Thiên Động thâu, thứ sáu mươi hai (bàn về sự vận chuyển khí làm mạch đập).
Hoàng Đế hỏi: Kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chính trong cơ thể theo y học cổ truyền) có mười hai đường, vậy mà riêng kinh thủ Thái âm (kinh Phế, chạy ở mặt trong cánh tay, nơi có mạch thốn khẩu ở cổ tay), kinh túc Thiếu âm (kinh Thận, chạy ở chân, nơi có mạch đập ở sau mắt cá trong) và kinh Dương minh (ở đây là kinh Vị ở chân, có mạch đập ở cổ là mạch Nhân nghênh) lại đập không ngừng, là vì sao?
Kỳ Bá đáp: Điều đó cho thấy rõ đây là mạch của Vị (dạ dày). Vị là biển chứa của ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu; tức toàn bộ các cơ quan nội tạng). Thanh khí (phần khí tinh tuý, trong sạch do thức ăn hoá ra) của Vị đi lên đổ vào Phế (phổi); khí của Phế theo kinh Thái âm mà vận hành. Sự vận hành ấy đi lại theo hơi thở, cho nên người ta mỗi lần thở ra thì mạch đập hai lần, mỗi lần hít vào mạch cũng đập hai lần; hơi thở không ngừng nên mạch đập không dứt.
Hoàng Đế hỏi: Khí khi đi qua thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái), lúc lên thì mạnh như mười phần rồi ngưng lại, lúc xuống thì yếu như tám phần rồi ẩn đi (?), vậy nó theo đường nào mà quay trở về? Ta không biết được chỗ tận cùng của nó.
Kỳ Bá đáp: Khí khi rời khỏi tạng thì bỗng chốc vọt ra như mũi tên bật khỏi cung nỏ, như nước đổ xuống từ bờ cao; nó dâng lên đến vùng Ngư (phần thịt nổi ở gốc ngón cái nơi lòng bàn tay) thì suy yếu dần (?), phần khí còn lại suy yếu tản ra mà đi ngược lên, cho nên sự vận hành của nó trở nên yếu ớt.
Hoàng Đế hỏi: Kinh túc Dương minh vì sao mà đập?
Kỳ Bá đáp: Khí của Vị đi lên đổ vào Phế; phần khí mạnh mẽ dữ dội của nó xông lên đầu thì men theo họng, đi lên các khiếu rỗng (các lỗ trên mặt như mắt, mũi, tai, miệng), men theo mục hệ (dải mô nối từ nhãn cầu vào não), vào liên lạc với não, rồi đi ra ở vùng má dưới gò má, đi xuống huyệt Khách chủ nhân (huyệt ở phía trước tai, trên cung xương gò má), men theo xương hàm dưới, hợp với kinh Dương minh, cùng đi xuống chỗ Nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu). Đó là phần khí của Vị tách ra đi vào kinh Dương minh.
Cho nên mạch thuộc âm và mạch thuộc dương, ở trên và ở dưới (tức mạch thốn khẩu ở cổ tay và mạch Nhân nghênh ở cổ), nhịp đập của chúng như là một. Vì vậy, bệnh thuộc dương mà mạch dương lại nhỏ là nghịch (trái lẽ thường, bệnh khó chữa); bệnh thuộc âm mà mạch âm lại to cũng là nghịch. Cho nên khi âm và dương cùng lặng hoặc cùng động, mà lại như kéo sợi dây bị lệch hẳn về một bên (tức hai nơi mất sự cân bằng), thì đó là có bệnh.
Hoàng Đế hỏi: Kinh túc Thiếu âm vì sao mà đập?
Kỳ Bá đáp: Xung mạch (một trong các mạch phụ ngoài mười hai kinh chính, ví như biển chứa khí huyết cho các kinh) là biển của mười hai kinh. Nó cùng với đại lạc (nhánh nối lớn) của kinh Thiếu âm bắt đầu từ bên dưới Thận, đi ra ở Khí nhai (vùng bẹn, chỗ có mạch đập ở nếp háng), men theo bờ trong mặt trong đùi, chạy chéo vào trong khoeo chân, men theo bờ trong xương ống chân, đi song song với kinh Thiếu âm, xuống vào phía sau mắt cá trong rồi vào dưới bàn chân.
Nhánh tách ra của nó chạy chéo vào mắt cá, đi ra và gắn vào phía trên mu bàn chân, vào khoảng giữa các ngón chân cái, đổ vào các lạc mạch (các nhánh mạch nhỏ nối giữa các kinh) để làm ấm bàn chân và ống chân. Đây là mạch thường xuyên đập.
Hoàng Đế hỏi: Sự vận hành của dinh khí (phần khí tinh chất đi trong mạch, nuôi dưỡng cơ thể) và vệ khí (phần khí mạnh mẽ đi ngoài mạch, bảo vệ cơ thể) thông suốt trên dưới, như chiếc vòng tròn không có đầu mối. Nay nếu bỗng gặp tà phong (gió độc, tác nhân gây bệnh từ bên ngoài) hoặc gặp phải rét lớn, tay chân rã rời uể oải, thì trên đường đi của các mạch âm dương và ở những chỗ hội tụ nơi chúng chuyển tiếp cho nhau, sự vận hành bị lỡ nhịp, mất sự nối tiếp; vậy khí theo đường nào mà quay trở về?
Kỳ Bá đáp: Những chỗ hội tụ âm dương ở tứ mạt (bốn đầu chi: hai tay, hai chân) là những lạc mạch lớn của khí (?); còn tứ nhai (bốn đường khí: ở đầu, ở ngực, ở bụng và ở chân) là lối đi tắt của khí. Cho nên khi lạc mạch bị tắc nghẽn thì lối tắt vẫn thông; khi tứ chi được giải trừ tà khí thì khí lại theo đó hợp nối với nhau, chuyển tiếp cho nhau như vòng tròn.
Hoàng Đế nói: Hay lắm. Điều gọi là "như vòng tròn không có đầu mối, không biết đâu là chỗ khởi, hết rồi lại bắt đầu", chính là nói về việc này.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video