Thiên 66 — Thiên 66 — Trăm bệnh bắt đầu sinh

 Thiên thứ sáu mươi sáu: Trăm bệnh bắt đầu sinh ra như thế nào

Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa cổ đại, người hỏi đạo trong sách) hỏi Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, bậc thầy y học) rằng: Trăm bệnh lúc mới sinh ra đều do gió, mưa, lạnh, nóng, khí lạnh ẩm, mừng giận mà ra. Mừng giận không điều độ thì hại đến tạng (năm cơ quan chính bên trong cơ thể: tâm, can, tỳ, phế, thận). Gió mưa thì hại phần trên cơ thể. Khí lạnh ẩm thì hại phần dưới cơ thể. Ba nhóm khí ấy gây hại theo những cách khác nhau, ta muốn nghe điều cốt yếu chung của chúng.

Kỳ Bá đáp: Ba nhóm khí ấy mỗi nhóm một khác, hoặc khởi từ âm (phần bên trong, thuộc tạng), hoặc khởi từ dương (phần bên ngoài, phần trên của thân thể). Xin nói rõ cách của chúng. Mừng giận không điều độ thì hại tạng, tạng bị hại thì bệnh khởi từ âm. Khí lạnh ẩm thừa lúc cơ thể hư (suy yếu, sức chống đỡ bệnh không đủ) mà xâm vào thì bệnh khởi từ phần dưới. Gió mưa thừa lúc cơ thể hư mà xâm vào thì bệnh khởi từ phần trên. Đó gọi là ba bộ. Còn khi bệnh lan tràn biến hoá thì không sao kể xiết.

 Hoàng Đế nói: Ta vốn không đếm xuể, nên mới hỏi thầy, mong được nghe trọn đạo lý ấy.

Kỳ Bá đáp: Gió, mưa, lạnh, nóng nếu không gặp lúc cơ thể hư yếu thì tà khí (khí độc từ bên ngoài gây bệnh) không thể một mình làm hại người. Có người bỗng gặp gió lớn mưa to mà không bệnh, ấy là vì cơ thể không hư, cho nên tà khí không thể một mình làm hại người. Bệnh ắt phải do gió hư tà (gió trái mùa, bất thường, gây bệnh) gặp thân thể đang hư yếu. Hai cái hư gặp nhau thì tà khí mới vào trú trong thân thể. Nếu thời tiết bình thường gặp cơ thể khoẻ mạnh, hai cái thực (đầy đủ, mạnh mẽ) gặp nhau thì người ta da thịt rắn chắc, không bệnh.

Người bị trúng hư tà là do thời tiết bất thường cộng với tình trạng thân thể, hư và thực đan xen nhau, thì bệnh lớn mới thành. Tà khí có chỗ trú nhất định, theo chỗ trú mà đặt tên bệnh. Theo trên dưới, trong ngoài mà chia làm ba bộ.

 Cho nên hư tà xâm vào người thì bắt đầu từ da. Da lỏng lẻo thì tấu lý (các thớ, kẽ hở nhỏ ở da và thịt, nơi mồ hôi và khí ra vào) mở ra. Tấu lý mở thì tà khí theo chân lông mà vào. Vào rồi thì đi sâu. Đi sâu thì lông dựng lên. Lông dựng lên thì người rùng mình ớn lạnh, cho nên da đau.

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở lạc mạch (các mạch nhánh nhỏ toả ra từ đường kinh, nằm nông gần mặt da). Khi ở lạc mạch thì đau ở bắp thịt. Cơn đau lúc có lúc ngừng, vì tà khí đã được các đường kinh lớn thay nhau tiếp nhận rồi chuyển đi (?).

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở kinh mạch (các đường vận hành khí huyết chính trong cơ thể). Khi ở kinh mạch thì người rùng mình ớn lạnh, hay giật mình sợ hãi.

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở du mạch (đường mạch vận chuyển khí, chỗ khí của kinh mạch rót vào). Khi ở du mạch thì khí của sáu đường kinh không thông đến tứ chi, nên các khớp tay chân đau, lưng và cột sống cứng đờ.

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở phục xung chi mạch (mạch Xung chạy ẩn sâu dọc theo cột sống, là một trong các mạch đặc biệt chứa khí huyết). Khi ở phục xung thì thân mình nặng nề, đau nhức.

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở ruột và dạ dày. Khi ở ruột và dạ dày (nguyên văn chép "ruột và thận", có lẽ chép nhầm) (?) thì bụng sôi ùng ục, bụng trướng. Nếu lạnh nhiều thì ruột sôi, đi tiêu chảy ra thức ăn còn nguyên chưa tiêu, ăn vào không tiêu hoá. Nếu nóng nhiều thì đi phân lỏng, nát như cháo.

Tà khí ở lại không đi thì truyền vào trú ở bên ngoài ruột và dạ dày, giữa vùng mộ nguyên (lớp màng mỡ nằm giữa ruột, dạ dày và thành bụng), bám dính vào mạch, đọng lại không đi, lâu ngày lớn dần thành tích (khối cục u đọng lại trong bụng). Tà khí có khi bám ở tôn mạch (các mạch nhỏ nhất, nhánh của lạc mạch), có khi bám ở lạc mạch, có khi bám ở kinh mạch, có khi bám ở du mạch, có khi bám ở phục xung chi mạch, có khi bám ở lữ cân (các dải gân thịt chạy dọc hai bên cột sống), có khi bám ở mộ nguyên của ruột và dạ dày, phía trên nối với hoãn cân (các dải gân mềm ở vùng bụng). Tà khí lan tràn biến hoá, không thể bàn cho hết.

