Thiên thứ bảy mươi lăm: Thích tiết chân tà (bàn về các phép châm cứu, về chân khí và tà khí).
Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (vị lương y, bề tôi của Hoàng Đế) rằng: "Ta nghe nói phép châm có năm "vệ" (ở đây là năm phép châm đặc biệt). Đó là những gì?"
Kỳ Bá đáp: "Quả có năm phép. Một là chấn ai (rũ bụi), hai là phát mông (mở cái mù mờ, ví như vén tấm che mắt), ba là khứ trảo (cắt móng, tức trừ bỏ phần thừa), bốn là triệt y (cởi áo), năm là giải hoặc (gỡ mê)."
Hoàng Đế nói: "Ông nói năm phép, nhưng ta chưa hiểu ý."
Kỳ Bá đáp: "Chấn ai là châm vào ngoại kinh (đường kinh mạch chạy ở phần nông, phía ngoài cơ thể) để trừ dương bệnh (bệnh ở phần dương, tức ở bên ngoài, phần trên cơ thể). Phát mông là châm vào phủ du (các huyệt có liên quan tới lục phủ, tức sáu cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang, túi mật…) để trừ bệnh của phủ. Khứ trảo là châm vào các khớp và các lạc mạch (mạch nhánh nhỏ tách ra từ kinh mạch chính) ở tay chân. Triệt y là châm khắp các kỳ du (các huyệt đặc biệt, không có chỗ cố định) của các đường kinh dương. Giải hoặc là hiểu thấu cách điều hoà âm dương (hai mặt đối lập trong cơ thể: âm là phần bên trong, tĩnh, lạnh; dương là phần bên ngoài, động, nóng), dùng phép bổ (làm mạnh thêm chỗ thiếu) và phép tả (rút bớt, làm thông chỗ thừa) với chỗ thừa chỗ thiếu, khiến chúng dồn qua bù lại cho nhau."
Hoàng Đế nói: "Trong năm phép châm có nói chấn ai, ông lại bảo là châm ngoại kinh để trừ dương bệnh, ta không hiểu ông muốn nói gì. Mong được nghe cho trọn."
Kỳ Bá đáp: "Chấn ai là trị chứng dương khí (khí thuộc dương, khí nóng, khí hoạt động) nghịch lên dữ dội, dồn đầy lên trong ngực, người bực bội căng tức, phải nhô vai lên mà thở; đại khí (khí lớn trong ngực, khí hô hấp) nghịch lên, thở dốc khò khè, phải ngồi gục người xuống; người bệnh sợ bụi khói, nghẹn mà không thở được (?). Xin nói về phép chấn ai: hiệu nghiệm của nó còn nhanh hơn cả rũ bụi."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Lấy huyệt nào?"
Kỳ Bá đáp: "Lấy huyệt Thiên Dung (huyệt ở hai bên cổ, sau góc hàm dưới)."
Hoàng Đế hỏi: "Nếu ho, khí nghịch lên, người co quắp, đau ngực thì lấy huyệt nào?"
Kỳ Bá đáp: "Lấy huyệt Liêm Tuyền (huyệt ở giữa cổ phía trước, trên yết hầu)."
Hoàng Đế hỏi: "Châm có mức độ gì không?"
Kỳ Bá đáp: "Châm Thiên Dung thì không đâm sâu quá một lý (?) (các nhà chú giải cho là khoảng một thốn, tức một tấc theo cách đo trên thân người); châm Liêm Tuyền thì thấy sắc máu ở đó thay đổi là dừng."
Hoàng Đế nói: "Hay thay!"
Hoàng Đế nói: "Trong năm phép châm có nói phát mông, ta không hiểu ý. Phát mông là trị chứng tai không nghe được gì, mắt không thấy được gì, thế mà ông lại bảo là châm phủ du để trừ bệnh của phủ. Huyệt nào lại làm được như vậy? Mong được nghe lý do."
Kỳ Bá đáp: "Câu hỏi thật tinh tế! Đây là điều cốt yếu của phép châm, là chỗ tột bậc của nghề kim, thuộc loại thần diệu, dù có nói miệng hay chép sách cũng không diễn tả hết được. Xin nói về phát mông: hiệu nghiệm của nó còn nhanh hơn cả việc vén tấm che mắt."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Mong được nghe cho trọn."
Kỳ Bá đáp: "Châm phép này phải vào lúc giữa trưa, châm huyệt Thính Cung (huyệt ở trước tai, chỗ lõm khi há miệng), sao cho cảm giác kim lan tới tròng mắt và trong tai nghe có tiếng vang. Đó chính là huyệt cần dùng."
