Thiên 59 — Thiên 59 — Vệ khí mất thường

 Thiên thứ năm mươi chín: Vệ khí thất thường (vệ khí vận hành sai lệch).

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa cổ, người hỏi đáp về y học trong sách này) hỏi: Vệ khí (luồng khí chạy bên ngoài mạch máu, có nhiệm vụ bảo vệ bề mặt cơ thể, chống tà khí xâm nhập) ứ lại trong bụng, dồn tích không lưu thông, uất kết mà không ở đúng chỗ thường của nó. Nó làm người ta đầy tức ở hai bên sườn và trong dạ dày, thở dốc, hơi thở nghịch lên. Vậy làm sao để trừ nó đi?

 Bá Cao (một bề tôi của Hoàng Đế, giỏi y học) đáp: Khí tích ở trong ngực thì lấy huyệt ở phía trên. Khí tích ở trong bụng thì lấy huyệt ở phía dưới. Cả trên lẫn dưới đều đầy thì lấy huyệt ở hai bên.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy huyệt như thế nào?

 Bá Cao đáp: Khí tích ở trên thì dùng phép tả (cách châm kim để làm tiêu bớt, rút bớt cái thừa, cái tà) ở các huyệt Nhân nghênh (huyệt ở cổ, hai bên yết hầu, nơi có mạch đập), Thiên đột (huyệt ở hõm ngay trên xương ức, chỗ chân cổ) và chỗ giữa họng (?) (theo các nhà chú giải là huyệt Liêm tuyền, ở trên yết hầu). Khí tích ở dưới thì tả huyệt Tam lý (tức Túc tam lý, huyệt ở dưới đầu gối, mặt ngoài cẳng chân) và Khí nhai (tức huyệt Khí xung, ở vùng bẹn). Cả trên lẫn dưới đều đầy thì lấy huyệt cả trên lẫn dưới, thêm huyệt ở dưới quý hiếp (xương sườn cụt, tức mấy chiếc xương sườn thấp nhất) một thốn (đơn vị đo trên thân người, khoảng bề ngang một đốt ngón tay cái của chính người bệnh), theo các nhà chú giải là huyệt Chương môn. Bệnh nặng thì châm theo kiểu chân gà (đâm một kim thẳng ở giữa, rồi rút kim lên, đâm xiên sang hai bên, thành hình như ba ngón chân gà).

 Khi bắt mạch thấy mạch to mà huyền cấp (căng thẳng như dây đàn và gấp gáp), hoặc mạch như đứt không đến, hoặc da bụng căng cứng quá mức, thì không được châm.

 Hoàng Đế nói: Hay lắm.

 Hoàng Đế hỏi Bá Cao: Làm sao biết được bệnh ở da, ở thịt, ở khí huyết, ở gân hay ở xương?

 Bá Cao đáp: Màu sắc hiện lên ở vùng hai lông mày, mỏng nhạt mà bóng (?), là bệnh ở da. Môi có màu xanh, vàng, đỏ, trắng hay đen, là bệnh ở cơ thịt. Doanh khí (luồng khí tinh chất chạy trong mạch cùng với máu để nuôi dưỡng toàn thân) mà ẩm ướt, da dẻ rịn mồ hôi, là bệnh ở huyết và khí. Mắt có màu xanh, vàng, đỏ, trắng hay đen, là bệnh ở gân. Tai khô héo như cháy, bám bụi bẩn, là bệnh ở xương.

 Hoàng Đế hỏi: Hình trạng bệnh ra sao, và lấy huyệt như thế nào?

 Bá Cao đáp: Các bệnh biến hóa thì nhiều không đếm xuể. Nhưng da có vùng riêng của da, thịt có chỗ trụ (?) (nguyên văn chép chữ "quế", có lẽ là chữ "trụ" chép nhầm, nghĩa là chỗ thịt nổi khối làm cột trụ), khí huyết có đường dẫn, xương có chỗ gắn liền.

 Hoàng Đế nói: Xin được nghe lý do.

 Bá Cao đáp: Vùng của da thì dẫn ra tứ chi. Chỗ trụ của thịt nằm ở khoảng giữa các khe thịt (rãnh ngăn cách giữa các khối cơ) thuộc phần các kinh dương (những đường kinh chạy ở mặt ngoài, mặt sau cơ thể) ở cánh tay và cẳng chân, cùng với các khe thịt thuộc kinh túc thiếu âm (đường kinh của tạng thận, chạy dọc mặt trong chân).

