Thiên 1 — Quyển thượng: bỏ quan đi chơi khắp núi sông

 ● Quyển thượng (quyển đầu)

 Minh Liêu Tử (tên hiệu tự đặt; "minh liêu" nghĩa là sâu thẳm, vắng lặng) làm quan, khổ sở vì phép tắc thế tục, phải cùng người đời nói những chuyện giấu lòng và làm những lễ không đúng phép xưa. Thế nào là chuyện giấu lòng? Chủ và khách vái dài chào nhau, ngoài mấy câu hỏi han trời nóng trời lạnh thì không dám nói thêm câu nào. Cả đời chưa từng quen nhau lấy một chốc, vừa gặp đã nắm tay, mở miệng là xưng bạn ruột gan, rồi vung tay bỏ đi. Chớp mắt đã xa lạ như người Hồ với người Việt (Hồ ở phương bắc, Việt ở phương nam, ý nói xa cách hẳn nhau). Trước mặt thì ca ngợi người ta đức lớn như Bá Di (bậc thanh liêm nổi tiếng thời xưa); chưa kịp quay gót đã nói sau lưng rằng người ấy là Đạo Chích (tên trộm khét tiếng thời xưa).

 Lúc ngồi nhàn, vốn có tài ăn nói mà lại giả làm người ít lời, nghiêm trang. Thân có nết xấu mà lại giả nói lời thanh cao. Sợ lời nói mộc mạc để lộ sự thật, sợ lời nói nghiêm chỉnh chạm phải điều kiêng kỵ, nên gác hết cả, chỉ nói những chuyện trôi nổi không đầu không gốc, thậm chí mượn tiếng hát của phường hát để lấp đi cho rối. Thế là tai, mắt, miệng, mũi đều chẳng còn là của mình; giận, mừng, cười, mắng thảy đều không thật. Thói đời đã như thế, dù muốn ra sức sửa cũng không được.

 Thế nào là lễ không đúng phép? Khi tiếp đãi khách khứa, bất kể người ấy sang trọng hay không, dù chỉ là bạn ngang hàng, cũng suốt ngày khom lưng gập mình như cái khánh, cúi đầu. Có thù gì với trời mà mắt cứ phải tránh xa trời, có thân gì với đất mà ngày ngày cứ phải cúi sát đất. Người sang vừa mở miệng, tiếng "dạ" đã vang như sấm; người ta vừa giơ tay, đầu mình đã dập xuống đất rồi. Hai bên đến thăm nhau mà thật lòng chẳng muốn gặp, vậy mà vẫn xuống ngựa đưa danh thiếp, uổng công lặn lội suốt ngày. Qua lại với nhau là để thông tình cảm, chứ đâu phải làm cho có lệ. Các bậc vua hiền đời xưa đặt ra lễ nghĩa, há lại như thế sao?!

 Áo rộng đai chặt, bị bó buộc như con vượn trong cũi. Rận cắn, da ngứa, mà thậm chí không được gãi. Đi lại nửa bước cũng sợ vượt quá chức phận. Ngồi trên ngựa thì mắt nhìn xuống mũi, không dám nhìn xa quá một thước tấc; nhìn xa quá thì người bên cạnh liền dòm ngó dò xét. Mót tiểu đến không nhịn nổi, nhưng không có cớ thì chẳng dám dừng chân. Còn những cái lớn hơn: phép nước ba thước (tức luật pháp, xưa luật được chép trên thẻ tre dài ba thước) sừng sững trước mặt, lời phê phán của giới sĩ phu theo sau lưng, nóng lạnh lay động bên ngoài, được mất nung nấu bên trong — há chỉ kẻ câu nệ khuôn phép mới chịu khổ như vậy?! Dù là bậc hào kiệt, người sảng khoái, phóng khoáng tự đắc, nếu không bước vào con đường này thì thôi; đã bước vào thì không thể không cúi mình chịu sự ràng buộc. Minh Liêu Tử sắp buông lòng, mở rộng chí ý mà rong chơi nơi mênh mông bát ngát.

