Thiên 2 — Tám quẻ cung Chấn

 (Chấn dưới, Chấn trên: quẻ Chấn kép, cả hai nửa quẻ đều là Chấn.) Quẻ Chấn chia ra âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật: âm là mềm, tĩnh, tối; dương là cứng, động, sáng), hai mặt ấy đan xen nhau mà nắm việc (tức làm chủ khí vận). Quẻ thuộc về Mộc đức (đức của hành Mộc, một trong ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Hình tượng của quẻ là sấm, phát ra từ phương Đông. Chấn có tiếng vang nên gọi là sấm. Sấm làm muôn vật giật mình tỉnh dậy, là khởi đầu của sự nảy sinh, vì thế gắn với phương Đông. Chấn là chủ của sự động, là gốc của sự sinh. Thiên Hệ từ của Kinh Dịch (phần lời giải thích kèm theo Kinh Dịch) nói: "Đế xuất ra ở Chấn" (đấng chủ tể muôn vật bắt đầu hiện ra từ quẻ Chấn, tức từ phương Đông và mùa xuân). (Chú thích: yên là chủ của động, tĩnh là vua của xao động.)

 Quẻ Chấn cùng quẻ Tốn làm phi phục (phi là quẻ đang hiện ra, phục là quẻ ẩn bên dưới đối ứng với nó; xem hai quẻ ấy cùng lúc để đoán việc). (Chú thích: Canh Tuất Thổ, Tân Mão Mộc. Đây là can chi gắn vào hào: mỗi hào được gán một cặp thiên can và địa chi, kèm hành của nó trong ngũ hành.) Hào Tông miếu ở vị trí Thượng Lục. (Hào là mỗi vạch của quẻ; quẻ có sáu hào, đếm từ dưới lên. Hào thứ sáu, trên cùng, gọi là hào Tông miếu, ví với nhà thờ tổ. "Thượng Lục" nghĩa là hào trên cùng là hào âm. Ở quẻ Chấn kép, hào này là hào thế, tức hào làm chủ, đại diện cho người hỏi việc.) (Chú thích: âm là chủ của dương. Chấn là động, mà động thì phải do âm dương đan xen nhau mới chấn động được.)

 Vận số (khoảng thời gian quẻ chi phối) vào từ Bính Tý đến Tân Tỵ. (Chú thích: tức từ tiết Đại tuyết đến tiết Tiểu mãn. Tiết khí là 24 mốc thời tiết chia đều trong năm.) Tích toán (phép đếm dồn theo can chi để tính tốt xấu) khởi từ Tân Tỵ đến Canh Thìn; cung Thổ được phối với tốt xấu, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: tốt xấu phối với cung Mộc, lấy hành Thổ làm chủ việc.)

 Ngũ tinh (năm hành tinh: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, mỗi quẻ gắn với một sao) theo thứ tự vị trí mà khởi đầu từ Tuế tinh. (Chú thích: Tuế tinh là sao Mộc; sao Mộc vào quẻ nắm việc.) Sao Giác theo vị trí giáng vào hào Canh Tuất Thổ. (Sao Giác là ngôi thứ nhất trong nhị thập bát tú, tức 28 chòm sao lớn dọc đường đi của mặt trời và mặt trăng, mỗi quẻ được gán một chòm.) (Chú thích: Canh Tuất vào quẻ Chấn nắm việc, đến hào Thượng Lục; vị trí Canh Tuất Thổ là đầu của quẻ.)

