Thiên 48 — Thiên 48 — Cấm phục

 Thiên thứ bốn mươi tám: Cấm phục (những điều cấm truyền, phải giữ gìn mà học theo).

 Lôi Công (bề tôi của Hoàng Đế, giỏi nghề thuốc) hỏi Hoàng Đế: "Kẻ hèn mọn này được nhận sự truyền dạy, đã thông suốt sáu mươi thiên về cửu châm (chín loại kim châm cứu dùng trong y học cổ). Sớm tối chăm chỉ học theo, đến nỗi những thẻ tre mới thì dây buộc đã đứt, những thẻ tre cũ thì đã bám bẩn. Vậy mà vẫn đọc tụng không rời, nhưng chưa hiểu hết ý nghĩa. Thiên 'Ngoại sủy' nói 'gom tất cả buộc lại làm một', tôi chưa biết ý nói gì. Cái lớn thì không có gì ở ngoài nó, cái nhỏ thì không có gì ở trong nó; lớn nhỏ không có giới hạn, cao thấp không có mức độ, vậy gom buộc lại như thế nào?

 Tài sức của người đời có dày có mỏng, trí óc hẹp hòi nông cạn, không thể rộng lớn sâu xa, cũng không thể tự gắng sức học như kẻ hèn này. Kẻ hèn này sợ rằng học thuật này sẽ tản mát ở đời sau, đứt đoạn ở đời con cháu, nên dám hỏi làm sao tóm gọn nó lại?"

 Hoàng Đế nói: "Hỏi hay lắm! Đây là điều các bậc thầy đời trước đã cấm, ai tự ý truyền riêng thì mắc tội (?); phải có lời thề cắt tay uống máu. Nếu ngươi muốn được truyền, sao không trai giới (giữ mình trong sạch: ăn chay, tắm gội, kiêng cữ trước khi làm lễ)?"

 Lôi Công lạy hai lạy rồi đứng dậy nói: "Xin vâng lệnh." Bèn trai giới, ngủ lại nơi giữ giới ba ngày, rồi xin rằng: "Dám thưa, hôm nay đúng giữa trưa, kẻ hèn này xin được nhận lời thề." Hoàng Đế bèn cùng ông vào phòng trai giới, cắt tay uống máu. Hoàng Đế tự mình khấn rằng: "Hôm nay đúng giữa trưa, uống máu truyền phép chữa bệnh; kẻ nào dám làm trái lời này, sẽ chịu tai họa ngược lại vào mình." Lôi Công lạy hai lạy nói: "Kẻ hèn này xin nhận."

 Hoàng Đế bèn tay trái nắm tay ông, tay phải trao sách mà nói: "Hãy cẩn thận, hãy cẩn thận! Ta nói cho ngươi: phàm lẽ của phép châm, bắt đầu từ kinh mạch (các đường mạch chính vận hành khí huyết khắp cơ thể); phải nắm được đường đi của chúng, biết độ dài ngắn của chúng. Bên trong thì châm để chữa ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), bên ngoài thì châm để chữa lục phủ (sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Phải xét kỹ vệ khí (thứ khí chạy ngoài mạch, có chức năng bảo vệ phần ngoài cơ thể chống lại tà khí), vì nó (khi rối loạn) là mẹ sinh ra trăm bệnh. Điều hòa hư thực (hư: chính khí suy thiếu; thực: tà khí thịnh), thì hư thực sẽ dứt. Châm tả (châm cho thoát ra) các huyết lạc (những mạch máu nhỏ nổi lên, ứ máu), máu xấu ra hết thì không còn nguy hiểm."

 Lôi Công nói: "Những điều ấy kẻ hèn này đều đã thông hiểu, nhưng chưa biết cách tóm gọn lại." Hoàng Đế nói: "Tóm gọn phép chữa cũng giống như buộc miệng túi. Túi đầy mà không buộc thì đồ bên trong sẽ đổ tràn ra; phép chữa đã học thành mà không tóm gọn được, thì cái tinh thần, chỗ tinh diệu của nó không theo mình." Lôi Công nói: "Tôi xin làm kẻ tài thấp, chưa đầy đã buộc lại." Hoàng Đế nói: "Chưa đầy mà đã biết tóm gọn lại thì có thể làm thầy thuốc bình thường, nhưng không thể làm bậc thầy của thiên hạ."

 Lôi Công nói: "Xin được nghe cách làm thầy thuốc." Hoàng Đế nói: "Thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái) chủ về bên trong; Nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu) chủ về bên ngoài. Hai chỗ ấy ứng với nhau, cùng đi cùng về, như kéo một sợi dây, lớn nhỏ bằng nhau. Mùa xuân, mùa hạ thì mạch Nhân nghênh hơi lớn hơn; mùa thu, mùa đông thì mạch Thốn khẩu hơi lớn hơn. Được như vậy gọi là người bình thường, không bệnh.