Hoàng Đế hỏi: "Hay lắm. Thế nào là trong tai nghe có tiếng?"
Kỳ Bá đáp: "Khi châm, lấy tay bịt chặt hai lỗ mũi, rồi bảo người bệnh ngậm miệng, nín hơi thật nhanh, thì tiếng vang ắt sẽ hiện ra trong tai, ứng với mũi kim."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Đây đúng là điều gọi là: làm ở chỗ không trông thấy được, không cần dùng mắt nhìn, mà vẫn như thấy rõ để lấy huyệt; đó là chỗ tâm thần và việc làm hợp với nhau vậy."
Hoàng Đế nói: "Trong năm phép châm có nói khứ trảo, ông lại bảo là châm các khớp và lạc mạch ở tay chân. Mong được nghe cho trọn."
Kỳ Bá đáp: "Lưng và cột sống là khớp lớn của thân người. Tay chân và cẳng chân là cái để con người đi lại, chạy nhảy. Dương vật và bìu là then máy của thân người, là nơi biểu hiện tinh khí âm (tinh dịch, sức sinh dục), là đường đi của tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể).
Cho nên nếu ăn uống không chừng mực, mừng giận thất thường, thì tân dịch tràn ra bên trong, chảy xuống đọng lại ở hòn dái; đường máu không thông, bìu ngày một to ra không ngừng, cúi ngửa không tiện, đi lại chạy nhảy đều không được. Bệnh này là trong bìu ứ nước, không lên không xuống được, phải dùng phi châm (loại kim to, đầu như lưỡi kiếm, dùng để rạch tháo mủ, tháo nước) mà lấy ra. Chỗ sưng to không giấu được, quần áo thường cũng không che nổi; vì cách chữa giống như cắt bỏ móng thừa, nên gọi là khứ trảo."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm."
Hoàng Đế nói: "Trong năm phép châm có nói triệt y, ông lại bảo là châm khắp các kỳ du của các kinh dương, không có chỗ cố định. Mong được nghe cho trọn."
Kỳ Bá đáp: "Đây là chứng dương khí thừa mà âm khí (khí thuộc âm, phần mát, phần nuôi dưỡng bên trong) thiếu. Âm khí thiếu thì nóng bên trong, dương khí thừa thì nóng bên ngoài. Hai cái nóng trong ngoài đánh vào nhau, nóng hơn cả ôm than trong lòng; bên ngoài thì sợ cả vải lụa chạm vào, không chịu được thứ gì gần người, cũng không nằm được trên chiếu.
Tấu lý (thớ da, lỗ chân lông, chỗ khe giữa da và thịt) đóng kín thì mồ hôi không ra; lưỡi khô cháy, môi khô héo, da thịt khô ráo, càng lúc càng khô hơn, ăn uống không còn phân biệt ngon dở."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Chữa thế nào?"
Kỳ Bá đáp: "Châm huyệt Thiên Phủ (huyệt ở mặt trong cánh tay trên) và huyệt Đại Trữ (huyệt ở lưng trên, hai bên đốt sống ngực thứ nhất), mỗi huyệt ba mũi; lại châm huyệt Trung Lữ (tức Trung Lữ Du, huyệt ở vùng thắt lưng – mông, hai bên cột sống) để trừ cái nóng; bổ kinh Túc Thái âm (đường kinh âm ở chân, thuộc tỳ) và kinh Thủ Thái âm (đường kinh âm ở tay, thuộc phổi) để cho ra mồ hôi. Nóng lui, mồ hôi rịn ra, khỏi bệnh còn nhanh hơn cởi áo."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm."
Hoàng Đế nói: "Trong năm phép châm có nói giải hoặc, ông lại bảo là hiểu thấu cách điều hoà âm dương, bổ tả chỗ thừa chỗ thiếu khiến chúng dồn qua bù lại cho nhau. Vậy cái mê lấy gì mà gỡ?"
Kỳ Bá đáp: "Khi đại phong (gió độc lớn, tức tà khí phong mạnh, gây chứng trúng phong) ở trong người, huyết mạch một bên bị hư. Bên hư thì thiếu, bên thực thì thừa, nặng nhẹ mất cân bằng, người nghiêng lệch, gục ngã, không biết đông tây, không biết nam bắc, lúc lên lúc xuống, lúc trở mình lúc lại quay về, đảo điên không chừng, còn hơn cả người mê muội."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Chữa thế nào?"