 Trong lẫn ngoài, hai tượng Mộc và Thổ đều thuộc Chấn. Kinh Dịch nói: "Sấm động làm kinh sợ trăm dặm." Lại nói: "Thấy hàng xóm gặp nạn mà sợ, tự răn mình." (Chú thích: Chấn là tiếng sấm làm kinh động trăm dặm; mùa xuân phát ra, mùa thu thu lại, thuận theo sự vận hành của trời; lấy tượng ấy mà định tốt xấu.) Xét về tượng thì quẻ là dương, xét về hào thì phần nhiều thuộc âm (quẻ Chấn đơn có một hào dương, hai hào âm), cho nên nói âm dương xen lẫn mà thành Chấn. Số phân khí (con số dùng để tính khí vận của quẻ) là 36. Nhờ đó định tốt xấu đến từng khoảnh khắc, đến chỗ nhỏ như sợi tóc, không gì không thông, không gì không đủ. (Chú thích: định số âm dương để xét điều lành dữ của người; khởi từ tích toán, kết thúc ở sáu hào.)

 Âm dương đan xen nhau: dương hóa thành âm, âm hóa thành dương. Hai khí âm dương lay động nhau mà thành tượng, cho nên hào Sơ Cửu (hào thứ nhất, là hào dương) biến thành âm, ba hào dưới đều âm (?), thành quẻ Dự. (Chú thích: chuyển sang quẻ Dự.)

 (Khôn dưới, Chấn trên.) Quẻ Dự phối với Hỏa, Thủy, Mộc, lấy dương làm chủ việc. Kinh Dịch nói: "Lợi cho việc lập chư hầu, ra quân." Lại nói: "Trời đất động theo lẽ thuận, cho nên mặt trời mặt trăng không đi sai, bốn mùa không lệch." (Chú thích: Khôn là thuận, Chấn là động.) Thánh nhân động theo lẽ thuận thì hình phạt trong sạch mà dân phục.

 Quẻ Dự cùng quẻ Khôn làm phi phục. (Chú thích: Ất Mùi Thổ, Canh Tý Thủy.) Hào thế đặt ở hào Nguyên sĩ (hào thứ nhất, ví với bậc sĩ, tầng thấp nhất trong hàng quan lại), tượng cho đất. Kinh Dịch tôn hào Cửu Tứ (hào thứ tư, là hào dương) làm hào chính. Kiến (khoảng thời gian quẻ cai quản trong năm) từ Đinh Sửu đến Nhâm Ngọ. (Chú thích: từ tiết Đại hàn đến tiết Mang chủng.) Tích toán khởi từ Nhâm Ngọ đến Tân Tỵ, lấy sáu hào định tốt xấu, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: dùng Hỏa và Thổ để tính lành dữ.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Huỳnh hoặc. (Chú thích: Huỳnh hoặc là sao Hỏa; sao Hỏa vào quẻ nắm việc.) Sao Cang theo vị trí giáng vào hào Ất Mùi Thổ. (Chú thích: sao Cang, ngôi thứ hai trong 28 chòm sao, phối với Ất Mùi Thổ.) Trên là Mộc, dưới thấy Thổ; bên trong thuận, bên ngoài động, cho nên là vui vẻ.

 Thời có lúc khó khăn, có lúc bằng phẳng; việc đời không theo một lối. Tượng của hào hợp thời thì có xấu có tốt. Người sinh ra ở đời cũng vậy: hoặc gặp đời yên, hoặc gặp thời loạn; ra làm quan hay ở ẩn, còn hay mất, lẽ ấy đều gắn vào đó. Kinh Dịch nói: "Lớn lao thay!" Âm dương lên xuống, số phân khí là 28; dựa vào số lớn nhỏ đến cùng cực mà định lẽ tốt xấu. (Chú thích: tích toán từ Nhâm Ngọ vào Ất Mùi để suy tốt xấu.)

 Quẻ Dự là dương đi vào âm, làm cho bên trong thuận. Ý nghĩa thành quẻ nằm ở một hào Cửu Tứ, lấy dương lay động âm. Đạo của người quân tử biến sang quẻ Giải. (Chú thích: quẻ Dự lấy âm vào dương mà thành đức của hào Cửu Tứ; biến vào quẻ Giải thì dương vào âm mà thành đức của quẻ Giải.)

