Thiên Thông thiên (thông hiểu lẽ trời đất), thứ bảy mươi hai.
Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là tổ của y học Trung Hoa) hỏi Thiếu Sư (một bề tôi am hiểu y thuật của Hoàng Đế) rằng: "Ta từng nghe nói người có âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: âm thiên về tĩnh, lạnh, ở trong; dương thiên về động, nóng, ở ngoài). Thế nào gọi là người âm? Thế nào gọi là người dương?"
Thiếu Sư đáp: "Trong khoảng trời đất, trong lục hợp (sáu phía: trên, dưới và bốn phương, tức toàn bộ không gian), không có gì nằm ngoài con số năm (năm hành, năm loại), con người cũng ứng theo đó. Không phải chỉ có một âm một dương mà thôi; nói vậy chỉ là nói đại lược, lời nói không thể giảng rõ hết được."
Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe đại ý. Những bậc hiền nhân, thánh nhân có phải trong lòng hiểu đủ và làm theo được cả không?"
Thiếu Sư đáp: "Đại để có người thái âm (âm cực thịnh), người thiếu âm (âm nhiều nhưng chưa đến mức cực), người thái dương (dương cực thịnh), người thiếu dương (dương nhiều nhưng chưa đến mức cực), và người âm dương hòa bình (âm dương cân bằng, điều hòa). Năm loại người ấy, dáng vẻ tính tình khác nhau, gân xương, khí huyết (khí là năng lượng sống vận hành trong cơ thể, huyết là máu) cũng mỗi loại một khác."
Hoàng Đế hỏi: "Những chỗ khác nhau ấy có thể nghe được chăng?"
Thiếu Sư đáp: "Người thái âm thì tham lam mà không có lòng nhân, bề ngoài tỏ ra khiêm nhường mà bên trong sâu hiểm khó dò (?), thích thu vào mà ghét bỏ ra, trong lòng nén giữ không để lộ ra ngoài, không chịu theo thời thế, việc gì cũng để người khác làm trước rồi mình mới làm theo. Đó là người thái âm.
Người thiếu âm thì tham lam vặt vãnh mà lòng dạ hiểm độc. Thấy người khác mất mát thì như thể mình được lợi, thích làm tổn thương, thích làm hại người. Thấy người khác được vẻ vang thì lại tức tối giận dữ. Lòng hay ghen ghét mà không biết ơn nghĩa. Đó là người thiếu âm.
Người thái dương thì đi đứng ở đâu cũng ra vẻ tự mãn, nghênh ngang, thích bàn chuyện lớn, không có tài mà nói khoác, chí hướng viển vông khắp bốn phương, làm việc không đoái hoài phải trái, việc gì cũng thường theo ý riêng mình, dù việc hỏng cũng chẳng bao giờ hối hận. Đó là người thái dương.
Người thiếu dương thì làm việc cẩn thận tỉ mỉ, nhưng hay tự cho mình là cao quý (?). Có được chức quan nhỏ là tự đề cao mình lắm, thích giao du kết bạn bên ngoài mà không chịu gắn bó với việc trong nhà. Đó là người thiếu dương.
Người âm dương hòa bình thì sống yên lặng, không lo sợ quá, cũng không vui mừng quá, mềm mỏng thuận theo sự vật, có khi ở cùng người mà không tranh giành, biết thay đổi theo thời thế. Ở địa vị cao thì càng khiêm tốn, dùng lời lẽ cảm hóa chứ không dùng quyền mà cai trị. Đó gọi là cách trị tốt đẹp nhất.
Người xưa giỏi dùng châm cứu (châm: dùng kim đâm vào huyệt; cứu: đốt lá ngải hơ nóng trên huyệt) thì xem năm dạng người ấy rồi mới chữa. Chỗ nào thịnh (thừa, ứ đọng quá mức) thì tả (dùng thủ pháp rút bớt, làm tiêu tán cái thừa), chỗ nào hư (thiếu, yếu) thì bổ (dùng thủ pháp bồi đắp, làm đầy đủ cái thiếu)."
Hoàng Đế hỏi: "Chữa cho năm dạng người ấy thế nào?"