Kỳ Bá đáp: "Tả chỗ thừa, bổ chỗ thiếu, để âm dương trở lại cân bằng. Dùng kim như thế thì khỏi bệnh còn nhanh hơn gỡ mê."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm. Xin cất lời này vào Linh Lan chi thất (căn phòng kho cất giữ sách quý của nhà vua), không dám tuỳ tiện đem ra."
Hoàng Đế nói: "Ta nghe nói phép châm có năm tà (năm loại tà khí, tức năm loại bệnh do yếu tố gây bệnh). Thế nào là năm tà?"
Kỳ Bá đáp: "Bệnh có loại là ung nhọt, có loại tà khí thịnh lớn, có loại tà khí nhỏ yếu, có loại nóng, có loại lạnh. Đó gọi là năm tà."
Hoàng Đế hỏi: "Châm năm tà thế nào?"
Kỳ Bá đáp: "Phàm cách châm năm tà, không ngoài năm điều: bệnh nhiệt thì làm cho tiêu tan; sưng tụ thì làm cho tan mất; chứng hàn tý (lạnh làm khí huyết bế tắc, gây đau tê) thì làm cho ấm lên; tà nhỏ yếu (thuộc chứng hư) thì làm mạnh dương khí lên; tà lớn thì ắt phải trừ bỏ. Xin nói rõ cách làm.
Phàm châm tà khí ung nhọt, không được đón thẳng vào lúc nó đang sưng lên dữ dội nhất, mà phải làm từ từ như đổi thói quen, thay tính nết vậy. Nếu chưa thành mủ thì đổi cách khác mà châm, khiến tà khí rời khỏi chỗ của nó, không yên được ở chỗ đó thì sẽ tan đi. Các đường kinh âm, kinh dương có chạy qua chỗ ung nhọt thì lấy huyệt du (huyệt chủ) trên đường kinh ấy mà tả.
Phàm châm tà khí lớn, phải làm cho nó nhỏ đi từng ngày, rút bớt chỗ thừa của nó thì nó mới hư (yếu) đi. Mở thông nhanh đường đi của nó, châm thẳng vào tà khí, quan sát kỹ cơ thịt, đừng để làm tổn hại chân khí, châm vào khe giữa các thớ thịt thuộc phần dương.
Phàm châm tà khí nhỏ (chứng hư), phải làm cho chính khí mạnh lên từng ngày, bổ chỗ thiếu thì mới không bị hại. Xem tà khí ở đâu, đón nó ngay ở ranh giới của nó, khiến khí xa gần đều tụ lại; nếu không đẩy được ra ngoài thì cứ thế mà châm, tà khí sẽ tự hao mòn (?). Châm vào khe giữa các thớ thịt.
Phàm châm tà khí nhiệt, phải làm cho nhiệt bốc ra ngoài mà trở nên mát, để nó đi ra rồi không quay lại thì mới hết bệnh. Phải mở thông, mở rộng cửa ngõ (lỗ kim, lỗ chân lông) cho tà khí ra được thì bệnh mới khỏi.
Phàm châm tà khí hàn, phải làm cho ấm lên từng ngày, đưa kim vào từ từ, rút kim ra từ từ, để dẫn thần khí (khí sống, chính khí) tới. Khi rút kim thì đóng cửa ngõ lại, khí không bị tản ra, hư thực được điều hoà thì chính khí được giữ lại."
Hoàng Đế hỏi: "Việc chọn kim thế nào?"
Kỳ Bá đáp: "Châm ung nhọt thì dùng phi châm; châm tà lớn thì dùng phong châm (kim ba cạnh, mũi sắc, dùng để chích nặn máu); châm tà nhỏ thì dùng viên lợi châm (kim đầu tròn mà sắc, dùng chữa chứng đau, chứng sưng cấp); châm chứng nhiệt thì dùng sàm châm (kim đầu to, mũi nhọn như mũi tên, châm nông vào da để tiết nhiệt); châm chứng hàn thì dùng hào châm (kim nhỏ mảnh như sợi lông, có thể lưu kim lâu)."
"Xin nói về lý lẽ của việc gỡ nút bế tắc. Con người ứng với trời đất, hợp với bốn mùa; người sánh ngang với trời đất, cho nên có thể lấy đó mà giải thích. Bên dưới có đất lầy ẩm ướt thì bên trên mới mọc lau sậy, cỏ hương bồ; nhìn vào đó cũng biết được hình thể và khí của người nhiều hay ít.