 (Khảm dưới, Chấn trên.) Quẻ Giải: khí âm dương tích lại, tụ hay tan đều theo thời. Bên trong hiểm, bên ngoài động thì ắt tan. Kinh Dịch nói: "Giải là tan ra, là cởi ra." Muôn loài nứt vỏ nảy mầm, sấm và mưa cùng nổi. (Chú thích: Chấn là sấm, Khảm là mưa.) Khí tích lại rồi vận động, trời đất phân tách. Ý nghĩa thành quẻ nằm ở hào Cửu Nhị (hào thứ hai, là hào dương).

 Quẻ Giải cùng quẻ Khảm làm phi phục. (Chú thích: Mậu Thìn Thổ, Canh Dần Mộc.) Đặt hào Đại phu (hào thứ hai, ví với hàng quan đại phu) làm hào thế, tượng cho người; hào Lục Ngũ (hào thứ năm, là hào âm) hạ xuống ứng với nó, giao quyền mệnh cho muôn loài. (Hào ứng là hào đối với hào thế, cách nó ba bậc.) Kiến từ Mậu Dần đến Quý Mùi. (Chú thích: từ tiết Lập xuân đến tiết Đại thử.) Suy tốt xấu từ âm dương, định vận số theo năm tháng. Tích toán khởi từ Quý Mùi đến Nhâm Ngọ, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: Thổ và Hỏa vào số, khởi cung.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Trấn tinh. (Chú thích: Trấn tinh là sao Thổ, ứng với vị trí Thổ.) Sao Đê theo vị trí giáng vào hào Mậu Thìn. (Chú thích: sao Đê, ngôi thứ ba trong 28 chòm sao, vào hào Mậu Thìn.) Mộc ở trên, dưới thấy Thủy: động mà gặp hiểm. Âm dương tụ rồi tan, muôn vật nhờ đó mà thông suốt. Lên xuống thuộc về dương lay động âm. Lấy dương làm tôn quý: kẻ tôn quý ở cao, kẻ thấp hèn ở thấp. Hào Lục Tam (hào thứ ba, là hào âm) biến thành Cửu Tam (hào dương) thì thành quẻ Hằng. Chia khí hậu, định số, số đến cùng là 36. (Chú thích: Kim và Thủy vào số, hợp với số thành quẻ mà định ngày, tháng, giờ.) Khảm biến thành Tốn, nằm ở tượng trong; sấm và gió vận động, thổi thúc muôn vật, gọi là Hằng. (Chú thích: chuyển sang quẻ Hằng.)

 (Tốn dưới, Chấn trên.) Quẻ Hằng: bền lâu ở đạo của mình, đứng vững giữa trời đất. Sấm cùng gió đi, âm dương hợp nhau, thì trên dưới, sang hèn được định. Mệnh lệnh ban ra mà muôn vật sinh. (Chú thích: muôn vật được đúng đạo của mình; chữ "sinh", có bản chép là "tiến".) Sấm gió đi mà bốn phương được ngay ngắn. (Chú thích: "ngay ngắn" là chỉnh tề nghiêm trang.)

 Quẻ Hằng cùng quẻ Tốn làm phi phục. (Chú thích: Tân Dậu Kim, Canh Thìn Thổ.) Hào Tam công (hào thứ ba, ví với ba chức quan cao nhất triều đình) làm hào thế cai trị, ứng với hào Thượng Lục là hào Tông miếu. (Chú thích: hào Tông miếu.) Kiến từ Kỷ Mão đến Giáp Thân. (Chú thích: từ tiết Xuân phân đến tiết Lập thu.) Kim và Mộc khởi độ số. Tích toán khởi từ Giáp Thân đến Quý Mùi, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: Kim và Mộc vào cung.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Thái bạch. (Chú thích: Thái bạch là sao Kim; sao Kim vào quẻ nắm việc.) Sao Phòng theo vị trí giáng vào hào Tân Dậu. (Chú thích: sao Phòng, ngôi thứ tư trong 28 chòm sao, vào quẻ, dùng vào tiết Lập thu.) Hai tượng trên dưới đều thấy Mộc, chia âm dương ra trong và ngoài. (Chú thích: Tốn ở trong là âm, Chấn ở ngoài là dương.) Số phân khí hậu là 38. (Chú thích: Kim và Mộc vào quẻ để chia tiết khí.)

