Thiên 5 — Phẩm 5: Lời về các pháp (Văn-thù thăm bệnh)

 Kinh Duy-ma-cật nói, phẩm thứ năm: Lời về các pháp.

 Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn) lại bảo Văn-thù-sư-lợi (tiếng Hán gọi là Nhu Thủ, nghĩa là "Đầu Mềm Mại"; vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ): "Ông hãy đến chỗ Duy-ma-cật (vị cư sĩ giàu có ở thành Duy-da-ly) thăm bệnh."

 Văn-thù-sư-lợi thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), ông Duy-ma-cật kia tuy chỉ là một ưu-bà-tắc (người nam tu tại gia, đã quy y Phật), nhưng đã đi sâu vào cốt lõi của giáo pháp. Đức hạnh ông hết sức thuần hậu, ông đứng vững nhờ tài biện luận, trí tuệ không thể lường được. Mọi phép tắc của Bồ-tát (người tu cầu giác ngộ để cứu độ tất cả chúng sinh) ông đều đã nghe biết; kho tàng sâu kín của chư Phật, không chỗ nào ông không vào được. Ông tiến lên chế ngự các loài ma (những thế lực phá hoại người tu), lấy đức mà hàng phục chúng. Ông chuyên thực hành quyền tuệ (trí tuệ biết dùng phương tiện khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt người), không phải chỉ ăn chơi sống uổng (?). Thế mà ông vẫn còn cầu nương theo Phật mà ở, là vì muốn từ đó mở lối cứu độ khắp mười phương."

 Lúc ấy các Bồ-tát, các đại đệ tử (những đệ tử lớn của Phật thuộc hàng Thanh văn, tức người tu nghe lời Phật giảng mà cầu giải thoát cho riêng mình), Thích (Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi), Phạm (Phạm Thiên, vua cõi trời Phạm), Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương) đều nghĩ: "Nay được hai vị Văn-thù-sư-lợi và Duy-ma-cật cùng đàm luận, há chẳng phải sẽ là một bài giảng trọn vẹn về đạo lớn sao!" Ngay lúc ấy tám nghìn Bồ-tát, năm trăm đệ tử, trăm nghìn trời và người đều cùng muốn đi theo. Thế là Văn-thù-sư-lợi cùng các Bồ-tát, các đại đệ tử, các trời, người và quyến thuộc vây quanh, cùng vào thành lớn Duy-da-ly (thành Vaiśālī ở miền bắc Ấn Độ cổ).

 Trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) Duy-ma-cật nghĩ thầm: "Nay Văn-thù-sư-lợi cùng đại chúng đến, ta sẽ làm cho căn nhà trống không, gom các chỗ ngồi lại chỉ còn một chỗ, rồi nằm bệnh." Văn-thù-sư-lợi vào nhà, thấy căn phòng trống trơn, mọi thứ đã được dọn đi, chỉ còn một chiếc giường ông nằm.

 Duy-ma-cật nói: "Ngài vất vả quá, Văn-thù-sư-lợi! Xưa nay chưa từng gặp mặt, nay ngài hạ cố đến thăm." Văn-thù-sư-lợi nói: "Thế nào, cư sĩ (người tu tại gia)? Ông chịu đựng được bệnh này chứ? Có bớt đi, không nặng thêm chứ? Thế Tôn ân cần gửi lời hỏi thăm ông vô cùng: ông đi đứng ăn ở có nhẹ nhàng thoải mái, đi lại có khỏe mạnh không? Thưa cư sĩ, bệnh này do đâu mà có? Phát ra đã bao lâu, bao giờ mới dứt?"