Âm dương ở đây chính là lạnh và nóng. Trời nóng thì hơi ẩm bốc lên thành mưa ở trên, rễ và thân cây ít nhựa; khí của người ở bên ngoài, da dẻ lỏng ra, tấu lý mở, khí huyết giảm, mồ hôi ra nhiều, da trơn ướt. Trời lạnh thì đất đóng băng, nước đóng giá, khí của người ở bên trong, da săn chắc, tấu lý đóng, mồ hôi không ra, khí huyết mạnh, thịt cứng và rít.
Vào lúc ấy, người giỏi chèo thuyền cũng không đi được trên băng, người giỏi đào đất cũng không đập được đất đóng băng, người giỏi dùng kim cũng không chữa được chứng tứ quyết (tay chân lạnh giá); huyết mạch đã đông kết, cứng chặt không lưu thông thì cũng không thể làm cho mềm ra ngay được. Cho nên người đi thuyền phải đợi trời ấm, băng tan đất mềm, thì nước mới đi thuyền được, đất mới đào được. Mạch của người cũng như vậy.
Chữa chứng quyết (khí huyết nghịch loạn, tay chân lạnh giá), trước hết phải chườm nóng để điều hoà kinh mạch: chườm ở lòng bàn tay và nách, khuỷu tay và chân, gáy và sống lưng để điều hoà; khi hơi nóng đã thông thì huyết mạch mới lưu hành. Sau đó mới xem bệnh: mạch mềm trơn thì châm cho bình hoà; mạch cứng căng thì châm phá cho tan, đến khi khí đi xuống thì dừng. Đó gọi là gỡ nút bế tắc vậy.
Việc dùng kim, cốt ở chỗ điều hoà khí. Khí do đồ ăn tích ở dạ dày sinh ra, để làm thông doanh khí (khí nuôi dưỡng, đi trong mạch cùng với máu) và vệ khí (khí bảo vệ, đi ngoài mạch, giữ gìn phần ngoài cơ thể), mỗi thứ đi theo đường riêng của nó. Tông khí (khí lớn tụ trong ngực, do khí trời hít vào và khí đồ ăn hợp thành, lo việc thở và đẩy máu đi) dừng tụ ở khí hải (biển của khí, tức vùng giữa ngực); phần đi xuống thì đổ vào khí nhai (vùng bẹn, nơi khí đi xuống chân), phần đi lên thì chạy vào đường thở. Cho nên khi chứng quyết ở chân, tông khí không đi xuống được, máu trong mạch đông lại mà ngưng trệ; nếu không dùng hơi nóng để điều hoà trước thì không thể châm chữa được.
Người dùng kim, trước hết phải xét kinh lạc (hệ thống kinh mạch chính và các mạch nhánh, nơi khí huyết lưu thông) thực hay hư: sờ và lần theo đường kinh, ấn và búng nhẹ vào đó, xem chỗ nào có phản ứng động, rồi mới lấy huyệt mà châm cho khí đi xuống. Sáu kinh mà điều hoà thì gọi là không bệnh, dù có bệnh cũng sẽ tự khỏi. Nếu một kinh nào đó trên thực dưới hư mà không thông, ắt là có lạc mạch ngang đang thịnh đè lên kinh lớn, làm cho kinh không thông; phải xem chỗ đó mà tả đi. Đó gọi là gỡ nút bế tắc.
Trên lạnh dưới nóng thì trước hết châm kinh Thái dương ở gáy, lưu kim lâu; châm xong thì chườm nóng gáy và bả vai, khiến hơi nóng đi xuống hợp với phần dưới thì dừng. Đó gọi là đẩy lên. Trên nóng dưới lạnh thì xem mạch nào hư và lõm xuống ở kinh lạc mà châm, đến khi khí đi xuống thì dừng. Đó gọi là dẫn xuống.
Nóng dữ khắp người, phát cuồng, thấy bậy, nghe bậy, nói bậy, thì xem kinh Túc Dương minh (đường kinh dương ở chân, thuộc dạ dày) và đại lạc (mạch nhánh lớn) của nó mà châm: chỗ hư thì bổ, chỗ có ứ huyết mà thực thì tả. Nhân lúc người bệnh nằm ngửa, thầy thuốc ngồi phía trước đầu, dùng bốn ngón tay của hai bàn tay kẹp ấn động mạch cổ, giữ lâu, rồi cuộn ngón tay lại mà ấn, đẩy xuống tới hố Khuyết bồn (chỗ lõm trên xương đòn), rồi lại làm lại như trước, đến khi hết nóng thì dừng. Đó gọi là đẩy cho tan."