 Hào Cửu Tam đến vị trí dương bị khốn, chỗ mình đứng không thuận, không định được ngôi của mình. (Chú thích: Hằng là thường còn; mà Cửu Tam là hào dương ở ngôi dương, đứng trên chỗ âm dương giao nhau, vì thế biết là không lâu bền, sẽ bị thiếu khuyết (?).) Kinh Dịch nói: "Không giữ đức cho bền thì có khi phải chịu nhục." Âm dương lên xuống, quay về âm; đạo của vua dần tiến lên, kẻ bề tôi tranh quyền, vận đến quẻ Thăng. (Chú thích: tiếp theo giáng vào quẻ Thăng.)

 (Tốn dưới, Khôn trên.) Quẻ Thăng: dương đi lên trong âm, mà đạo âm đang đọng lại thịnh mạnh, chưa thể tiến ngay, phải dần dần, nên gọi là Thăng; Thăng nghĩa là tiến lên. Quẻ tuy thuộc âm nhưng lấy tượng ở dương, nên nói lấy dương làm chủ việc. (Chú thích: quẻ Tốn ở trong là âm, còn hành Mộc là dương.)

 Quẻ Thăng cùng quẻ Khôn làm phi phục. (Chú thích: Quý Sửu Thổ, Canh Ngọ Hỏa.) Hào Chư hầu (hào thứ tư, ví với các vua chư hầu) làm hào thế, hào Nguyên sĩ làm hào ứng. Kiến từ Canh Thìn đến Ất Dậu. (Chú thích: từ tiết Thanh minh đến tiết Thu phân.) Tích toán khởi từ Ất Dậu đến Giáp Thân, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: Kim và Thủy hợp với cung Mộc, xem tượng mà định tốt xấu.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Thái âm. (Chú thích: Thái âm là sao Thủy; sao Thủy vào quẻ để lấy tượng.) Sao Tâm theo vị trí giáng vào hào Quý Sửu. (Chú thích: sao Tâm, ngôi thứ năm trong 28 chòm sao, vào quẻ phối với vị trí Thổ.) Thổ ở trên, dưới thấy Mộc; trong ngoài đều thuận, làm động âm dương mà lớn lên. Năm tháng và việc người đem phối với tốt xấu, mà tốt xấu phát ra từ chỗ động. (Chú thích: điềm tốt xấu khi bói về năm tháng, việc người, hiện ra ở chỗ động.) Thiên Hệ từ nói: "Tốt, xấu, ăn năn, tiếc nuối đều sinh ra từ chỗ động."

 Khí phối với tượng, số của ngôi là 36. (Chú thích: chia số hào âm, chia số hào dương.) Từ dưới lên cao cho đến chỗ cùng cực; đến cùng cực thì quay lại, nhờ tu sửa đạo lành mà thành được thân thể của mình. (Chú thích: cây to ôm không xuể cũng bắt đầu từ mầm nhỏ như sợi lông.) Đạo âm đổi vào dương thành Khảm là nước; nước với gió hiện ra quẻ Tỉnh. (Chú thích: chuyển sang quẻ Tỉnh.)

 (Tốn dưới, Khảm trên.) Quẻ Tỉnh: âm dương thông suốt biến đổi, mà cái không thể đổi là cái giếng. Đạo của giếng lấy tượng nước trong và không cạn mà thành đức của giếng. Kinh Dịch nói: "Tỉnh là nền của đức." Lại nói: "Người qua kẻ lại đều dùng giếng", tức là thấy được công của nó. "Đổi làng mà không đổi giếng", tức là đức không thể thay đổi. (Chú thích: đạo của giếng lấy sự trong trẻo được người dùng làm công; tượng giếng là đức không thể thay đổi.)

