Bàn về việc khám bệnh qua da vùng xích, thiên thứ bảy mươi tư.
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa) hỏi Kỳ Bá (bề tôi, thầy thuốc của Hoàng Đế) rằng: Ta muốn không cần xem sắc mặt, không cần bắt mạch, chỉ xét riêng vùng xích (vùng da mặt trong cẳng tay, từ cổ tay đến khuỷu tay) mà nói ra được bệnh, từ bên ngoài biết được bên trong, thì phải làm thế nào?
Kỳ Bá đáp: Xét kỹ da vùng xích lỏng mềm hay căng, nhỏ hay lớn, trơn hay ráp, thịt chắc hay bở, thì hình trạng của bệnh sẽ xác định được.
Thấy vùng trên hố mắt của người bệnh hơi sưng phồng, như dáng người vừa ngủ dậy, mạch ở cổ đập mạnh, thỉnh thoảng ho, ấn vào mu bàn tay bàn chân thấy lõm xuống mà không nảy lên lại, đó là bệnh phong thủy (chứng phù thũng do tà khí gió gây ra, nước ứ lại khiến mặt và thân sưng phù) và phu trướng (chứng khí ứ dưới da khiến da căng phồng, sưng to).
Da vùng xích trơn, mà ướt nhuận, là bệnh do phong (tà khí gió, một trong những nguyên nhân gây bệnh từ bên ngoài). Thịt vùng xích mềm yếu là chứng giải diệc (?) (người rã rời mệt mỏi, uể oải không muốn cử động); nếu nằm yên mà thịt teo rộc đi là chứng hàn nhiệt (bệnh lúc rét lúc sốt), không chữa được. Da vùng xích trơn mà bóng như có mỡ, là bệnh do phong. Da vùng xích ráp là bệnh phong tý (chứng đau nhức, tê bại ở thân thể và khớp do tà khí gió gây ra). Da vùng xích thô ráp như vảy cá khô là bệnh thủy dật ẩm (chứng nước và dịch đọng trong cơ thể tràn ra ngoài da). Da vùng xích nóng quá, mạch đập mạnh và gấp gáp, là bệnh ôn (bệnh sốt nóng do nhiễm tà khí nhiệt); nếu mạch mạnh mà trơn tru, là bệnh sắp lui ra ngoài. Da vùng xích lạnh, mạch nhỏ, là chứng tiết tả (đi ngoài lỏng) và thiểu khí (hơi thở ngắn, yếu sức). Da vùng xích nóng hừng hực như lửa, trước nóng sau lạnh, là chứng hàn nhiệt; da vùng xích trước lạnh, giữ tay lâu (?) thì thấy nóng lên, cũng là chứng hàn nhiệt.
Riêng vùng khuỷu tay nóng thì từ thắt lưng trở lên nóng; riêng bàn tay nóng thì từ thắt lưng trở xuống nóng. Riêng mặt trước khuỷu tay nóng thì phía trước ngực nóng; riêng mặt sau khuỷu tay nóng thì vai và lưng nóng. Riêng khoảng giữa cẳng tay nóng thì thắt lưng và bụng nóng; mặt sau khuỷu tay, từ chỗ da thô ráp xuống ba bốn tấc (đơn vị đo chiều dài; ở đây đo theo thân người, khoảng bề ngang ba bốn ngón tay mỗi tấc) mà nóng, là trong ruột có giun sán. Lòng bàn tay nóng thì trong bụng nóng; lòng bàn tay lạnh thì trong bụng lạnh. Trên chỗ thịt trắng ở vùng ngư (phần thịt nổi lên ở gốc ngón tay cái trong lòng bàn tay, hình như bụng cá) có mạch máu xanh hiện ra là trong dạ dày có hàn (khí lạnh gây bệnh).
Da vùng xích nóng hừng hực, mạch nhân nghênh (chỗ mạch đập ở hai bên cổ, cạnh yết hầu) lớn, thì sẽ chảy máu cam (?); da vùng xích cứng và lớn, mạch rất nhỏ, hơi thở ngắn yếu, nếu thêm bứt rứt khó chịu (?) tăng lên, thì chết ngay.