Hoàng Đế hỏi: "Có khi một mạch mà sinh ra mấy chục bệnh: hoặc đau, hoặc ung nhọt, hoặc nóng, hoặc lạnh, hoặc ngứa, hoặc tý (tê đau do bế tắc), hoặc bất nhân (tê dại mất cảm giác), biến hoá không cùng. Vì cớ gì vậy?"
Kỳ Bá đáp: "Đó đều là do tà khí (yếu tố gây bệnh từ bên ngoài xâm nhập) sinh ra."
Hoàng Đế nói: "Ta nghe nói khí có chân khí, có chính khí, có tà khí. Thế nào là chân khí?"
Kỳ Bá đáp: "Chân khí là khí bẩm thụ từ trời, hợp với cốc khí (khí do đồ ăn uống sinh ra) mà nuôi đầy thân thể. Chính khí ở đây là chính phong (gió thuận mùa), từ một phương đúng thời tiết mà tới, không phải thực phong, cũng không phải hư phong (theo thuyết tám gió: gió thổi từ hướng ứng với mùa đang vượng là thực phong, nuôi dưỡng vạn vật; gió thổi từ hướng ngược lại là hư phong, gây hại cho người).
Tà khí là hư phong, thứ giặc làm hại người; khi nó trúng vào người thì vào sâu, không tự rút đi được. Còn chính phong thì trúng vào người chỉ ở nông, gặp chân khí là tự lui; vì khí của nó tới nhẹ yếu, không thắng nổi chân khí, nên tự đi.
Hư tà (tà khí của hư phong) trúng vào người thì người rùng mình ớn lạnh, lông dựng lên, tấu lý mở ra. Nó vào sâu, bên trong đánh vào xương thì thành cốt tý (đau nhức trong xương); đánh vào gân thì thành gân co rút; đánh vào trong mạch thì thành huyết bế (máu tắc), không thông thì thành ung nhọt. Đánh vào thịt, cùng vệ khí đánh nhau: dương thắng thì thành nóng, âm thắng thì thành lạnh. Lạnh thì chân khí rút đi, rút đi thì hư, hư thì cái lạnh đánh vào khoảng da. Nếu khí của nó phát ra ngoài, tấu lý mở, lông lay động, khí đi qua đi lại, thì thành ngứa. Nếu lưu lại không đi thì thành tý. Vệ khí không lưu hành được thì thành bất nhân.
Hư tà lệch vào một nửa người mà vào sâu, ở trong doanh khí và vệ khí; doanh vệ dần dần suy, thì chân khí rút đi, tà khí ở lại một mình, phát thành chứng thiên khô (liệt nửa người, một bên teo khô). Nếu tà khí ở nông thì mạch đau một bên.
Hư tà vào người sâu, lạnh và nóng đánh nhau, lưu lâu mà bám vào bên trong. Lạnh thắng nóng thì xương đau, thịt teo; nóng thắng lạnh thì thịt nát, da thối thành mủ, vào trong làm hại xương, hại xương thì thành cốt thực (xương bị ăn mòn).
Tà khí vào ở gân (?), gân co không duỗi được, tà khí nằm ở đó không lui, phát thành cân lựu (bướu ở gân). Có chỗ kết tụ, khí dồn về đó, vệ khí lưu lại không trở về được, tân dịch đọng lâu, hợp lại thành trường lựu (bướu ở ruột); bệnh lâu năm mấy năm mới thành, lấy tay ấn thấy mềm.
Có chỗ đã kết tụ, khí dồn về đó, tân dịch đọng lại, tà khí lại trúng vào, đông kết ngày một nặng thêm, nối liền tụ lại, thành tích lựu (bướu kết lâu ngày); lấy tay ấn thấy cứng. Có chỗ kết tụ ăn sâu vào xương, khí bám theo xương, xương và khí hợp lại, ngày một lớn thêm, thì thành cốt thư (nhọt độc sâu ở xương). Có chỗ kết tụ ở thịt, tông khí dồn về đó, tà khí lưu lại không đi, nếu có nóng thì hoá thành mủ, không có nóng thì thành nhục thư (nhọt độc ở thịt). Những loại khí kể trên, phát ra không có chỗ nhất định, nhưng đều có tên gọi nhất định."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video