 Duy-ma-cật nói: "Bệnh này đã sinh từ lâu. Từ si mê mà có ái luyến, thế là bệnh tôi sinh ra. Vì tất cả mọi người đều bệnh nên tôi bệnh. Nếu tất cả mọi người được hết bệnh thì bệnh tôi dứt. Vì sao vậy? Vì muốn gây dựng, cứu giúp mọi người, Bồ-tát đi vào sinh tử (vòng sinh rồi chết, chết rồi lại sinh không dứt) nên mới vì họ mà bệnh. Nếu khiến mọi người đều thoát bệnh thì Bồ-tát không còn bệnh nữa. Ví như ông trưởng giả có một đứa con bị bệnh; vì con bệnh mà cha mẹ và các chú bác cũng sinh bệnh; con khỏi bệnh thì cha mẹ cũng khỏi. Bồ-tát cũng thế, thương mọi người như con mình: người ấy bệnh thì ta bệnh, người ấy không bệnh thì ta không bệnh."

 Lại hỏi: "Bệnh của Bồ-tát do đâu mà có?" — "Bệnh của Bồ-tát do lòng đại bi (lòng thương xót lớn lao, muốn cứu khổ cho tất cả) mà có."

 Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Sao nhà trống trơn, không có người hầu hạ, đồ phụng dưỡng gì?" Duy-ma-cật đáp: "Các cõi Phật và căn nhà này đều trống không như hư không." Lại hỏi: "Lấy gì mà gọi là không?" Đáp: "Không là do chính tính không mà không." Lại hỏi: "Hiểu một cái gì đó là không ư?" Đáp: "Cái không thì chẳng có gì gán vào để nó thành không; đó là cái không của cái không (?)." Lại hỏi: "Cái không lại do ai tạo ra?" Đáp: "Do kẻ suy tưởng phân biệt; kẻ ấy cũng là không." Lại hỏi: "Cái không phải tìm ở đâu?" Đáp: "Cái không phải tìm trong sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai thứ quan điểm sai lầm của các học thuyết ngoài đạo Phật thời ấy)." Lại hỏi: "Sáu mươi hai kiến phải tìm ở đâu?" Đáp: "Phải tìm trong sự giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não) của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như)." Lại hỏi: "Sự giải thoát của Như Lai phải tìm ở đâu?" Đáp: "Phải tìm trong tâm ý và hành vi của mọi người."

 "Còn điều ngài hỏi vì sao không có người hầu hạ: tất cả các loài ma đều là người hầu của tôi; những kẻ xoay theo các kiến chấp (tức các học thuyết ngoài đạo Phật) cũng là người hầu của tôi. Vì sao vậy? Ma thì ưa sinh tử, mà sinh tử chính là chỗ Bồ-tát nuôi dưỡng [chúng sinh] (?); những kẻ kia ưa các kiến chấp, mà Bồ-tát ở giữa các kiến chấp vẫn không lay động."

 Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Bệnh của cư sĩ thuộc loại nào?" Đáp: "Thưa ngài, bệnh tôi không hiện hình, không thể thấy." Lại hỏi: "Bệnh này gắn với thân hay gắn với ý?" Đáp: "Nói bệnh tôi gắn với thân thì thân chỉ như đất (?); nói gắn với ý thì ý như pháp huyễn hóa." Lại hỏi: "Trong bốn chủng (bốn yếu tố cấu thành vật chất) là chủng đất, chủng nước, chủng lửa, chủng gió, bệnh thuộc chủng nào?" Đáp: "Các chủng ấy là cái mà mọi người đều quen mắc vào."

 "Thưa Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát quán xét tâm ý người bệnh thế nào? Lại nên an ủi Bồ-tát có bệnh ra sao?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Nói thân là vô thường (không bền, luôn biến đổi), nhưng không khuyên chán thân mà cầu Nê-hoàn (tức Niết-bàn: cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử). Thường chỉ ra rằng thân có khổ để khỏi đắm nhiễm, nhưng không khuyên ưa thích sự an vui của Nê-hoàn. Chỉ ra rằng thân không phải là ta, nhưng vẫn làm người dẫn đường cho mọi người. Nói thân vốn không lặng, nhưng không chỉ ra sự lặng mất vĩnh viễn (?). Luôn thương xót bệnh của người khác mà không màng đến bệnh mình. Nhờ biết các đời trước mà dẫn dắt làm lợi cho chúng sinh, không mê lầm. Nhớ đến các gốc lành, giữ nếp sống trong sạch, không mong cầu gì nơi người. Thường tinh tấn (siêng năng tu tập không lơi), làm vị vua thầy thuốc diệt mọi bệnh. Đó là cách Bồ-tát an ủi người bệnh."