 Quẻ Tỉnh cùng quẻ Khảm làm phi phục. (Chú thích: Mậu Tuất Thổ, Canh Thân Kim.) Hào Cửu Ngũ ở ngôi chí tôn (hào thứ năm, ngôi của vua), ứng dụng thấy tượng gốc. Kiến từ Tân Tỵ đến Bính Tuất. (Chú thích: từ tiết Tiểu mãn đến tiết Hàn lộ.) Tích toán khởi từ Bính Tuất đến Ất Dậu, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: Hỏa và Thổ vào quẻ để khởi số tính.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Tuế tinh. (Chú thích: sao Mộc vào quẻ, nắm việc ở phương Đông.) Sao Vĩ theo vị trí giáng vào hào Mậu Tuất. (Chú thích: sao Vĩ, ngôi thứ sáu trong 28 chòm sao, phối với Mậu Tuất vào cung của quẻ.) Khảm ở trên, dưới thấy gió; hiểm nằm ở phía trước. Trong ngoài giúp đỡ nhau, có ích cho vua. (Chú thích: quẻ Tỉnh lấy đức mà đứng; vua ngay thẳng thì dân tin, đức theo đúng đạo của nó.) Người hiền có địa vị, người quân tử không cô đơn. Sách xưa nói: "Có đức thì không cô đơn, ắt có người gần gũi." (Chú thích: sáu hào mỗi hào giữ việc của mình; âm dương đảo đi đảo lại biến hóa, mỗi bên đều được đúng đạo.)

 Khí theo tượng, định số là 28. (Chú thích: hào phối với âm dương, chia ra tốt xấu của việc người, thì đều thấy rõ.) Số của trời đất chia vào việc người. (Chú thích: gần thì lấy từ thân mình, xa thì lấy từ muôn vật.) Điềm tốt xấu định ở âm dương: âm sinh thì dương tiêu, dương sinh thì âm mất; hai khí đan xen nhau mà muôn vật sinh ra. Từ Chấn đến Tỉnh, âm dương thay nhau đổi ngôi; đến cùng cực thì quay lại, cùng với Tốn làm điểm kết thúc, lui về gốc, nên gọi là du hồn (hồn đi lang thang, tức quẻ thứ bảy trong một cung, khi hào thứ tư quay về như quẻ gốc), thành quẻ Đại Quá. (Chú thích: giáng vào quẻ Đại Quá.)

 (Tốn dưới, Đoài trên.) Quẻ Đại Quá: âm dương thay cũ đổi mới, đến bậc du hồn. Thiên Hệ từ nói: "Tinh khí tụ lại thành vật, hồn đi lang thang thì sinh biến đổi; vì thế biết được tình trạng của quỷ thần." Hỗ thể (quẻ ẩn bên trong, lấy từ các hào 2–3–4 và 3–4–5) mang tượng Càn, dùng Kim và Thổ để định tốt xấu. Bỏ hào đầu và hào cuối, lấy hào hai và hào năm làm công của sự "vượt quá". (Chú thích: cái lớn vượt hơn nhau.)

 Quẻ Đại Quá cùng quẻ Khảm làm phi phục. (Chú thích: Đinh Hợi Thủy, Mậu Thân Kim.) Giáng xuống hào Chư hầu làm hào đứng đầu (hào thế), hào Nguyên sĩ ở chỗ ứng (?). Kiến từ Bính Tuất đến Tân Mão. (Chú thích: khởi nguyên khí từ Bính Tuất đến Tân Mão làm kiến của quẻ. Kiến là vị trí nơi quẻ sinh ra; nay đặt kiến khởi đến Tân Mão là lấy chỗ âm dương đạt đến ngôi cùng cực. Từ tiết Hàn lộ đến tiết Thu phân.) Tích toán khởi từ Tân Mão đến Canh Dần, hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: Thổ và Mộc vào quẻ nắm việc.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Huỳnh hoặc. (Chú thích: sao Hỏa vào quẻ.) Sao Cơ theo vị trí giáng vào hào Đinh Hợi. (Chú thích: sao Cơ, ngôi thứ bảy trong 28 chòm sao, phối với Đinh Hợi Thủy, hợp với cung của quẻ.) Âm dương lay động nhau, đến cùng cực thì quay lại; quay về gốc, lan tới ngọn, ở bậc du hồn. Phân khí là 36. (Chú thích: sáu hào đạt đến cùng cực số âm dương là 36; ngũ hành chia phối, định tốt xấu bằng tích toán.)