 Có người nói: "Tôi nghe rằng người tu đạo ở chỗ tĩnh mà không khô héo, ở chỗ động mà không ồn ào; ở giữa bụi trần mà vẫn ra ngoài bụi trần, không bị trói buộc nên cũng chẳng cần cởi gỡ. Bỗng chốc liễu mọc ở khuỷu tay trái (điển trong sách Trang Tử: một người thấy khối u như cây liễu mọc trên khuỷu tay mà vẫn thản nhiên), có chim làm tổ trên đỉnh đầu (điển người ngồi thiền lâu bất động đến nỗi chim làm tổ trên đầu) — ấy là cực điểm của sự lặng lẽ vắng vẻ. Làm việc vặt dưới bếp, nhặt đồ ăn thừa dưới đất — ấy là cực điểm của sự hèn mọn dơ dáy. Vậy mà bậc chí nhân (người đạt đạo đến tột bậc) đều hòa vào làm một, chẳng phân biệt. Ông chán đường làm quan chật hẹp gò bó, mà thích những cuộc chơi lạ thanh thoáng, há chẳng phải lòng mình đã bị ngoại cảnh chi phối đó sao?"

 Minh Liêu Tử đáp: "Người đắc đạo vào nước không ướt, vào lửa không cháy; chạm vào vật thật như chạm vào khoảng không, giẫm lên khoảng không như giẫm lên đất thật; vào đâu cũng thích hợp, gặp cảnh nào cũng hòa làm một — điều đó vốn là lẽ đương nhiên. Còn ta chỉ là người mến đạo, chứ chẳng phải người đắc đạo. Người đắc đạo nắm được cái chuôi ở trong tay mình, đập nát cả hư không, có ném vào chốn ồn ào cũng chẳng sao; dơ hèn chỉ như nước đục, mà sen xanh mọc trong bùn vẫn không nhiễm bẩn, cho nên có thể chẳng cần chọn nơi mình đến. Còn ta thì sao được như cây liễu theo gió: gió lặng thì lặng, gió lay thì lay; như hạt cát trong nước: nước trong thì trong, nước đục thì đục. Ta từng thanh tịnh suốt cả ngày, mà chỉ trong khoảnh khắc đã mất; thanh tịnh suốt cả năm, mà chỉ trong một ngày đã mất. Muốn mặc ý đến đâu cũng được, ở giữa cảnh nào lòng cũng không loạn, điều đó ta không làm được.

 Nếu làm thiên tử mà tu đạo được, thì Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ đời vua Nghiêu, được nhường ngôi mà không nhận) sao phải trốn về núi Cơ, sông Dĩnh? Nếu làm quốc vương mà tu đạo được, thì Thích Ca sao phải vào núi Tuyết (dãy Hy Mã Lạp Sơn)? Nếu làm liệt hầu (tước vị được phong đất) mà tu đạo được, thì Tử Phòng (tức Trương Lương, công thần nhà Hán) sao phải cáo bệnh lui về? Nếu làm quan thường mà tu đạo được, thì Thông Minh (tức Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương) sao phải treo mũ từ quan? Ta sắp mở rộng lòng, buông thả chí ý mà rong chơi nơi mênh mông bát ngát."

 Có người nói: "Xin được nghe về cuộc rong chơi của ông." Minh Liêu Tử nói: Rong chơi là để mở rộng tai mắt, thư thái tinh thần, đi khắp chín châu (toàn cõi Trung Hoa), ngắm tám phương xa tít, tìm cái chân thật, hỏi han về đạo. Mong gặp được bậc chí nhân, ăn nấm mây (một loại nấm linh mà thần tiên ăn), gặp được thạch tủy (chất tủy trong đá, theo Đạo giáo là thuốc tiên), cưỡi gió đạp khí, nhẹ nhàng bay bổng, mịt mù chẳng biết về đâu. Sau đó trở về đóng cửa, ngồi quay mặt vào vách (tức ngồi thiền tu luyện), làm xong việc lớn (thành đạo). Ta chẳng phải người đắc đạo; giữ tinh thần ở bên trong, nuôi đức bằng sự đạm bạc, cho khí lưu chuyển bằng sự trống rỗng — dám đâu không gắng sức? Nhưng vẫn chưa được. Giữ tinh thần bên trong, bỗng nó chạy ra ngoài; nuôi đức bằng sự đạm bạc, bỗng nó chuyển sang nồng đậm; cho khí lưu chuyển trống rỗng, bỗng nó vướng vào ý niệm. Bên trong không yên thì tạm mượn bên ngoài để trấn giữ; lòng không tự thỏa thì đôi khi lấy cảnh vật mà mua vui. Cho nên dấu chân rong chơi của ta thật là lạ.

