Thiên Quan năng (nghĩa là giao việc theo đúng tài năng của từng người), thứ bảy mươi ba.
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại của Trung Hoa xưa, được coi là ông tổ của y học) hỏi Kỳ Bá (vị thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế) rằng: Ta đã được nghe thầy giảng về cửu châm (chín loại kim châm cứu, mỗi loại có hình dạng và công dụng riêng), nhiều đến mức không đếm xuể. Ta đã suy xét và bàn lại, gom thành một mối có hệ thống. Ta sẽ đọc lại, thầy hãy nghe lý lẽ trong đó, chỗ nào sai thì nói cho ta biết, xin sửa cho đúng đường lối, để có thể truyền lâu dài cho đời sau mà không lo sai lạc. Gặp đúng người thì mới truyền, không phải người thích hợp thì chớ nói ra. Kỳ Bá cúi đầu lạy hai lạy, thưa: Xin được nghe đạo lý của bậc thánh vương.
Hoàng Đế nói: Lẽ của việc dùng kim là phải biết hình và khí (thân thể và luồng sinh lực vận hành trong cơ thể) nằm ở đâu: bên trái, bên phải, phía trên, phía dưới. Phải biết âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong cơ thể), biểu lý (phần ngoài nông và phần trong sâu của cơ thể), huyết và khí nhiều hay ít, đường đi của chúng thuận hay nghịch, những chỗ chúng ra vào và gặp nhau, rồi tính toán mà trừ bỏ chỗ có bệnh.
Phải biết cởi những chỗ kết (chỗ khí huyết ứ đọng, tắc nghẽn), biết bổ hư tả thực (bổ là làm mạnh thêm phần thiếu hụt; tả là rút bớt, xua đi phần thừa thãi, tà khí), biết các khí môn (các "cửa" để khí ra vào, tức các huyệt) ở trên và ở dưới, hiểu thấu về tứ hải (bốn "biển" trong cơ thể: biển tủy, biển huyết, biển khí, và biển thức ăn uống).
Phải xét kỹ chỗ bệnh nằm; các chứng nóng lạnh dây dưa không dứt (?) thì lấy huyệt ở những nơi khác nhau. Phải tinh thông việc điều hòa khí, hiểu rõ kinh toại (những đường đi sâu bên trong của kinh mạch — các đường dẫn khí huyết khắp cơ thể), các lạc mạch (những nhánh mạch nhỏ tỏa ra từ kinh mạch) ở tay chân bên trái bên phải, và biết hết những chỗ chúng hội tụ.
Lạnh và nóng giành nhau thì biết hợp lại mà điều hòa; hư và thực nằm sát nhau thì biết phân định mà khai thông; bên trái bên phải không cân bằng thì nắm lấy mà làm cho khí lưu thông. Hiểu rõ thế thuận và thế nghịch thì mới biết bệnh có chữa được hay không. Âm dương không lệch lạc thì biết được lúc nào bệnh khỏi. Xét kỹ gốc và ngọn của bệnh, xem nóng hay lạnh, tìm được chỗ tà khí (khí độc gây bệnh từ bên ngoài xâm nhập) trú ngụ, thì châm cả vạn lần cũng không gây nguy hại. Biết dùng chín loại kim đúng công năng của từng loại thì đạo châm cứu đã đủ cả.
Phải hiểu rõ ngũ du (năm loại huyệt quan trọng xếp từ đầu ngón tay, ngón chân lên đến khuỷu tay, đầu gối: tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp), biết chỗ nào châm nhanh, chỗ nào châm chậm; việc co duỗi, đưa kim vào rút kim ra đều có trật tự.
Nói về âm và dương thì chúng hợp với ngũ hành (năm yếu tố cơ bản theo quan niệm xưa: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, dùng để giải thích mối quan hệ giữa các bộ phận trong cơ thể). Ngũ tạng (năm cơ quan đặc: tim, gan, tỳ, phổi, thận) và lục phủ (sáu cơ quan rỗng: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu) cũng có chỗ cất chứa riêng. Bốn mùa và tám hướng gió đều có phần âm phần dương.