 Hoàng Đế nói: Ta muốn được nghe hết vì sao lại như vậy.

Kỳ Bá đáp: Tà khí bám vào tôn lạc mà thành khối tích thì khối tích ấy di chuyển lên xuống qua lại. Đó là vì nơi các tôn lạc nằm (?) vốn nông và lỏng lẻo, không giữ chặt được khối tích cho nó đứng yên, cho nên nó di chuyển qua lại giữa ruột và dạ dày. Nước dồn tụ, thấm chảy, rót vào, kêu óc ách thành tiếng. Nếu có lạnh thì bụng đầy trướng, sôi như sấm kéo (?), cho nên thỉnh thoảng đau quặn như cắt.

Khối tích bám vào đường kinh dương minh (đường kinh của dạ dày và ruột già) thì nằm kẹp hai bên rốn, ăn no thì to ra, đói thì nhỏ lại.

Khối tích bám vào hoãn cân thì giống như khối tích ở kinh dương minh, ăn no thì đau, đói thì yên.

Khối tích bám vào mộ nguyên của ruột và dạ dày thì đau và cơn đau lan ra ngoài nối với hoãn cân, ăn no thì yên, đói thì đau.

Khối tích bám vào phục xung chi mạch thì ấn tay vào thấy nó đập dội lên tay. Khi buông tay ra thì có luồng hơi nóng chạy xuống hai đùi, như bị dội nước sôi.

Khối tích bám vào lữ cân, nằm phía sau ruột, thì lúc đói khối tích lộ ra, lúc no thì không thấy, ấn tay vào cũng không sờ được.

Khối tích bám vào du mạch thì làm bế tắc không thông, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, mồ hôi, dịch nhờn…) không chảy xuống được, các lỗ khiếu (các lỗ trên cơ thể như mũi, miệng…) khô và tắc. Đó là đường đi của tà khí, từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới.

 Hoàng Đế nói: Khối tích từ lúc mới sinh đến khi đã thành thì như thế nào?

Kỳ Bá đáp: Khối tích lúc mới sinh là do gặp lạnh mà sinh ra, rồi do khí quyết (khí nghịch, chạy ngược từ dưới lên, làm khí huyết không lưu thông) mà thành khối tích.

Hoàng Đế nói: Nó thành khối tích như thế nào?

Kỳ Bá đáp: Khí quyết làm chân tê nặng, khó chịu. Chân tê nặng sinh ra ống chân lạnh. Ống chân lạnh thì huyết mạch đông đặc, lưu thông khó khăn. Huyết mạch đông đặc thì khí lạnh đi ngược lên vào ruột và dạ dày. Khí lạnh vào ruột và dạ dày thì bụng đầy trướng (?). Bụng đầy trướng thì các chất nước và bọt ở ngoài ruột bị dồn ép tụ lại không tan ra được, ngày qua ngày thành khối tích.

Bỗng nhiên ăn uống quá nhiều thì ruột đầy ứ. Sinh hoạt không điều độ, dùng sức quá mức thì lạc mạch bị tổn thương. Dương lạc (các lạc mạch ở phía trên, phía ngoài cơ thể) bị tổn thương thì máu tràn ra ngoài, máu tràn ra ngoài thì chảy máu cam. Âm lạc (các lạc mạch ở phía dưới, phía trong cơ thể) bị tổn thương thì máu tràn vào trong, máu tràn vào trong thì đi ngoài ra máu. Lạc mạch của ruột và dạ dày bị tổn thương thì máu tràn ra ngoài ruột. Nếu ngoài ruột có lạnh, các chất nước bọt và máu quện vào nhau, hợp lại đông tụ không tan ra được, thế là khối tích thành.

Bỗng nhiên bên ngoài bị trúng lạnh, hoặc bên trong bị tổn thương vì lo buồn, giận dữ, thì khí đi ngược lên. Khí đi ngược lên thì sáu đường du (sáu đường vận chuyển khí đến các bộ phận) không thông, khí ấm không lưu hành được, máu đông lại ủ ở bên trong mà không tan, tân dịch khô đọng, không thấm chảy được, bám lại không đi, thế là khối tích đều thành cả.

 Hoàng Đế nói: Bệnh sinh ra từ âm (từ bên trong, ở các tạng) thì như thế nào?

Kỳ Bá đáp: Lo nghĩ hại tâm. Bị lạnh chồng lạnh (vừa bị lạnh bên ngoài, lại ăn uống đồ lạnh) thì hại phế (phổi). Phẫn nộ giận dữ thì hại can (gan). Say rượu mà ân ái, ra mồ hôi mà bị gió thổi thì hại tỳ (cơ quan tiêu hoá, chủ việc chuyển hoá thức ăn). Dùng sức quá mức, hoặc ân ái xong ra mồ hôi rồi đi tắm (?), thì hại thận. Đó là những bệnh do ba bộ trong và ngoài sinh ra.

 Hoàng Đế nói: Chữa trị cho khéo thì phải thế nào?

Kỳ Bá đáp: Xem xét chỗ đau để biết nó ứng với nơi nào bên trong. Phân biệt là thừa hay thiếu: cần bổ (bồi đắp, làm mạnh phần chính khí bị thiếu) thì bổ, cần tả (rút bớt, trừ bỏ phần tà khí dư thừa) thì tả. Đừng làm trái với thời tiết của trời đất. Như thế gọi là cách chữa trị tột bậc.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video