 Dương vào âm, âm dương đan xen, quay về gốc, gọi là quy hồn (hồn trở về, tức quẻ thứ tám trong một cung, khi quẻ dưới trở lại giống quẻ gốc), giáng thành quẻ Tùy. (Chú thích: vào quẻ Trạch Lôi Tùy, tức đầm trên, sấm dưới.)

 (Chấn dưới, Đoài trên.) Quẻ Tùy: tượng Chấn trở về gốc, gọi là Tùy. (Chú thích: bên trong thấy lại Chấn.) Tượng trong thấy Chấn, gọi là gốc. (Chú thích: từ Chấn khởi đến Tùy là quy hồn.) Hoàn toàn là Mộc nắm việc. Quẻ Tùy cùng quẻ Tốn làm phi phục. (Chú thích: Canh Thìn Thổ, Tân Dậu Kim.) Hào thế đặt ở hào Tam công, ứng với hào Tông miếu. Kiến từ Ất Dậu đến Canh Dần. (Chú thích: từ tiết Thu phân đến tiết Lập xuân.) Tích toán khởi từ Canh Dần đến Kỷ Sửu. (Chú thích: Thổ và Mộc vào quẻ để tính khí.) Hết vòng thì quay lại từ đầu. (Chú thích: tốt xấu lấy số tính làm chuẩn để định.)

 Ngũ tinh theo vị trí khởi từ Trấn tinh. (Chú thích: sao Thổ vào quẻ nắm việc.) Sao Kế đô (một sao ẩn trong chiêm tinh, thường coi là sao xấu; ở đây đứng vào chỗ của chòm sao kế tiếp (?)) theo vị trí giáng vào hào Canh Thìn (?). (Chú thích: Kế đô phối với Canh Thìn Thổ, vào quẻ để chia tốt xấu.) Số phân khí hậu là 28. (Chú thích: định số theo sáu ngôi.)

 Sáu ngôi tuy khác nhau, nhưng tốt xấu đều theo tượng Chấn. Tiến lui theo thời, mỗi hào ở đúng vị trí của mình, không sai một khắc. Hai tượng trong ngoài vui mà động, đi theo, bám vào vật; được buộc giữ hay để mất là ở sáu hào. (Chú thích: Kinh Dịch nói: "Buộc theo người trưởng thành thì mất đứa trẻ", lại nói: "Buộc theo đứa trẻ thì mất người trưởng thành", chính là nói điều này.) Tốt xấu định ở chỗ khởi đầu phép tính, tiến lui thấy ở ý nghĩa "theo thời". Kim với Mộc khắc chế nhau, Thủy với Hỏa đối địch nhau; mạnh hay suy tùy theo thời, tốt xấu từ đó mà sinh ra.

 Quẻ Chấn lấy một vua, hai dân mà động đúng chỗ hợp lẽ. (Chú thích: quẻ Chấn có một hào dương, hai hào âm; dương là vua, âm là dân, đều được đúng vị trí.) Gốc ở Càn mà sinh ra Chấn, nên gọi là con trai trưởng (Càn là cha; lần đầu hào dương của Càn đi vào Khôn là mẹ thì thành Chấn). Âm dương lên xuống thành tám quẻ của cung này; đến quẻ Tùy là thân thể đã định, nương vào chỗ bắt đầu mà thành ở chỗ kết thúc. Tiếp theo, Khảm giáng xuống là con trai giữa, gọi là Khảm: hào dương xen vào giữa thì thành quẻ Khảm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video