Mỗi thứ đều có vị trí của nó, ứng với minh đường (vùng mũi trên khuôn mặt, nơi thầy thuốc xem sắc mặt để chẩn bệnh); mỗi chỗ trên mặt có một vùng màu sắc ứng với từng tạng, từng phủ.
Xem chỗ đau ở bên trái hay bên phải, phía trên hay phía dưới, biết nó lạnh hay ấm, nằm ở đường kinh nào. Xét da dẻ lạnh hay ấm, trơn hay ráp, thì biết người bệnh khổ vì đâu. Cách mô (tấm cơ hoành ngăn giữa ngực và bụng) có phần trên phần dưới, phải biết khí đang ở chỗ nào.
Trước hết phải nắm được đường đi của kinh mạch, châm ít kim và thưa thớt, châm hơi sâu và để kim lại lâu, cho nên phải đưa kim vào từ từ.
Nóng lớn ở phần trên thì đẩy nó xuống; bệnh đi từ trên xuống thì dẫn cho nó thoát đi; xem chỗ nào đau trước thì thường chữa chỗ đó trước. Lạnh lớn ở bên ngoài thì để kim lại mà bổ; lạnh đã vào bên trong thì theo huyệt hợp mà tả.
Chỗ nào kim không làm được thì dùng phép cứu (đốt ngải cứu hơ nóng trên huyệt) là thích hợp. Khí phần trên không đủ thì đẩy cho nó bốc lên; khí phần dưới không đủ thì để kim lại cho khí dồn tụ mà theo về; cả âm lẫn dương đều hư thì dùng lửa (phép cứu) mà chữa.
Chứng quyết (khí nghịch lên làm tay chân lạnh giá) mà lạnh nhiều, cạnh xương lõm xuống, lạnh lan quá đầu gối, thì lấy huyệt Hạ lăng Tam lý (tức huyệt Túc tam lý, nằm dưới đầu gối phía ngoài).
Ở chỗ âm lạc (các nhánh mạch nhỏ thuộc âm) đi qua, tà khí dừng lại ở đó, lạnh đã vào bên trong, thì đẩy cho nó lưu thông; đường kinh bị lõm xuống thì dùng lửa (phép cứu) mà chữa; lạc mạch bị kết lại, cứng chắc, thì cũng dùng lửa mà chữa.
Không biết người bệnh khổ vì đâu thì lấy huyệt ở dưới hai mạch kiểu (mạch Âm kiểu và Dương kiểu, hai đường mạch phụ chạy qua mắt cá chân trong và ngoài). Đàn ông mà lấy mạch âm, đàn bà mà lấy mạch dương là điều thầy thuốc giỏi kiêng cấm. Phần bàn về phép châm đến đây là hết.
Việc dùng kim phải có phép tắc: trên thì xem ánh sáng của trời (mặt trời, mặt trăng, các vì sao), dưới thì theo dõi bát chính (tám tiết khí lớn trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí), để tránh những tà khí bất thường, rồi đem chỉ bảo cho trăm họ; phải xét kỹ hư thực, đừng phạm vào tà khí.
Làm được như thế là nhận được sự linh ứng của trời. Nếu gặp năm có khí trời suy yếu bất thường mà cố cứu chữa, không thắng nổi bệnh thì lại chuốc lấy tai họa. Cho nên nói: phải biết thiên kỵ (những ngày giờ theo trời đất cần kiêng, không nên châm) thì mới nói được đến cái ý của phép châm.
Noi theo phép của người xưa, kiểm nghiệm ở đời nay, quan sát những điều mờ mịt khó thấy, thông suốt đến chỗ vô cùng. Cái mà thầy thuốc vụng không nhìn thấy lại là cái mà thầy thuốc giỏi coi trọng. Không ai thấy được hình dạng của nó, nó mơ hồ phảng phất như thần.
Tà khí (khí độc bất thường) trúng vào người thì người rùng mình ớn lạnh, cả thân thể run lên. Chính tà (gió đúng mùa nhưng trúng vào lúc người đang mệt mỏi, ra mồ hôi) trúng vào người thì nhẹ, trước hết chỉ thấy hơi hiện ra ở sắc mặt, trong người không thấy gì, như có như không, như mất như còn, dường có hình mà lại không có hình, không ai biết rõ tình trạng của nó.
