Thiên "Ngũ vị" (năm vị trong thức ăn), thứ năm mươi sáu.
Hoàng Đế hỏi: Ta muốn được nghe về cốc khí (khí do thức ăn, ngũ cốc sinh ra sau khi tiêu hoá) có năm vị. Khi đi vào ngũ tạng (năm cơ quan chính trong cơ thể theo Đông y: Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận), chúng phân chia ra sao?
Bá Cao (một vị thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế) đáp: Vị (dạ dày) là "biển" của ngũ tạng và lục phủ (sáu cơ quan rỗng chuyên chứa, chuyển thức ăn và nước: Đởm tức túi mật, Vị tức dạ dày, Tiểu trường tức ruột non, Đại trường tức ruột già, Bàng quang tức bọng đái, Tam tiêu tức ba vùng thân trên, giữa, dưới). Nước và thức ăn đều vào dạ dày, nên ngũ tạng lục phủ đều nhận khí từ dạ dày. Năm vị, vị nào đi đến chỗ ưa thích của vị ấy:
- Thức ăn vị chua thì đi vào Can (tạng gan) trước.
- Thức ăn vị đắng thì đi vào Tâm (tạng tim) trước.
- Thức ăn vị ngọt thì đi vào Tỳ (tạng lá lách, theo Đông y là tạng chủ việc tiêu hoá, hấp thu) trước.
- Thức ăn vị cay thì đi vào Phế (tạng phổi) trước.
- Thức ăn vị mặn thì đi vào Thận (tạng thận) trước.
Khi cốc khí và tân dịch (các chất lỏng bổ dưỡng trong cơ thể) đã vận hành, thì vinh khí và vệ khí được thông suốt khắp nơi. Vinh khí là khí nuôi dưỡng, đi trong mạch máu; vệ khí là khí bảo vệ, đi ngoài mạch, ở bì phu. Phần còn lại hoá thành cặn bã, lần lượt được đẩy xuống dưới.
Hoàng Đế hỏi: Vinh khí và vệ khí vận hành thế nào?
Bá Cao đáp: Thức ăn vừa vào dạ dày thì phần tinh tuý, tinh vi nhất ra khỏi dạ dày trước, đi lên hai tiêu. Đó là thượng tiêu và trung tiêu, tức vùng ngực và vùng bụng trên, hai trong ba vùng của "Tam tiêu". Phần tinh tuý ấy đi lên để tưới nuôi ngũ tạng, rồi tách ra thành hai đường, đó là đường đi của vinh khí và vệ khí.
Còn đại khí thì dồn tụ lại mà không vận hành đi nơi khác. Đại khí là luồng khí lớn, do khí hít vào kết hợp với khí của thức ăn mà thành. Nó tích lại trong lồng ngực, gọi là khí hải (biển của khí, tức vùng giữa ngực). Đại khí đi ra từ phổi, theo cổ họng, cho nên thở ra thì khí ra, hít vào thì khí vào.
Tinh khí của trời đất, tính theo số lớn, thường là ra ba phần mà vào một phần (?). Nghĩa là khí tiêu hao nhiều hơn khí nạp vào, nên phải ăn uống đều đặn để bù. Vì thế, không ăn uống gì thì nửa ngày khí đã suy, một ngày thì khí đã ít đi rồi.
Hoàng Đế hỏi: Năm vị của các thức ăn, ta có thể được nghe chăng?
Bá Cao đáp: Xin nói hết ra đây.
- Năm loại hạt: gạo tẻ (?) vị ngọt, vừng (mè) vị chua, đậu nành vị mặn, lúa mì vị đắng, kê vàng vị cay.
- Năm loại quả: táo tàu vị ngọt, mận vị chua, hạt dẻ vị mặn, mơ vị đắng, đào vị cay.
- Năm loại gia súc: thịt bò vị ngọt, thịt chó vị chua, thịt lợn vị mặn, thịt dê vị đắng, thịt gà vị cay.
- Năm loại rau: rau quỳ (một loại rau cổ, tức rau đông quỳ, họ cẩm quỳ) vị ngọt, hẹ vị chua, lá đậu vị mặn, củ kiệu vị đắng, hành vị cay.
Năm sắc: sắc vàng hợp với vị ngọt, sắc xanh hợp với vị chua, sắc đen hợp với vị mặn, sắc đỏ hợp với vị đắng, sắc trắng hợp với vị cay. Cả năm điều ấy, mỗi điều đều có thứ thích hợp với nó.
Năm điều nên dùng, ứng với năm sắc nói trên, như sau:
- Người bệnh ở Tỳ nên ăn cơm gạo tẻ (?), thịt bò, táo tàu, rau quỳ.
- Người bệnh ở Tâm nên ăn lúa mì, thịt dê, mơ, củ kiệu.
- Người bệnh ở Thận nên ăn đậu nành, giá đậu nành phơi khô, thịt lợn, hạt dẻ, lá đậu.
- Người bệnh ở Can nên ăn vừng, thịt chó, mận, hẹ.
- Người bệnh ở Phế nên ăn kê vàng, thịt gà, đào, hành.
Năm điều kiêng:
- Bệnh ở Can thì kiêng vị cay.
- Bệnh ở Tâm thì kiêng vị mặn.
- Bệnh ở Tỳ thì kiêng vị chua.
- Bệnh ở Thận thì kiêng vị ngọt.
- Bệnh ở Phế thì kiêng vị đắng.
Can có sắc xanh, nên ăn vị ngọt; cơm gạo tẻ (?), thịt bò, táo tàu, rau quỳ đều có vị ngọt.
Tâm có sắc đỏ, nên ăn vị chua; thịt chó, vừng, mận, hẹ đều có vị chua.
Tỳ có sắc vàng, nên ăn vị mặn; đậu nành, thịt lợn, hạt dẻ, lá đậu đều có vị mặn.
Phế có sắc trắng, nên ăn vị đắng; lúa mì, thịt dê, mơ, củ kiệu đều có vị đắng.
Thận có sắc đen, nên ăn vị cay; kê vàng, thịt gà, đào, hành đều có vị cay.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video