Thiên 76 — Thiên 76 — Vận hành của vệ khí

 Thiên thứ bảy mươi sáu: Vệ khí hành (Đường đi của vệ khí; vệ khí là thứ khí có tác dụng bảo vệ, chạy bên ngoài các mạch, giữ gìn bề ngoài cơ thể và chống tà khí từ bên ngoài xâm nhập). Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (vị thầy thuốc, bề tôi của Hoàng Đế) rằng: Ta muốn nghe về đường đi của vệ khí, nó ra vào và hội hợp với nhau như thế nào?

 Kỳ Bá đáp: Một năm có mười hai tháng, một ngày có mười hai thần (mười hai canh giờ, mỗi canh giờ bằng hai giờ ngày nay). Tý và Ngọ (Tý là giờ nửa đêm, ứng với phương Bắc; Ngọ là giờ giữa trưa, ứng với phương Nam) làm kinh (đường trục dọc, Bắc – Nam); Mão và Dậu (Mão là giờ sáng sớm, ứng với phương Đông; Dậu là giờ chiều tối, ứng với phương Tây) làm vĩ (đường trục ngang, Đông – Tây). Vòng trời có hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao nằm dọc theo đường đi của mặt trời và mặt trăng trên bầu trời, dùng làm mốc chia vòng trời), mỗi phía có bảy chòm, bốn lần bảy là hai mươi tám chòm.

 Sao Phòng và sao Mão (chòm sao Mão, khác với giờ Mão nói ở trên) làm vĩ, sao Hư và sao Trương làm kinh. Vì thế từ sao Phòng đến sao Tất thuộc dương, từ sao Mão đến sao Tâm thuộc âm. Phần dương làm chủ ban ngày, phần âm làm chủ ban đêm. Cho nên vệ khí đi khắp thân thể năm mươi vòng trong một ngày một đêm: ban ngày đi ở phần dương hai mươi lăm vòng, ban đêm đi ở phần âm hai mươi lăm vòng, đi khắp năm tạng (năm cơ quan chính bên trong: tim, gan, tỳ, phổi, thận).

 Vì thế lúc trời rạng sáng, phần âm đã hết, dương khí (ở đây chỉ vệ khí khi đi ở phần dương) từ mắt đi ra. Mắt mở ra thì khí đi lên đầu, theo gáy đi xuống kinh túc thái dương (đường kinh Bàng quang ở chân; "kinh" là đường vận hành khí huyết trong cơ thể), theo lưng xuống đến đầu ngón chân út.

 Phần tản ra của nó thì tách ra từ khóe mắt ngoài, đi xuống kinh thủ thái dương (đường kinh Tiểu trường ở tay), xuống đến mặt ngoài của khoảng giữa các ngón ở phía ngón tay út.

 Phần tản ra khác thì tách ra từ khóe mắt ngoài, đi xuống kinh túc thiếu dương (đường kinh Mật ở chân), đổ vào khoảng giữa ngón chân út và ngón chân thứ tư. Từ đó đi lên theo phía phân bố của kinh thủ thiếu dương (đường kinh Tam tiêu ở tay; Tam tiêu là hệ thống ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình), xuống đến khoảng giữa các ngón ở phía ngón tay út (?).

 Phần tách ra khác thì đi lên đến trước tai, hợp với mạch ở vùng hàm, đổ vào kinh túc dương minh (đường kinh Dạ dày ở chân) rồi đi xuống, đến mu bàn chân, vào khoảng giữa các ngón chân. Phần tản ra khác thì từ dưới tai đi xuống kinh thủ dương minh (đường kinh Ruột già ở tay), vào khoảng giữa các ngón tay cái, vào giữa lòng bàn tay.

 Khi khí đến chân thì vào lòng bàn chân, ra ở mắt cá trong, đi xuống phần âm, rồi lại hợp về mắt, như thế là một vòng.

 Vì thế mặt trời đi được một xá (một trạm, tức một chòm sao trong hai mươi tám tú) thì khí trong người đi được một vòng và tám phần mười vòng thân; mặt trời đi được hai xá thì khí trong người đi được ba vòng và sáu phần mười vòng thân; mặt trời đi được ba xá thì khí trong người đi được năm vòng và bốn phần mười vòng thân; mặt trời đi được bốn xá thì khí trong người đi được bảy vòng và hai phần mười vòng thân; mặt trời đi được năm xá thì khí trong người đi được chín vòng; mặt trời đi được sáu xá thì khí trong người đi được mười vòng và tám phần mười vòng thân; mặt trời đi được bảy xá thì khí trong người đi được mười hai vòng và sáu phần mười vòng thân; mặt trời đi được mười bốn xá thì khí trong người đi được hai mươi lăm vòng, có thêm phần lẻ là hai phần mười vòng thân. Lúc ấy phần dương đã hết, chuyển sang phần âm, phần âm nhận lấy khí.