 Ta rủ theo một người bạn khói mây (bạn ẩn dật, sống ngoài vòng danh lợi) cùng đi, mỗi người một bầu, một áo vá, mang theo trăm đồng tiền, không gom thêm cho nhiều, mà cốt giữ trăm đồng ấy luôn đủ để phòng việc bất thường. Hai người đi xin ăn, chẳng kể thành thị hay làng xóm, nhà giàu cửa son hay nhà nghèo vách trắng, quán tiên, chùa tăng hay nơi giữ giới; xin cơm chứ không xin rượu, xin rau chứ không xin thịt. Lời xin thì khiêm tốn chứ không kể khổ; cho thì đi, không cho cũng đi, cốt sao tạm khỏi đói mà thôi. Có ai ngờ vực dò xét lai lịch thì giấu tung tích mà lánh đi. Bị ai lăng nhục thì nhún mình mà nhịn. Có lúc bất đắc dĩ, không có chỗ xin, thì dùng một hai đồng trong trăm đồng mang theo, gặp dịp thì bù lại cho đủ. Không phải thật bất đắc dĩ thì không dùng.

 Đi không chọn nơi đến, ở không chọn chỗ dừng. Đi rất chậm, mỗi ngày hoặc mười dặm, hoặc hai mươi dặm, hoặc ba mươi, bốn mươi, năm mươi dặm thì dừng. Không đi nhiều, đi nhiều sợ mỏi mệt. Trên đường gặp chốn núi sông, suối xanh đá trắng, chim nước chim núi, đáng yêu đáng ngắm, nếu không kịp ở lại thì chọn chỗ bãi cát hay tảng đá lớn mà ngồi ngắm. Tình cờ gặp tiều phu, ông chài, dân quê, ông già nơi đồng nội, không hỏi họ tên, không nói câu khách sáo, chỉ trò chuyện qua loa về thú vui ruộng đồng. Ngồi một lúc lâu thì đi, chia tay mà chẳng vương vấn. Gặp lúc rét lắm hay nóng lắm thì nhất định tìm chỗ trọ mà nghỉ, không đi, sợ hơi nóng lạnh xâm vào người. Đi đường thì nhường đường, qua bến thì nhường đò. Sông hồ có sóng gió thì dừng lại không qua.

 Có khi qua sông được nửa chừng thì sóng gió nổi lên, liền định thần, giữ khí, phó mặc cho số mệnh, thấu suốt lẽ sống chết, mà nói: "Nếu qua sông mà chết đuối, ấy là do trời." Dẫu có sợ, há tránh được sao? Nếu không tránh khỏi thì cuộc chơi dừng lại; may mà thoát được thì lại rong chơi như cũ. Gặp bọn thiếu niên hung hăng trên đường, hoặc lỡ va phải chúng, chúng có làm điều vô lễ thì khiêm tốn xin lỗi; xin lỗi mà không thoát thì cuộc chơi dừng lại; may mà thoát được thì lại rong chơi như cũ. Có bệnh thì tìm chỗ trọ mà điều dưỡng, người cùng đi thì đi tìm chút thuốc, còn mình thì thản nhiên, nội thị phản thính (phép tu dưỡng: thu mắt nhìn vào trong thân, thu tai nghe vào trong lòng, không để tâm chạy theo ngoại cảnh), không sợ chết; như thế bệnh nặng ắt nhẹ, bệnh nhẹ khỏi ngay. Nếu số mệnh đã hết thì cuộc chơi dừng lại; may mà thoát được thì lại rong chơi như cũ.

 Đi đến đâu, có khi lính tuần nghi ngờ, bắt vì cho là kẻ dò thám. Hoặc nhờ lấy tình mà thoát, hoặc nhờ dùng trí mà khỏi. Nếu không khỏi thì cuộc chơi dừng lại; may mà thoát được thì lại rong chơi như cũ. Đi đường mà xin ngủ nhờ được am đá, nhà tranh thì chẳng nói làm gì. Xin ngủ nhờ không kịp thì ngoài cổng chùa, hốc núi, dưới mái hiên nhà nghèo, dưới gốc cây lớn, đều có thể nằm nghỉ. Có khi quỷ núi rình rập, hổ sói dòm ngó, thì làm thế nào? Quỷ núi thì chẳng gây khổ được, còn hổ sói thì không có phép gì chế ngự — chẳng phải mệnh ở trời đó sao? Đem tứ đại (theo nhà Phật, thân người do bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành) mà phó mặc, tinh thần khí lực chẳng hề lay động. Rốt cuộc mà phải lấp vào miệng chúng thì ấy là số, cuộc chơi dừng lại; may mà thoát được thì lại rong chơi như cũ.

