Thiên 64 — Thiên 64 — Hai mươi lăm hạng người âm dương

 Thiên thứ sáu mươi tư: Âm dương nhị thập ngũ nhân (hai mươi lăm loại người xét theo âm dương).

 Hoàng Đế hỏi: Ta nghe nói về "người âm dương" (người được phân loại theo âm và dương, hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật), vậy họ thế nào?

 Bá Cao đáp: Trong khoảng trời đất, trong lục hợp (sáu phương: trên, dưới và bốn hướng đông tây nam bắc, tức cả vũ trụ), không gì ra ngoài con số năm (tức năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, năm yếu tố cơ bản cấu thành vạn vật), con người cũng ứng theo như vậy. Cho nên có phép phân chia hai mươi lăm loại người, tức năm lần năm, còn người âm dương thì không nằm trong số đó. Hình thái của họ lại khác số đông, có năm loại, điều này ta đã biết rồi (?) (chỗ này có lẽ là lời Hoàng Đế).

 Ta muốn được nghe về hình dáng của hai mươi lăm loại người, về chỗ sinh ra của khí huyết (huyết là máu; khí là năng lượng vận hành trong cơ thể theo Đông y), cách phân biệt để xét đoán, nhìn bên ngoài mà biết bên trong, là thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Câu hỏi thật tường tận thay! Đây là điều bí truyền của thầy xưa, ngay cả Bá Cao cũng không giảng rõ được.

 Hoàng Đế rời khỏi chỗ ngồi, cung kính lùi lại mà nói: Ta nghe rằng gặp được người đáng truyền mà không dạy thì gọi là "trọng thất" (mất mát lớn); còn được truyền mà đem tiết lộ bừa bãi thì trời sẽ ghét bỏ. Ta mong được học cho rõ, rồi cất vào tủ vàng, không dám truyền rộng ra ngoài.

 Kỳ Bá nói: Trước hết lập ra năm hình người theo Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, phân biệt năm màu da, chia người theo năm hình ấy, thế là đủ hai mươi lăm loại người.

 Hoàng Đế nói: Xin được nghe cho hết.

 Kỳ Bá nói: Phải hết sức thận trọng, thần xin nói.

 Người hình Mộc được xếp vào loại "thượng giốc". Giốc là một trong năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ của nhạc cổ, mỗi âm ứng với một hành, giốc ứng với Mộc. "Thượng giốc" là loại người mang tính chất Mộc đầy đủ và điển hình nhất. Người này giống Thương Đế, vị thần cai quản phương Đông, mang màu xanh.

 Người ấy da xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai rộng, lưng thẳng, thân hình nhỏ, tay chân đẹp. Họ có tài, hay lao tâm suy nghĩ, ít sức lực, nhiều lo âu, chịu khó làm việc. Họ chịu được mùa xuân và mùa hạ, không chịu được mùa thu và mùa đông; vào thu đông mà cảm phải tà khí (yếu tố gây bệnh từ bên ngoài) thì sinh bệnh.

 Loại này thuộc kinh túc quyết âm (đường kinh mạch Can chạy ở chân; kinh mạch là những đường dẫn khí huyết đi khắp cơ thể theo Đông y), dáng vẻ ung dung, tự tại.

 Người "đại giốc" ứng với kinh túc thiếu dương (đường kinh mạch Đởm, tức túi mật, chạy ở chân) bên trái, thuộc phần trên của kinh túc thiếu dương, dáng vẻ mềm mỏng, nhún nhường.

 Người "tả giốc" ứng với kinh túc thiếu dương bên phải, thuộc phần dưới của kinh túc thiếu dương, dáng vẻ dễ thuận theo người khác.

 Người "đệ giốc" ứng với kinh túc thiếu dương bên phải, thuộc phần trên của kinh túc thiếu dương, dáng vẻ hăng hái tiến tới.

 Người "phán giốc" ứng với kinh túc thiếu dương bên trái, thuộc phần dưới của kinh túc thiếu dương, dáng vẻ ngay thẳng, cứng cỏi (?).

 Người hình Hỏa được xếp vào loại "thượng chủy" (chủy là âm ứng với hành Hỏa; "thượng chủy" là loại mang tính Hỏa điển hình nhất). Người này giống Xích Đế, vị thần cai quản phương Nam, mang màu đỏ.

 Người ấy da đỏ, lưng rộng (?), mặt nhọn gầy, đầu nhỏ, vai lưng đẹp, đùi và bụng cân đối (?), tay chân nhỏ. Họ đi đứng vững chãi, tính nóng vội, khi đi thì lắc lư, vai lưng nhiều thịt.