 Khi khí mới vào phần âm, thường từ kinh túc thiếu âm (đường kinh Thận ở chân) đổ vào thận, thận đổ vào tim, tim đổ vào phổi, phổi đổ vào gan, gan đổ vào tỳ (cơ quan tiêu hóa, chuyển hóa thức ăn theo quan niệm y học cổ truyền), tỳ lại đổ vào thận, như thế là một vòng.

 Vì thế ban đêm mặt trời đi được một xá thì khí trong người đi trong các tạng thuộc âm được một vòng và tám phần mười vòng tạng; cũng như khi đi ở phần dương, đủ hai mươi lăm vòng rồi lại hợp về mắt.

 Âm và dương trong một ngày một đêm, cộng lại có phần lẻ là bốn phần mười vòng thân và hai phần mười vòng tạng. Vì thế giờ ngủ, giờ dậy của người ta có lúc sớm lúc muộn, là do phần lẻ ấy chưa đi hết.

 Hoàng Đế hỏi: Vệ khí ở trong thân thể, lên xuống qua lại không theo một kỳ hạn nhất định, vậy muốn chờ đúng lúc khí đến mà châm kim thì làm thế nào?

 Bá Cao (một bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) đáp: Ngày và đêm phân chia có phần nhiều phần ít, ngày có dài có ngắn; xuân, thu, đông, hạ mỗi mùa đều có cách phân chia riêng. Dù vậy, thường vẫn lấy lúc trời rạng sáng làm mốc, lấy lúc hết đêm làm khởi đầu.

 Vì thế một ngày một đêm, đồng hồ nước chảy xuống một trăm khắc (người xưa dùng bình nước nhỏ giọt có vạch chia để đo thời gian, một ngày đêm chia làm một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười bốn phút rưỡi ngày nay); hai mươi lăm khắc là độ dài của nửa ngày. Cứ như thế mãi không thôi, đến lúc mặt trời lặn thì dừng. Tùy theo ngày dài hay ngắn mà lấy đó làm mốc để châm kim.

 Cẩn thận chờ đúng thời điểm thì bệnh có thể hẹn ngày khỏi; còn lỡ thời điểm, làm trái với lúc khí đến thì trăm bệnh đều không chữa được.

 Cho nên nói: châm chứng thực (chứng bệnh do tà khí, tức yếu tố gây bệnh, đang mạnh) thì châm vào lúc khí đang đến; châm chứng hư (chứng bệnh do chính khí, tức sức chống đỡ của cơ thể, bị suy yếu) thì châm vào lúc khí đang đi. Câu này nói về thời điểm khí có mặt hay không có mặt, để xét hư thực mà châm. Vì thế cẩn thận chờ xem khí đang ở đâu mà châm, gọi là gặp đúng thời.

 Bệnh ở tam dương (ba kinh dương: thái dương, thiếu dương, dương minh) thì phải chờ lúc khí ở phần dương mà châm; bệnh ở tam âm (ba kinh âm: thái âm, thiếu âm, quyết âm) thì phải chờ lúc khí ở phần âm mà châm.

 Nước chảy xuống một khắc, khí trong người ở kinh thái dương; nước chảy xuống hai khắc, khí trong người ở kinh thiếu dương; nước chảy xuống ba khắc, khí trong người ở kinh dương minh; nước chảy xuống bốn khắc, khí trong người ở phần âm.

 Nước chảy xuống năm khắc, khí trong người ở thái dương; sáu khắc, ở thiếu dương; bảy khắc, ở dương minh; tám khắc, ở phần âm.

 Nước chảy xuống chín khắc, khí trong người ở thái dương; mười khắc, ở thiếu dương; mười một khắc, ở dương minh; mười hai khắc, ở phần âm.

 Nước chảy xuống mười ba khắc, khí trong người ở thái dương; mười bốn khắc, ở thiếu dương; mười lăm khắc, ở dương minh; mười sáu khắc, ở phần âm.

 Nước chảy xuống mười bảy khắc, khí trong người ở thái dương; mười tám khắc, ở thiếu dương; mười chín khắc, ở dương minh; hai mươi khắc, ở phần âm.

 Nước chảy xuống hai mươi mốt khắc, khí trong người ở thái dương; hai mươi hai khắc, ở thiếu dương; hai mươi ba khắc, ở dương minh; hai mươi bốn khắc, ở phần âm.

 Nước chảy xuống hai mươi lăm khắc, khí trong người ở thái dương. Đó là độ dài của nửa ngày.

 Từ sao Phòng đến sao Tất là mười bốn xá, nước chảy xuống năm mươi khắc, mặt trời đi được nửa vòng; mặt trời đi qua một xá thì nước chảy xuống ba khắc và bốn phần bảy khắc.

 Sách Đại Yếu (một sách cổ) nói: Cứ mỗi khi mặt trời đến trên một chòm sao thì khí trong người ở kinh thái dương. Vì thế mặt trời đi được một xá thì khí trong người đi qua ba kinh dương và phần âm, cứ như thế mãi không thôi. Trời và đất cùng theo một lề lối, xoay vần nối tiếp không ngừng, hết rồi lại bắt đầu, một ngày một đêm nước chảy xuống đủ một trăm khắc thì trọn một chu kỳ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video