Thiếu Sư đáp: "Người thái âm thì âm nhiều mà không có dương, huyết đục, vệ khí (khí chạy ở bên ngoài mạch, ở lớp da thịt, có công dụng bảo vệ cơ thể chống tà khí) rít trệ, âm dương không điều hòa, gân chùng mà da dày. Không tả nhanh thì không thể làm thay đổi được.
Người thiếu âm thì âm nhiều dương ít, dạ dày nhỏ mà ruột lớn, lục phủ (sáu cơ quan rỗng làm nhiệm vụ tiêu hóa, chuyển hóa: túi mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu) không điều hòa; mạch dương minh (đường kinh mạch dương minh, liên quan đến dạ dày) nhỏ mà mạch thái dương (đường kinh mạch thái dương, liên quan đến ruột non và bàng quang) lớn. Phải xét kỹ mà điều chỉnh, vì huyết của họ dễ bị thoát, khí của họ dễ bị suy bại.
Người thái dương thì dương nhiều âm ít, phải cẩn thận điều chỉnh, đừng để âm bị thoát, chỉ nên tả phần dương. Dương bị thoát nặng thì dễ phát cuồng; cả âm lẫn dương đều thoát thì chết đột ngột, hoặc bất tỉnh nhân sự.
Người thiếu dương thì dương nhiều âm ít, kinh mạch (những đường chính vận hành khí huyết, chạy sâu trong cơ thể) nhỏ mà lạc mạch (những nhánh mạch nhỏ tỏa ra từ kinh mạch, nằm nông gần ngoài da) lớn, huyết ở bên trong mà khí ở bên ngoài. Nên làm cho âm được đầy đặn và làm vơi bớt phần dương. Nếu chỉ tả riêng lạc mạch thì dương khí mạnh mẽ sẽ bị thoát nhanh, trung khí (khí ở phần giữa cơ thể, tức sức của tỳ vị, gốc nuôi dưỡng toàn thân) không đủ, bệnh sẽ không gượng dậy được.
Người âm dương hòa bình thì khí âm dương điều hòa, huyết mạch thông thuận. Phải cẩn thận chẩn đoán âm dương của họ, xem xét tà khí (yếu tố gây bệnh) và chính khí (sức chống bệnh của cơ thể), quan sát dung mạo cử chỉ, xét xem chỗ nào thừa chỗ nào thiếu: thịnh thì tả, hư thì bổ, không thịnh không hư thì chữa theo đúng đường kinh mạch bị bệnh. Đó là cách điều hòa âm dương, phân biệt năm dạng người."
Hoàng Đế hỏi: "Năm dạng người ấy, nếu xưa nay chưa quen biết, bỗng nhiên mới gặp, chưa biết cách cư xử của họ, thì lấy gì mà phân biệt?"
Thiếu Sư đáp: "Những người thường, không thuộc năm dạng ấy, thì được chia thành năm lần năm là hai mươi lăm loại người (cách phân loại người theo ngũ hành, mỗi hành chia năm loại), còn năm dạng người này không nằm trong số đó. Năm dạng người này vốn rất khác với người thường."
Hoàng Đế hỏi: "Phân biệt năm dạng người ấy thế nào?"
Thiếu Sư đáp: "Người thái âm thì dáng vẻ đen sạm u tối, ra vẻ hạ mình khiêm nhường, thân hình cao lớn, khoeo chân cong mà lưng không phải còng. Đó là người thái âm.
Người thiếu âm thì dáng vẻ như thanh cao mà lại lén lút, vốn tính âm hiểm, đứng thì bồn chồn bất an, đi thì lom khom như nấp. Đó là người thiếu âm.
Người thái dương thì dáng vẻ ngẩng cao vênh váo, đầy tự đắc, ưỡn ngực ngửa người, khoeo chân như gập ngược ra sau. Đó là người thái dương.
Người thiếu dương thì đứng hay ngửa mặt lên, đi hay lắc lư, hai cánh tay và hai khuỷu tay thường vung ra phía sau lưng. Đó là người thiếu dương.
Người âm dương hòa bình thì dáng vẻ thong thả điềm tĩnh, hòa thuận dễ gần, nghiêm trang đứng đắn, vui vẻ hòa nhã, (một vẻ không rõ do chữ gốc bị mất) (?), cử chỉ ngay ngắn đúng mực. Ai cũng khen là người quân tử. Đó là người âm dương hòa bình."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video