 Họ có khí phách, coi nhẹ tiền của, ít giữ chữ tín, hay lo nghĩ, nhìn việc sáng suốt, ưa vẻ đẹp bề ngoài, tính nóng nảy, không sống thọ, hay chết đột ngột. Họ chịu được xuân hạ, không chịu được thu đông; vào thu đông mà cảm tà khí thì sinh bệnh.

 Loại này thuộc kinh thủ thiếu âm (đường kinh mạch Tâm, tức tim, chạy ở tay), dáng vẻ chân thật.

 Người "chất chủy" ứng với kinh thủ thái dương (đường kinh mạch Tiểu trường, tức ruột non, chạy ở tay) bên trái, thuộc phần trên của kinh thủ thái dương, dáng vẻ sáng sủa (?).

 Người "thiếu chủy" ứng với kinh thủ thái dương bên phải, thuộc phần dưới của kinh thủ thái dương, dáng vẻ … (chữ mất, không đọc được).

 Người "hữu chủy" ứng với kinh thủ thái dương bên phải, thuộc phần trên của kinh thủ thái dương, dáng vẻ hăng hái, sôi nổi (?).

 Người "chất phán" ứng với kinh thủ thái dương bên trái, thuộc phần dưới của kinh thủ thái dương, dáng vẻ vui vẻ, tự đắc (?).

 Người hình Thổ (?) được xếp vào loại "thượng cung" (cung là âm ứng với hành Thổ; "thượng cung" là loại mang tính Thổ điển hình nhất). Người này giống Hoàng Đế thời thượng cổ, vị thần cai quản phương giữa, mang màu vàng.

 Người ấy da vàng, mặt tròn, đầu to, vai lưng đẹp, bụng to, đùi và ống chân đẹp, tay chân nhỏ, nhiều thịt, thân trên thân dưới cân xứng. Họ đi đứng vững chãi, nhấc chân nhẹ nhàng.

 Lòng họ an ổn, thích làm lợi cho người khác, không ham quyền thế, khéo gắn bó với mọi người. Họ chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; vào xuân hạ mà cảm tà khí thì sinh bệnh.

 Loại này thuộc kinh túc thái âm (đường kinh mạch Tỳ chạy ở chân; Tỳ là tạng chủ về tiêu hóa theo Đông y), dáng vẻ thật thà, đôn hậu.

 Người "đại cung" ứng với kinh túc dương minh (đường kinh mạch Vị, tức dạ dày, chạy ở chân) bên trái, thuộc phần trên của kinh túc dương minh, dáng vẻ hòa nhã, dịu dàng.

 Người "gia cung" ứng với kinh túc dương minh bên trái, thuộc phần dưới của kinh túc dương minh, dáng vẻ đoan trang, vui vẻ (?).

 Người "thiếu cung" ứng với kinh túc dương minh bên phải, thuộc phần trên của kinh túc dương minh, dáng vẻ linh hoạt, xoay chuyển khéo léo.

 Người "tả cung" ứng với kinh túc dương minh bên phải, thuộc phần dưới của kinh túc dương minh, dáng vẻ vững vàng, độc lập.

 Người hình Kim được xếp vào loại "thượng thương" (thương là âm ứng với hành Kim; "thượng thương" là loại mang tính Kim điển hình nhất). Người này giống Bạch Đế, vị thần cai quản phương Tây, mang màu trắng.

 Người ấy mặt vuông, da trắng, đầu nhỏ, vai lưng nhỏ, bụng nhỏ, tay chân nhỏ, phía ngoài gót chân như có xương nhô ra (?), xương nhẹ.

 Họ sống trong sạch, liêm khiết, tính nóng vội, lúc tĩnh thì cứng rắn dữ dội, giỏi làm quan lại. Họ chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; vào xuân hạ mà cảm tà khí thì sinh bệnh.

 Loại này thuộc kinh thủ thái âm (đường kinh mạch Phế, tức phổi, chạy ở tay), dáng vẻ vững chắc, quả quyết.

 Người "đệ thương" ứng với kinh thủ dương minh (đường kinh mạch Đại trường, tức ruột già, chạy ở tay) bên trái, thuộc phần trên của kinh thủ dương minh, dáng vẻ liêm chính.

 Người "hữu thương" ứng với kinh thủ dương minh bên trái, thuộc phần dưới của kinh thủ dương minh, dáng vẻ thoải mái, phóng khoáng.

 Người "tả thương" ứng với kinh thủ dương minh bên phải, thuộc phần trên của kinh thủ dương minh, dáng vẻ sáng suốt, hay soi xét.

 Người "thiếu thương" ứng với kinh thủ dương minh bên phải, thuộc phần dưới của kinh thủ dương minh, dáng vẻ nghiêm trang.