 Văn-thù-sư-lợi lại hỏi: "Bồ-tát có bệnh, làm sao giữ cho tâm không rối loạn?" Duy-ma-cật nói: "Bồ-tát có bệnh, trong ý biết rằng bệnh này là do tội lỗi từ trước, do còn ở chỗ tham muốn (?); bệnh này đều do những ý nghĩ không chân thật, do còn ở trong các trần lao (phiền não như bụi bặm làm nhọc tâm). Lại tự xét (?): người bệnh, xét trong pháp của chính mình, rốt cuộc chẳng nắm bắt được gì. Vì sao? Bệnh như thế chỉ nương vào tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành thân). Mà các đại ấy đều không có chủ; cái được nương vào cũng không có ta. Bệnh này không có ta; chấp vào [bệnh] hay chấp vào [ta], cả hai đều không có chỗ để chấp (?)."

 "Người nắm được gốc bệnh thì ắt biết siêng năng dứt bỏ ý tưởng về ta và về người, mà khởi tưởng về pháp: thân chỉ là tập hợp các pháp. Pháp khởi thì thân khởi, pháp diệt thì thân diệt. Các pháp xoay vần nối tiếp nhau, không nghĩ đến nhau, không biết nhau; khi khởi không nói 'ta khởi', khi diệt không nói 'ta diệt'. Người biết tưởng về pháp như thế thì nuôi dưỡng tâm ý mà không dừng trụ vào đâu. Nhưng nếu bám vào tưởng về pháp mà chịu quả báo thì cũng phải dừng hẳn (?); người muốn lìa bệnh thì [nghĩ]: ta không làm như thế."

 "Thế nào là dứt bệnh? Là dứt hết cả ý 'ta làm' lẫn 'không phải ta làm'. Thế nào là dứt 'ta làm' và 'không phải ta làm'? Là tự mình không còn tham muốn. Thế nào là tự mình không còn tham muốn? Là bên trong không còn thói quen dính mắc. Thế nào là bên trong không còn thói quen dính mắc? Là bình đẳng, không động, không thể lay động. Thế nào là bình đẳng? Là ta bình đẳng, Nê-hoàn cũng bình đẳng. Vì sao? Vì hai thứ này đều là không. Lấy gì gọi là không? Chỉ do lời gọi mà thành không; cả hai đều như thế. Phàm phu hay bậc thánh thành đạo đều từ chỗ bình đẳng; bệnh cũng không khác."

 "Thế nào là cảm thọ cũng không? Là đã hiểu rõ thì không còn cảm thấy các thọ (các cảm giác vui, khổ; nguyên văn gọi là 'thống'), nhưng cũng không dứt hết thọ để chứng lấy chỗ tận cùng [mà vào Niết-bàn riêng mình]. Hai điều như thế là đối với các thọ. Nghĩ đến chúng sinh khắp các đường ác (?), gần gũi mọi người mà khởi lòng thương xót lớn lao. Ta vì mọi người mà làm phép tự xét mình: quán xét để trừ bệnh cho họ chứ không trừ pháp; cũng không [chỉ] trừ cái bệnh sinh ra từ gốc (?), mà biết rõ gốc rễ rồi vì họ giảng pháp."