Mắt có sắc đỏ là bệnh ở tạng tâm (tim), sắc trắng là ở tạng phế (phổi), sắc xanh là ở tạng can (gan), sắc vàng là ở tạng tỳ (lá lách, cơ quan chủ việc tiêu hóa theo y học cổ truyền), sắc đen là ở tạng thận. Sắc vàng lẫn lộn không gọi được rõ tên là bệnh ở trong ngực.
Khám chứng đau mắt: tia máu đỏ chạy từ trên xuống dưới là bệnh ở kinh Thái dương (một đường kinh mạch, đường vận hành khí huyết trong cơ thể, đi qua phía trên mắt); tia đỏ chạy từ dưới lên là bệnh ở kinh Dương minh (đường kinh đi qua phía dưới mắt); tia đỏ chạy từ đuôi mắt vào trong là bệnh ở kinh Thiếu dương (đường kinh đi qua phía đuôi mắt).
Khám chứng hàn nhiệt: có tia máu đỏ chạy từ trên xuống tới con ngươi, thấy một tia thì một năm sau chết; thấy một tia rưỡi thì một năm rưỡi sau chết; thấy hai tia thì hai năm sau chết; thấy hai tia rưỡi thì hai năm rưỡi sau chết; thấy ba tia thì ba năm sau chết.
Khám chứng đau răng sâu: ấn vào chỗ mạch của kinh dương đi tới (đường kinh Dương minh chạy qua hàm răng), chỗ nào có bệnh thì riêng chỗ ấy nóng; bệnh bên trái thì bên trái nóng, bên phải thì bên phải nóng, ở trên thì phía trên nóng, ở dưới thì phía dưới nóng.
Khám các mạch máu nổi trên da: nhiều sắc đỏ là nhiều nhiệt (nóng), nhiều sắc xanh là nhiều đau, nhiều sắc đen là chứng tý (đau nhức, tê bại) đã lâu ngày; nếu thấy cả nhiều đỏ, nhiều đen, nhiều xanh cùng lúc là chứng hàn nhiệt.
Thân thể đau nhức mà sắc da hơi vàng, cáu răng vàng, trên móng tay móng chân vàng, đó là bệnh hoàng đản (bệnh vàng da). Nằm yên, nước tiểu vàng đỏ, mạch nhỏ mà ráp (mạch đi rít, không trơn tru) thì không muốn ăn.
Người có bệnh mà mạch thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía gốc ngón cái) với mạch nhân nghênh lớn nhỏ bằng nhau, nổi chìm (mạch nằm nông hay nằm sâu) cũng như nhau, thì bệnh khó khỏi.
Phụ nữ có mạch kinh thủ Thiếu âm (đường kinh của tim chạy ở tay, bắt ở cổ tay phía ngón út) đập mạnh là đã có thai.
Trẻ nhỏ bị bệnh mà tóc trên đầu đều dựng ngược lên thì ắt chết. Giữa khoảng tai nổi lên mạch xanh là bị chứng co giật đau. Đi ngoài phân có mảng đỏ, mắc chứng sôn tiết (tiêu chảy, phân còn lẫn thức ăn chưa tiêu), mạch nhỏ, tay chân lạnh, thì khó khỏi; sôn tiết, mạch nhỏ mà tay chân ấm thì chứng tiêu chảy dễ khỏi.
Bốn mùa biến đổi, lạnh nóng thay nhau lấn át; âm (mặt lạnh, tĩnh, tối của vạn vật) dồn đến tột cùng ắt chuyển thành dương (mặt nóng, động, sáng), dương dồn đến tột cùng ắt chuyển thành âm. Cho nên âm chủ về lạnh, dương chủ về nóng; vì vậy lạnh quá thì sinh nóng, nóng quá thì sinh lạnh. Cho nên nói: lạnh sinh ra nóng, nóng sinh ra lạnh; đó là sự biến hóa của âm dương.
Cho nên nói: mùa đông bị tổn thương vì lạnh thì mùa xuân sinh bệnh sốt nóng; mùa xuân bị tổn thương vì gió thì mùa hè sinh chứng sôn tiết và tràng tích (bệnh kiết lỵ, đi ngoài ra máu mủ); mùa hè bị tổn thương vì nắng nóng thì mùa thu sinh bệnh ngược (sốt rét, cơn rét cơn sốt xen nhau); mùa thu bị tổn thương vì ẩm thấp thì mùa đông sinh bệnh ho. Đó gọi là thứ tự (bệnh sinh ra theo) bốn mùa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video