 Đường dẫn của khí huyết thì dẫn vào các lạc mạch (những mạch nhánh nhỏ tỏa ra từ các đường kinh chính). Khí huyết ứ đọng ở đó thì sẽ đầy thịnh và nổi lên.

 Bệnh ở vùng gân thì không phân âm dương, không phân trái phải, cứ xem bệnh ở chỗ nào thì chữa ở chỗ đó.

 Chỗ gắn liền của xương là các lỗ hổng trong xương, nơi nhận chất dịch bồi bổ vào và từ đó bồi bổ cho não.

 Hoàng Đế hỏi: Lấy huyệt như thế nào?

 Bá Cao đáp: Bệnh biến hóa, khi nổi khi chìm, khi sâu khi nông, không sao xét cho cùng được. Nhưng bệnh ở chỗ nào thì chữa ở chỗ ấy. Bệnh nhẹ thì châm nông, bệnh nặng thì châm sâu. Bệnh nhẹ thì dùng ít kim, bệnh nặng thì dùng nhiều kim. Tùy theo sự biến đổi của bệnh mà điều hòa khí, như vậy mới gọi là bậc thượng công (thầy thuốc giỏi bậc nhất).

 Hoàng Đế hỏi Bá Cao: Người ta có béo gầy, to nhỏ, ấm lạnh, lại có già, tráng, thiếu, tiểu. Phân biệt các hạng ấy thế nào?

 Bá Cao đáp: Người từ năm mươi tuổi trở lên là già. Từ hai mươi tuổi trở lên là tráng (tuổi khỏe mạnh). Từ mười tám tuổi trở lên là thiếu (tuổi thanh niên). Từ sáu tuổi trở lên là tiểu (tuổi nhỏ).

 Hoàng Đế hỏi: Lấy gì để đo biết người béo hay gầy?

 Bá Cao đáp: Người béo có ba hạng: hạng phì (béo chắc, về sau sách gọi là hạng "chi", tức mỡ đặc chắc), hạng cao (mỡ nhão), và hạng nhục (nhiều thịt).

 Hoàng Đế hỏi: Phân biệt ba hạng ấy thế nào?

 Bá Cao đáp: Các khối thịt nổi (?) (nguyên văn chép chữ chỉ khoeo chân, theo chú giải là chỉ các khối cơ lớn nổi lên trên thân) rắn chắc, da căng đầy, là hạng phì. Các khối thịt nổi không rắn chắc, da nhão, là hạng cao. Da và thịt dính liền nhau không tách rời, là hạng nhục.

 Hoàng Đế hỏi: Thân thể lạnh hay ấm thì thế nào?

 Bá Cao đáp: Người hạng cao thịt mềm nhão. Ai thớ da thịt thô thì thân lạnh, ai thớ da thịt mịn thì thân nóng. Người hạng chi thịt rắn chắc. Ai thớ mịn thì nóng, ai thớ thô thì lạnh.

 Hoàng Đế hỏi: Béo gầy to nhỏ của họ ra sao?

 Bá Cao đáp: Người hạng cao nhiều khí, da lỏng nhão, nên bụng sệ ra, mỡ thõng xuống. Người hạng nhục thân thể to lớn. Người hạng chi thân hình gọn nhỏ.

 Hoàng Đế hỏi: Khí huyết của ba hạng ấy nhiều ít thế nào?

 Bá Cao đáp: Người hạng cao nhiều khí. Nhiều khí thì nóng, nóng thì chịu được lạnh. Người hạng nhục nhiều huyết, nhiều huyết thì đầy đặn thân hình, thân hình đầy đặn thì khí huyết quân bình. Người hạng chi huyết trong, khí trơn chảy mà ít, cho nên thân hình không to được. Đó là những điểm khác với người thường.

 Hoàng Đế hỏi: Người thường thì thế nào?

 Bá Cao đáp: Người thường thì da, thịt, mỡ đặc, mỡ nhão không phần nào trội hơn phần nào. Huyết và khí cũng không bên nào nhiều hơn bên nào. Cho nên thân hình không nhỏ không to, mọi phần đều cân xứng với thân mình, gọi là người thường.

 Hoàng Đế nói: Hay lắm. Chữa trị họ thế nào?

 Bá Cao đáp: Trước hết phải phân biệt ba dạng người ấy, xem huyết nhiều hay ít, khí trong hay đục, rồi sau mới điều trị. Chữa trị đừng sai phép tắc thông thường. Vì vậy, người hạng cao thì bụng sệ, mỡ thõng xuống. Người hạng nhục thì từ trên xuống dưới đều to lớn. Người hạng chi thì tuy có mỡ nhưng thân hình không to được.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video