 "Thế nào là gốc? Là chỗ mới bắt đầu bám víu (?); sự bám víu bùng lên chính là gốc của bệnh. Thế nào là không bám víu? Là đối với ba cõi (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới — toàn bộ thế giới của chúng sinh còn luân hồi) mà không bám víu. Lấy gì biết là không bám víu? Là dừng tâm. Dừng tâm là vì không nắm bắt được gì, chứ không phải cố ý không bám víu (?). Vì sao không nắm bắt được? Vì hai cái thấy đều không nắm bắt được: tức cái thấy bên trong và cái thấy bên ngoài, đều không có gì để nắm."

 "Thưa Văn-thù-sư-lợi, đó là Bồ-tát có bệnh mà tâm không rối loạn. Dù có già có chết, Bồ-tát vẫn giác ngộ được. Nếu không như thế thì những gì mình tu sửa đều không có ích lợi. Ví như thắng được kẻ thù mới gọi là dũng; cũng thế, người trừ được khổ già chết cho cả mình lẫn người mới gọi là Bồ-tát."

 "Bồ-tát nếu bệnh nên quán như vầy: bệnh này của ta không thật, không có; bệnh của mọi người cũng không thật, không có. Quán như thế rồi thì không rơi vào kiến chấp sai lầm, mà khởi lòng đại bi. Với những ai tìm đến, vì họ mà dứt trừ phiền não; lấy tâm hợp với đạo mà khởi lòng đại bi vì họ. Vì sao? Bồ-tát nếu rơi vào kiến chấp sai lầm thì lòng đại bi ấy khiến phải sinh ra hết lần này đến lần khác [trong mỏi mệt] (?); không rơi vào kiến chấp sai lầm thì Bồ-tát đại bi không bị ràng buộc bởi số lần sinh ra. Vị ấy sinh ra là để giải thoát [cho người], rơi vào đâu cũng là để giải thoát, xuất hiện là để giải thoát, nhận thân là để giải thoát; có thể vì người khác mà giảng về Phật, giảng về Pháp — đó là lời nguyện của vị ấy. Như Phật đã dạy: tự mình còn bị trói mà muốn an thân, thì không cởi trói cho người được — không có lẽ ấy (?); cởi trói được cho người thì mới có lẽ ấy. Cho nên nói: Bồ-tát đã giải thoát thì việc làm không bị trói buộc."

 "Thế nào là trói, thế nào là cởi? Bồ-tát [đắm vị] thiền định thì bị cái ta trói, lấy đạo mà trói cái ta (?). Trái lại, Bồ-tát dùng thiện quyền (phương tiện khéo léo) sinh vào năm đường (năm cõi luân hồi: trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) để cởi trói cho những kẻ đang chịu [khổ] ở đó. Bồ-tát không có quyền (phương tiện khéo léo, linh hoạt) mà nắm giữ trí tuệ là trói; có thực hành quyền mà nắm trí tuệ là cởi. Có trí tuệ mà không nắm quyền là trói; có trí tuệ mà nắm quyền là cởi."

 "Thế nào là không có quyền mà nắm trí tuệ là trói? Là sống theo pháp không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy các pháp vốn không có tự tính, không có hình tướng cố định, nên không còn mong cầu tạo tác gì), mà không trau dồi tướng tốt và cõi Phật để giáo hóa người; đó là cái trói của người không có quyền mà nắm trí tuệ. Thế nào là có thực hành quyền mà nắm trí tuệ là cởi? Là trau dồi tướng tốt và cõi Phật để mở mang giáo hóa người, mà vẫn hiểu rõ pháp không, vô tướng, vô nguyện; đó là cái cởi của người có thực hành quyền mà nắm trí tuệ. Thế nào là có trí tuệ mà không nắm quyền là trói? Là ở trong các kiến chấp, phiền não, mong cầu mà gây dựng tu hành mọi gốc đức lành; đó là cái trói của người có trí mà không nắm quyền. Thế nào là có trí tuệ mà nắm quyền là cởi? Là dứt hết các kiến chấp, phiền não, mong cầu, rồi vun trồng mọi gốc đức và đem đạo này ban phát khắp nơi; đó là cái cởi của người có trí mà nắm quyền."