 Người hình Thủy được xếp vào loại "thượng vũ" (vũ là âm ứng với hành Thủy; "thượng vũ" là loại mang tính Thủy điển hình nhất). Người này giống Hắc Đế, vị thần cai quản phương Bắc, mang màu đen.

 Người ấy da đen, mặt không phẳng, đầu to, cằm góc cạnh, vai nhỏ, bụng to, tay chân hay cử động, đi thì lắc lư thân mình, phần từ lưng dưới đến mông dài, lưng dài.

 Họ không biết kính sợ, hay lừa người, thường chết vì bị giết. Họ chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; vào xuân hạ mà cảm tà khí thì sinh bệnh.

 Loại này thuộc kinh túc thiếu âm (đường kinh mạch Thận chạy ở chân), dáng vẻ không trong sạch (?).

 Người "đại vũ" ứng với kinh túc thái dương (đường kinh mạch Bàng quang chạy ở chân) bên phải, thuộc phần trên của kinh túc thái dương, dáng vẻ đắc ý.

 Người "thiếu vũ" ứng với kinh túc thái dương bên trái, thuộc phần dưới của kinh túc thái dương, dáng vẻ quanh co, kín đáo (?).

 Người "chất vũ" (?) ứng với kinh túc thái dương bên trái, thuộc phần trên của kinh túc thái dương, dáng vẻ điềm tĩnh, an nhiên.

 Vì vậy, năm hình người với hai mươi lăm biến thể ấy chính là chỗ khiến người đời khác biệt nhau (?).

 Hoàng Đế hỏi: Có được hình dáng mà không có màu da tương ứng thì sao?

 Kỳ Bá đáp: Nếu hình dáng khắc màu da, hoặc màu da khắc hình dáng (theo quy luật các hành chế ngự lẫn nhau), thì khi đến năm khắc chế ấy, gặp năm tuổi kỵ: nếu cảm tà khí thì bệnh phát ra, nếu sơ suất thì gặp điều lo. Hình dáng và màu da hợp nhau thì giàu sang, rất mực vui sướng.

 Hoàng Đế hỏi: Lúc hình dáng và màu da khắc nhau mà lại gặp năm tuổi kỵ, có biết trước được không?

 Kỳ Bá đáp: Phàm năm kỵ của người các loại, năm đại kỵ (năm tuổi rất xấu) thường tính từ bảy tuổi; rồi mười sáu tuổi, hai mươi lăm tuổi, ba mươi bốn tuổi, bốn mươi ba tuổi, năm mươi hai tuổi, sáu mươi mốt tuổi (cứ cách chín năm) đều là năm đại kỵ của con người. Vào những năm ấy không thể không tự giữ mình yên ổn: nếu cảm tà khí thì bệnh phát ra, nếu sơ suất thì gặp điều lo. Vào lúc đó đừng làm điều gian dối, bậy bạ. Đó gọi là "niên kỵ" (năm tuổi kiêng kỵ).

 Hoàng Đế hỏi: Thầy nói đến phần trên và phần dưới của các kinh mạch, nói rằng xem dấu hiệu khí huyết có thể biết được hình và khí, vậy là thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Ở phần trên kinh túc dương minh, khí huyết thịnh thì râu hai bên má đẹp và dài; huyết ít khí nhiều thì râu ngắn; khí ít huyết nhiều thì râu thưa; khí huyết đều ít thì không có râu, hai bên khóe miệng nhiều nếp nhăn.

 Ở phần dưới kinh túc dương minh, khí huyết thịnh thì lông vùng kín đẹp, dài, mọc lên tới ngực. Huyết nhiều khí ít thì lông vùng kín đẹp nhưng ngắn, chỉ tới rốn; người ấy khi đi hay nhấc chân cao, ngón chân ít thịt, chân hay lạnh. Huyết ít khí nhiều thì có thịt nhưng hay bị nứt nẻ, cước do rét. Khí huyết đều ít thì không có lông, nếu có thì thưa thớt, khô xơ; người ấy hay mắc chứng nuy quyết (tay chân mềm yếu, teo nhẽo và lạnh giá) và chứng túc tý (chân tê, đau, nặng nề).

 Ở phần trên kinh túc thiếu dương, khí huyết thịnh thì râu quai nón liền với tóc mai đẹp và dài; huyết nhiều khí ít thì râu ấy đẹp nhưng ngắn; huyết ít khí nhiều thì ít râu; khí huyết đều ít thì không có râu. Người ấy cảm phải hàn thấp (khí lạnh và ẩm) thì hay mắc chứng tý (tê, đau khớp), đau xương, móng khô.

 Ở phần dưới kinh túc thiếu dương, khí huyết thịnh thì lông ống chân đẹp và dài, mắt cá ngoài đầy đặn. Huyết nhiều khí ít thì lông ống chân đẹp nhưng ngắn, da mắt cá ngoài cứng và dày. Huyết ít khí nhiều thì lông ống chân ít, da mắt cá ngoài mỏng và mềm. Khí huyết đều ít thì không có lông, mắt cá ngoài gầy, không có thịt.