 Mạch Nhân nghênh lớn hơn Thốn khẩu một bậc thì bệnh ở kinh Túc thiếu dương (đường kinh mật, chạy ở chân); lớn hơn một bậc mà đập gấp gáp, xao động thì bệnh ở kinh Thủ thiếu dương (đường kinh tam tiêu, chạy ở tay). Nhân nghênh lớn hơn hai bậc thì bệnh ở kinh Túc thái dương (đường kinh bàng quang, ở chân); lớn hơn hai bậc mà gấp gáp thì bệnh ở kinh Thủ thái dương (đường kinh ruột non, ở tay). Nhân nghênh lớn hơn ba bậc thì bệnh ở kinh Túc dương minh (đường kinh dạ dày, ở chân); lớn hơn ba bậc mà gấp gáp thì bệnh ở kinh Thủ dương minh (đường kinh ruột già, ở tay).

 Mạch thịnh thì là chứng nhiệt (nóng), mạch hư thì là chứng hàn (lạnh); mạch khẩn (căng như sợi dây xoắn) thì là chứng thống tý (đau nhức, tê bại do khí huyết bế tắc); mạch đại (mạch đập rồi ngừng nghỉ theo nhịp nhất định) thì bệnh lúc nặng lúc nhẹ. Mạch thịnh thì châm tả, mạch hư thì châm bổ (châm để bồi đắp chính khí); khẩn mà đau thì châm vào phân nhục (chỗ khe ranh giới giữa các thớ thịt); mạch đại thì châm lấy máu ở huyết lạc, kèm cho uống thuốc; mạch hãm hạ (chìm lõm xuống) thì dùng phép cứu (đốt ngải hơ nóng trên huyệt); không thịnh không hư thì châm theo chính đường kinh bị bệnh, gọi là kinh thích (châm theo đường kinh).

 Nhân nghênh lớn hơn bốn bậc, vừa lớn vừa sác (đập nhanh), gọi là dật dương (dương khí tràn đầy quá mức); dật dương tức là ngoại cách (dương khí bị chặn ở ngoài, không giao hòa được với âm), là chứng chết, không chữa được. Phải xét kỹ gốc ngọn của bệnh, xem nóng lạnh, để nghiệm ra bệnh ở tạng hay phủ nào.

 Mạch Thốn khẩu lớn hơn Nhân nghênh một bậc thì bệnh ở kinh Túc quyết âm (đường kinh gan, ở chân); lớn hơn một bậc mà gấp gáp thì bệnh ở kinh Thủ tâm chủ (đường kinh tâm bào, tức màng bọc tim, ở tay). Thốn khẩu lớn hơn hai bậc thì bệnh ở kinh Túc thiếu âm (đường kinh thận, ở chân); lớn hơn hai bậc mà gấp gáp thì bệnh ở kinh Thủ thiếu âm (đường kinh tim, ở tay). Thốn khẩu lớn hơn ba bậc thì bệnh ở kinh Túc thái âm (đường kinh tỳ, ở chân); lớn hơn ba bậc mà gấp gáp thì bệnh ở kinh Thủ thái âm (đường kinh phổi, ở tay).

 Mạch thịnh thì bụng trướng đầy, bên trong lạnh, ăn không tiêu; mạch hư thì bên trong nóng, đi ngoài phân nát như cháo, hụt hơi, nước tiểu đổi màu; mạch khẩn thì đau nhức tê bại; mạch đại thì lúc đau lúc ngừng. Mạch thịnh thì châm tả, mạch hư thì châm bổ; mạch khẩn thì trước châm rồi sau cứu; mạch đại thì châm lấy máu ở huyết lạc rồi sau mới điều hòa; mạch hãm hạ thì chỉ dùng phép cứu. Mạch hãm hạ là do máu trong mạch kết lại bên trong, bên trong có máu đọng bám, máu bị lạnh, nên cần dùng phép cứu. Không thịnh không hư thì châm theo chính đường kinh bị bệnh.

 Thốn khẩu lớn hơn bốn bậc gọi là nội quan (âm khí thịnh quá, đóng chặn bên trong, dương khí không vào được); nội quan thì mạch vừa lớn vừa nhanh, là chứng chết, không chữa được. Phải xét kỹ gốc ngọn của bệnh, xem lạnh ấm, để nghiệm ra bệnh ở tạng hay phủ nào.

 Thông hiểu được doanh du (đường vận hành của khí huyết và các huyệt nơi khí kinh mạch tuôn rót) thì mới có thể truyền cho đại số (phép tắc lớn, cương lĩnh chung của việc chữa bệnh). Đại số nói: mạch thịnh thì chỉ châm tả, mạch hư thì chỉ châm bổ; mạch khẩn thì vừa cứu vừa châm, kèm uống thuốc; mạch hãm hạ thì chỉ dùng phép cứu; không thịnh không hư thì châm theo chính đường kinh bị bệnh. Cái gọi là kinh trị (chữa theo đường kinh) là cho uống thuốc, cũng gọi là cứu và châm. Mạch gấp thì dùng phép đạo dẫn (xoa bóp, vận động dẫn khí); mạch lớn mà yếu thì nên giữ yên tĩnh, có dùng sức cũng chớ để mệt nhọc."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video