 Cuộc rong chơi lấy Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn linh thiêng: Thái Sơn, Hoa Sơn, Hành Sơn, Hằng Sơn, Tung Sơn), Tứ Độc (bốn con sông lớn: Trường Giang, Hoàng Hà, sông Hoài, sông Tế) và các động thiên phúc địa (những nơi núi động mà Đạo giáo cho là cõi tiên ở trần gian) làm chính, lấy các núi danh sông lớn rải rác trong chín châu làm phụ; nhưng cũng chỉ trong phạm vi chín châu, nơi dấu chân người đến được mà thôi. Còn ngoài cõi Xích Huyện Thần Châu (tức đất Trung Hoa), như núi Tu Di (núi thần ở trung tâm vũ trụ theo Phật giáo), núi Côn Lôn, cùng mười châu ba đảo trên biển (các cõi tiên trong truyền thuyết), thân không có cánh, e chẳng tới được. Người gặp cũng chỉ là kẻ sĩ giang hồ, người ẩn cư gầy gò nơi núi đầm mà thôi; còn như các vị chân nhân (bậc tiên đã thành đạo) như Phù Tang Thanh Đồng, Cốc Thần Vương, Đồng Bách, Tiểu Hữu, Vương Mẫu, Vân Lâm, thân không có cốt tiên, e chẳng được gặp.

 Khi lên Ngũ Nhạc, đứng thẳng trên cương phong (luồng gió mạnh ở tầng trời rất cao), ngắm ra ngoài bốn biển, muôn ngọn núi như con ốc, muôn dòng sông như dải lụa, muôn cây như ngọn rau tề nhỏ; sông Ngân chạm vào khăn và cổ áo, mây trắng bay ra từ ngực áo tay áo, chim cắt chim diều giơ tay là nhặt được, mặt trời mặt trăng lướt qua hai mái tóc mai. Dù huýt sáo hay nói chuyện cũng không dám to tiếng, chẳng những sợ làm kinh động thần núi, mà còn e gang tấc đã thấu đến ngai của Thượng đế. Trên cao trời trong sáng mênh mông, muôn dặm không một gợn mây che, dưới thấp sấm mưa tối tăm mà chẳng hay biết. Thoáng nghe tiếng sấm sét, nhỏ hơn tiếng trẻ khóc. Lúc ấy mắt hoa cả lên, hồn vía như nhảy nhót muốn thoát ra khỏi thân, dù muốn cưỡi gió dài mà đi thì biết đi đâu?

 Có khi mặt trời phía tây sắp lặn, mặt trăng phía đông vừa nhô, khói ráng chói rọi, sắc tía sắc biếc thoắt lấp lánh, núi non xa gần chợt đậm chợt nhạt. Lại có khi canh năm nghe tiếng chuông, cửa điện lớn không đóng, hổ gầm kèm gió, vù vù lướt đi. Khoác áo dậy xem thì vầng trăng đã nghiêng xuống, tuyết sót còn ở lưng núi, ánh khói mờ mịt, dãy núi trước mặt không trông rõ lắm. Lúc ấy hơi lạnh trong vắt thấm vào người, tâm ý như muốn lặng dứt. Lại có khi Nhạc Đế (vị thần cai quản núi lớn) ngồi ngay ngắn, các thần linh đến chầu, cờ phướn cờ tiết so le, tiếng chuông nhạc ống sáo vi vu, mây nơi góc điện như màn the ráng lụa, mơ hồ như trông thấy được, tưởng gần mà lại xa — sướng thay! Tiếng của các vị thần linh, sao gió lạnh kia lại cắt đứt mất.

 Ngoài Ngũ Nhạc, núi danh tiếng cũng chẳng ít: như Tứ Minh, Thiên Thai, Kim Hoa, Quát Thương, Kim Đình, Thiên Mỗ, Vũ Di, Khuông Lư, Nga Mi, Chung Nam, Trung Điều, Ngũ Đài, Thái Hòa, La Phù, Cối Kê, Mao Sơn, Cửu Hoa, Lâm Ốc — các động thiên phúc địa được gọi là hang nhà của tiên linh, chốn thâm u của thần thánh, kể không xiết. Giày cỏ gậy trúc, dẫu không đi khắp được, thì cũng tùy sức mình tới đâu mà dạo chơi tới đó. Uống nước suối thần, hỏi tên loài chuột tiên (loài dơi sống trăm tuổi trong hang núi), ăn cơm vừng (điển Lưu Thần, Nguyễn Triệu vào núi Thiên Thai được tiên nữ mời ăn cơm vừng), uống sương đọng trên cây bách. Có khi vách núi dựng đứng, đỉnh núi hiểm trở, cắm thẳng lên trời, người không lên được, thì lấy dây buộc mình mà leo (?). Có khi cầu đá gãy giữa chừng, cửa ngọc bỗng mở ra (?), liền hăng hái xông vào, chẳng sợ hang sâu hun hút. Có cái động sâu đen không thấy đáy, chỉ thông lên một khe nhỏ, ngẩng lên thấy lọt chút ánh trời; bèn đốt lửa tự soi (?) mà vào, không chút sợ hãi, để tìm bậc cao nhân, đạo sĩ, tìm nhục chi (một loại linh chi quý, được coi là thuốc tiên), cỏ dao (cỏ quý như ngọc), cùng nơi tiên nhân để lại xác (theo Đạo giáo, người thành tiên bỏ xác lại như ve lột xác mà bay lên).