 "Bồ-tát có bệnh nên quán xét pháp này như thế. Nếu thân có bệnh, quán xét nó là vô thường, là khổ, là không, là không phải ta — đó là trí tuệ. Lại dù thân chịu bệnh, vẫn không vì thế mà chán ghét sinh tử, khéo làm lợi cho dân chúng, tâm hợp với đạo — đó là việc làm theo quyền. Lại nếu thân bệnh, biết thân và bệnh không khác cũng không đồng (?); bệnh ấy không phải mới, thì cũng xét nó không phải cũ (?) — đó là trí tuệ. Giả như thân bệnh, không vì thế mà diệt hẳn [vào Niết-bàn], vẫn khởi làm những việc nên làm — đó là việc làm theo quyền."

 "Thưa Văn-thù-sư-lợi, đó là Bồ-tát có bệnh mà tâm không rối loạn, cũng không trụ ở chỗ cao. Vì sao? Trụ ở chỗ cao [buông thả] là pháp của kẻ ngu; trụ ở chỗ thấp [chỉ lo tự chế ngự] là pháp của hàng đệ tử (?). Cho nên Bồ-tát trụ không cao không thấp, mà ở giữa cũng không dừng chỗ nào; đó là hạnh Bồ-tát."

 "Không làm theo phàm phu, cũng không làm theo bậc hiền [chỉ lo cho mình] — đó là hạnh Bồ-tát. Ở trong sinh tử mà không làm điều ô nhiễm — đó là hạnh Bồ-tát. Quán xét Nê-hoàn mà không nương vào Nê-hoàn — đó là hạnh Bồ-tát. Đi giữa bốn ma (bốn thứ phá hoại người tu: ma phiền não, ma thân tâm, ma chết, ma cõi trời) mà vượt qua mọi việc làm của ma — đó là hạnh Bồ-tát. Học rộng, làm việc của trí tuệ, không làm việc gì sai thời — đó là hạnh Bồ-tát. Thực hành Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ) mà không theo sự hiểu biết về đế ấy để chứng quả riêng mình (?) — đó là hạnh Bồ-tát. Quán xét vô sinh (các pháp vốn không sinh không diệt) mà không cho là khó đạt — đó là hạnh Bồ-tát. Ở trong duyên khởi (mọi sự do nhiều điều kiện hợp lại mà sinh) mà đối với các kiến chấp không ham muốn — đó là hạnh Bồ-tát. Ở giữa mọi người mà không làm việc phiền não mong cầu — đó là hạnh Bồ-tát. Ở nơi vắng vẻ mà không cầu cho thân tâm diệt tận — đó là hạnh Bồ-tát. Đi trong ba cõi mà không làm hỏng pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) — đó là hạnh Bồ-tát. Thực hành cái không mà vẫn làm mọi việc, mọi đức trong sạch — đó là hạnh Bồ-tát. Thực hành sáu độ vô cực (sáu ba-la-mật: sáu phép tu đưa người qua bờ giải thoát — bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), biết rõ tâm ý và hành vi của mọi người mà vẫn đạt đến bờ kia — đó là hạnh Bồ-tát. Có sáu thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa đi lại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não) mà không dứt hết lậu (phiền não rỉ chảy) [để vào Niết-bàn riêng] — đó là hạnh Bồ-tát. Nhận lấy đạo mà không khởi tâm theo đạo nhỏ (Tiểu thừa: con đường chỉ cầu giải thoát riêng cho mình) — đó là hạnh Bồ-tát. Dùng chỉ quán (phép tu dừng lặng tâm vọng và quán chiếu sáng suốt) để biết việc làm của ma, mà không làm việc diệt hẳn dấu vết [vào cõi lặng] — đó là hạnh Bồ-tát. Những việc không hợp với hàng đệ tử và Duyên nhất giác (Duyên giác: người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, chỉ lo cho riêng mình) thì không làm (?), và không làm việc phá hoại Phật pháp — đó là hạnh Bồ-tát."