Cho nên thượng công (thầy thuốc bậc cao) điều chỉnh khí là để cứu chữa từ khi bệnh còn ở dạng mầm mống; hạ công (thầy thuốc bậc thấp) thì đợi đến khi bệnh đã thành hình mới chữa, vì thế làm hư hại thân thể người bệnh.
Cho nên người thầy dùng kim phải biết khí đang ở đâu mà giữ lấy cửa ngõ của nó, phải tinh thông việc điều hòa khí, biết chỗ nào cần bổ chỗ nào cần tả, ý nghĩa của việc châm nhanh châm chậm, và chỗ cần lấy huyệt.
Khi tả thì phải dùng cách "tròn" (thao tác linh hoạt, xoay chuyển): ấn sát rồi xoay kim, khí mới chuyển động; đưa kim vào nhanh, rút kim ra chậm, tà khí mới thoát ra; đâm kim ngược chiều để đón luồng khí, lay cho lỗ kim rộng ra, khí thoát ra được thì nhanh chóng.
Khi bổ thì phải dùng cách "vuông" (thao tác ngay ngắn, vững vàng): bên ngoài kéo da cho đúng ngay cửa huyệt, tay trái giữ lấy chỗ then chốt của huyệt (?), tay phải đẩy da, xoay nhẹ và đẩy kim vào từ từ; kim phải thẳng và ngay, người châm phải yên ổn và tĩnh lặng, giữ lòng vững vàng không lơi lỏng, để kim lại một chút; khi khí đã đến thì rút kim ra nhanh, ấn da lại để bịt cửa ngoài (lỗ kim), như vậy chân khí (sinh khí chính đáng của cơ thể) mới được giữ lại. Điều cốt yếu khi dùng kim là đừng quên thần (tinh thần của người bệnh và sự chuyên chú của người châm).
Lôi Công (một bề tôi học y thuật với Hoàng Đế) hỏi Hoàng Đế rằng: Sách bàn về châm có nói: "Gặp đúng người thì mới truyền, không phải người thích hợp thì chớ nói ra." Làm sao biết được ai có thể truyền? Hoàng Đế đáp: Chọn đúng người cho từng việc, giao việc theo khả năng của họ, thì họ mới làm sáng tỏ được việc của mình.
Lôi Công nói: Xin được nghe về việc giao việc theo tài năng như thế nào? Hoàng Đế đáp: Người mắt tinh có thể giao cho xem sắc mặt; người tai thính có thể giao cho nghe âm thanh; người ăn nói nhanh nhẹn, lưu loát có thể giao cho truyền giảng lý luận.
Người nói năng chậm rãi mà điềm tĩnh, tay khéo mà lòng cẩn thận, tỉ mỉ, có thể giao cho làm châm và cứu, điều lý huyết khí, điều hòa các chứng thuận nghịch, xem xét âm dương và kiêm thông các phương pháp chữa bệnh.
Người khớp xương mềm dẻo, gân cốt uyển chuyển mà lòng hòa nhã có thể giao cho làm đạo dẫn hành khí (phương pháp vận động co duỗi thân thể kết hợp hít thở để dẫn khí lưu thông).
Người ăn nói sắc độc, hay coi thường người khác có thể giao cho việc khạc nhổ vào mụn nhọt và đọc lời chú để trị bệnh (?).
Người móng tay cứng, tay nặng, làm việc hay gây đau, có thể giao cho xoa bóp các khối tích (khối u cục, ứ kết trong bụng) và ấn nắn chứng tý (chứng tê đau, nhức mỏi do khí huyết bế tắc).
Mỗi người phát huy đúng khả năng của mình thì phương pháp mới thi hành được và tên tuổi mới rạng rỡ. Không chọn đúng người thì công việc không thành, người thầy cũng không có tiếng tăm. Cho nên nói: "Gặp đúng người thì mới nói, không phải người thích hợp thì chớ truyền", chính là ý này.
Muốn biết ai có tay nặng thì có thể cho người đó thử ấn lên con rùa: đặt con rùa dưới một đồ đựng, rồi ấn tay lên trên; nếu là người tay nặng thì sau năm mươi ngày con rùa chết, còn người tay nhẹ nhàng thì con rùa vẫn sống như cũ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video