 Ở phần trên kinh túc thái dương, khí huyết thịnh thì lông mày đẹp, trong lông mày có sợi dài nổi bật. Huyết nhiều khí ít thì lông mày xấu, mặt nhiều nếp nhăn nhỏ (?). Huyết ít khí nhiều thì mặt nhiều thịt. Khí huyết điều hòa thì sắc mặt đẹp.

 Ở phần dưới kinh túc thái dương, khí huyết thịnh thì thịt đầy đặn, gót chân chắc. Khí ít huyết nhiều thì gầy, gót chân thiếu thịt. Khí huyết đều ít thì hay bị chuột rút, đau dưới gót chân.

 Ở phần trên kinh thủ dương minh, khí huyết thịnh thì ria mép đẹp; huyết ít khí nhiều thì ria mép xấu; khí huyết đều ít thì không có ria mép.

 Ở phần dưới kinh thủ dương minh, khí huyết thịnh thì lông nách đẹp, phần thịt phồng ở gốc ngón tay cái ấm áp. Khí huyết đều ít thì bàn tay gầy và lạnh.

 Ở phần trên kinh thủ thiếu âm (có lẽ là thủ thiếu dương (?), tức đường kinh mạch Tam tiêu chạy ở tay), khí huyết thịnh thì lông mày đẹp và dài, màu tai đẹp; khí huyết đều ít thì tai khô sạm, màu xấu.

 Ở phần dưới kinh thủ thiếu dương, khí huyết thịnh thì bàn tay nhiều thịt và ấm; khí huyết đều ít thì bàn tay lạnh và gầy; khí ít huyết nhiều thì bàn tay gầy và nổi nhiều mạch máu.

 Ở phần trên kinh thủ thái dương, khí huyết thịnh thì nhiều râu cằm, mặt nhiều thịt và đầy đặn; khí huyết đều ít thì mặt gầy, sắc xấu.

 Ở phần dưới kinh thủ thái dương, khí huyết thịnh thì thịt lòng bàn tay đầy đặn; khí huyết đều ít thì lòng bàn tay gầy và lạnh.

 Hoàng Đế hỏi: Châm (dùng kim châm vào huyệt để chữa bệnh) cho hai mươi lăm loại người ấy có phép tắc gì không?

 Kỳ Bá đáp: Người lông mày đẹp là do mạch túc thái dương nhiều khí huyết; người lông mày xấu là do ít khí huyết. Người béo mà da dẻ tươi nhuận là khí huyết có thừa. Người béo mà da không tươi nhuận là khí thừa, huyết thiếu. Người gầy mà da không tươi nhuận là khí huyết đều thiếu. Xét kỹ hình dáng và khí của người bệnh xem thừa hay thiếu để điều chỉnh, thì có thể biết được bệnh nghịch hay thuận (diễn biến xấu hay tốt).

 Hoàng Đế hỏi: Châm vào các kinh âm và kinh dương thì làm thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Bắt mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) và nhân nghênh (chỗ bắt mạch ở hai bên cổ, cạnh yết hầu), so sánh hai nơi để điều hòa âm dương. Dùng tay ấn và lần theo đường kinh lạc (kinh là đường mạch chính, lạc là các nhánh mạch nhỏ tỏa ra từ kinh), tìm chỗ khí huyết ngưng đọng, kết lại không thông. Những chỗ ấy trên thân thể đều thành chứng thống tý (đau và tê), nặng thì không đi lại được, vì khí huyết ngưng đọng.

 Chỗ ngưng đọng thì phải dẫn khí đến để làm ấm, đợi huyết điều hòa thì thôi. Còn chỗ lạc mạch bị kết, tức mạch kết lại, huyết không điều hòa, thì châm cho máu thoát ra, khí huyết mới lưu thông.

 Cho nên nói: khí thừa ở trên thì dẫn xuống dưới; khí thiếu ở trên thì đẩy lên mà giữ lại (?); chỗ khí trì trệ không đến được thì đón mà dẫn khí tới. Phải hiểu rõ các đường kinh mạch thì mới nắm được cách làm.

 Khi hàn và nhiệt (lạnh và nóng) giao tranh trong cơ thể thì dẫn khí cho lưu thông. Chỗ máu ứ đọng lâu ngày mà chưa kết lại thì theo đó mà châm cho máu thoát ra (?).

 Phải biết rõ hai mươi lăm loại người trước, rồi biết chỗ của khí huyết ở bên trái hay bên phải, ở trên hay ở dưới, thì phép châm mới trọn vẹn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video