳ Bá đáp: Phổi ứng với da. Da dày thì ruột già dày, da mỏng thì ruột già mỏng; da lỏng chùng, vòng bụng lớn thì ruột già to và dài; da căng thì ruột già căng co và ngắn; da trơn láng thì ruột già thẳng; da và thịt dính sát không tách nhau thì ruột già quanh co.

 Tim ứng với mạch. Da dày thì mạch dày, mạch dày thì ruột non dày; da mỏng thì mạch mỏng, mạch mỏng thì ruột non mỏng; da lỏng chùng thì mạch lỏng chùng, mạch lỏng chùng thì ruột non to và dài; da mỏng mà mạch rỗng nhỏ (?) thì ruột non nhỏ và ngắn. Các đường kinh mạch dương (những đường kinh thuộc dương, phần lớn chạy ở mặt ngoài, phía lưng của thân và chân tay) phần nhiều cong queo thì ruột non quanh co.

 Tỳ ứng với thịt. Các bắp thịt nổi (?) chắc và to thì dạ dày dày; bắp thịt (?) nhỏ bé thì dạ dày mỏng. Bắp thịt (?) nhỏ mà bé thì dạ dày không chắc; bắp thịt (?) không cân xứng với thân hình thì dạ dày sa thấp, dạ dày sa thấp thì hạ quản (miệng dưới của dạ dày, chỗ thông xuống ruột) bị bó hẹp, không thông lợi. Bắp thịt (?) không chắc thì dạ dày lỏng chùng; bắp thịt (?) không có những u cục nhỏ (?) thì dạ dày căng co. Bắp thịt (?) có nhiều u cục nhỏ (?) thì dạ dày quanh co, dạ dày quanh co thì thượng quản (miệng trên của dạ dày, chỗ nối với thực quản) bị bó hẹp, không thông lợi.

 Gan ứng với móng. Móng dày, sắc vàng thì mật dày; móng mỏng, sắc hồng thì mật mỏng; móng chắc, sắc xanh thì mật căng co; móng mềm, sắc đỏ thì mật lỏng chùng; móng thẳng, sắc trắng, không có vằn ngấn thì mật thẳng; móng xấu, sắc đen, nhiều vằn thì mật quanh co.

 Thận ứng với xương. Thớ da mịn chắc, da dày thì tam tiêu và bàng quang dày; thớ da thô, da mỏng thì tam tiêu và bàng quang mỏng. Tấu lý thưa hở thì tam tiêu và bàng quang lỏng chùng; da căng mà không có lông tơ thì tam tiêu và bàng quang căng co. Lông tơ mượt mà và to sợi thì tam tiêu và bàng quang thẳng; lông tơ thưa thớt thì tam tiêu và bàng quang quanh co.

 Hoàng Đế hỏi: Dày mỏng, tốt xấu đều có hình dạng biểu hiện, xin được nghe về những bệnh chúng mắc phải. Kỳ Bá đáp: Xem những biểu hiện tương ứng ở bên ngoài để biết các tạng ở bên trong, thì sẽ biết được bệnh mắc phải.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video