 Khi nói lời ấy, tám nghìn trời và người phát tâm cầu đạo vô thượng chính chân (đạo giác ngộ cao nhất, chân chính, tức quả Phật). Đồng tử (cách gọi tôn quý Văn-thù) Văn-thù-sư-lợi rất vui mừng.

 Hiền giả (cách tôn xưng người tu) Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ) nghĩ thầm: "Không có giường ghế, các Bồ-tát và đại đệ tử này sẽ ngồi đâu?" Duy-ma-cật biết ý ông, liền nói: "Thế nào, hiền giả đến vì Pháp, hay đến tìm giường ghế?" Xá-lợi-phất nói: "Thưa cư sĩ, tôi đến vì Pháp, không phải vì chỗ ngồi yên ổn." Duy-ma-cật nói: "Thưa hiền giả, người cầu Pháp thì không tham thân mạng, huống gì giường ghế!"

 "Thưa Xá-lợi-phất, người cầu Pháp không phải cầu ở sắc (hình thể vật chất), thọ (cảm giác; nguyên văn gọi là 'thống'), tưởng (tri giác), hành (ý chí tạo tác), thức (nhận thức) — tức năm nhóm hợp thành con người; không phải cầu ở ấm (tức năm nhóm vừa kể), chủng (mười tám giới: các yếu tố của nhận thức gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), các nhập (mười hai xứ: sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng); không phải cầu ở cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Thưa Xá-lợi-phất, người cầu Pháp không chấp vào Phật mà cầu, không chấp vào Pháp mà cầu, không chấp vào Tăng mà cầu. Lại nữa, thưa Xá-lợi-phất, người cầu Pháp không cầu biết khổ, không cầu dứt tập (nguyên nhân của khổ), không cầu chứng diệt (sự dứt khổ), không cầu tu đạo. Vì sao? Pháp không có buông lung [bàn luận lăng xăng] (?); có buông lung thì mới [nói]: ta phải biết khổ, dứt tập, chứng diệt, tu để đạt đạo. Người cầu Pháp thì không cầu theo lối buông lung ấy."

 "Thưa Xá-lợi-phất, Pháp không có bụi nhơ, lìa bụi nhơ dâm dục; kẻ đắm nhiễm thì ở bên lề [xa Pháp] (?). Người cầu Pháp thì không cầu theo lối ham vui dâm dục. Thưa Xá-lợi-phất, Pháp không có biên giới; ở trong biên giới thì có phân chia. Người cầu Pháp thì không cầu theo lối có biên giới. Pháp không có chỗ nhơ bẩn (?); ở trong chỗ nhơ bẩn thì đối với pháp có lấy có bỏ. Người cầu Pháp thì không cầu theo lối lấy bỏ. Pháp không có hang ổ; chấp có pháp thì có hang ổ. Người cầu Pháp thì không cầu theo lối nương hang ổ. Pháp không có tướng; kẻ ở trong sự nhận định tướng thì chấp chặt vào thức. Người cầu Pháp thì không cầu theo lối nhận định tướng. Pháp không có lậu; kẻ ở trong pháp trôi chảy thì gần với mọi thứ [tạo tác] (?). Người cầu Pháp thì không cầu ở mọi thứ ấy. Pháp không thấy, không nghe, không nhớ, không biết; ai đối với pháp mà có thấy, nghe, nhớ, biết thì đã phân biệt rồi. Người cầu Pháp là cầu ở chỗ không thấy không nghe. Cho nên, thưa Xá-lợi-phất, người cầu Pháp thì đối với mọi pháp chỉ là không cầu."

 Khi nói lời ấy, năm trăm trời và người được pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý, tức bước đầu chứng đạo) đối với các pháp.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video