 Chơi các sông hồ lớn như Động Đình, Vân Mộng, Cù Đường, Vu Giáp, Cụ Khu (tức Thái Hồ), Bành Lễ (tức hồ Bà Dương), sông Dương Tử, sông Tiền Đường, rộng trống mênh mông, là nơi cá rồng và thần quái ra vào. Khi gió nhẹ không động, mặt nước trống trải như gương. Khi thần long không giận, rồng ôm ngọc nằm yên. Ánh nước liền với trời, trăng sáng chiếu xuống, Long Nữ, Giang Phi (các nữ thần sông nước) khoác áo lụa mỏng, xỏ giày hoa văn, giương lọng lông chim, thổi tiêu mà hiện ra, lướt sóng đi thẳng, hồi lâu mới khuất — sao mà mát mẻ khoan khoái thay! Khi gió dữ quật vào, sóng lớn ngầm dâng, thì Si Di (chỉ Ngũ Tử Tư, xác bị bỏ vào túi da ném xuống sông, tương truyền thành thần sóng) nổi giận, Thiên Ngô (thần nước) giúp sức, mặt đất như cối xay, cả thiên hạ như cái nia đang sàng, chợt như Trương Long Công (người hóa rồng trong truyền thuyết) dắt chín con, xé trời xanh mà bay đi — sao mà hiểm hóc hùng tráng thay!

 Lại nói về vẻ đẹp tươi tắn như người trang điểm thì không đâu bằng Tây Hồ ở Hổ Lâm (tức Hàng Châu). Dương liễu hai bên bờ, hoa đào soi bóng nước, thì như Lệ Hoa, Quý Tần (Trương Lệ Hoa và Khổng Quý Tần, hai phi tần nổi tiếng xinh đẹp của vua Trần Hậu Chủ) mở gương buổi sớm. Lá ấu trổ hoa, sen tươi óng ả, ánh sớm trong trẻo, hương thơm ngào ngạt, thì như Nghi Chủ, Hợp Đức (tức Triệu Phi Yến và em gái Triệu Hợp Đức, hai mỹ nhân đời Hán) vừa tắm xong bước ra. Trời trong nắng sáng, cảnh vật tươi đẹp, sáng đến bên gác son, chiều thả thuyền lan, thì như nụ cười của Dương Quý Phi. Mưa khói xanh như màu kẻ lông mày, núi non ảm đạm, biến ảo kỳ lạ, cũng rất đáng ưa, thì như cái nhíu mày của Tây Thi, người đẹp của vua Ngô.

 Minh Liêu Tử dạo bước nơi Tây Lãnh, Lục Kiều (sáu cây cầu trên đê ở Tây Hồ), rồi vào sâu trong núi Thiên Trúc, Linh Thứu, lễ bái Cổ tiên sinh (tức đức Phật). Lễ xong đi ra, tìm thăm Đinh Dã Hạc (một đạo sĩ ẩn cư ở Tây Hồ) ở vùng động Yên Hà, Thạch Ốc. Rồi vào động Triều Âm ở núi Lạc Già, ấy là núi quê nhà của Minh Liêu Tử, nơi có đạo tràng (chốn tu hành, giảng pháp) của Quán Âm Đại sĩ; hái hoa sen mà ngắm biển lớn, há chẳng tuyệt diệu sao!

 Hứng thú đã xa vời, bèn lang thang đi muôn dặm; nơi nào dưới chân, trước tai mắt, tình cờ hợp ý thì có khi ở lại mười ngày, suốt buổi ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi, tư thế ngồi thiền) để luyện Tam Bảo (theo Đạo gia là ba thứ quý của thân người: tinh, khí, thần). Năm nghìn chữ của Đạo Đức Kinh, then chốt ở "khiếu" (chỗ ra vào, chỗ biểu hiện của đạo) và "diệu" (cái mầu nhiệm của đạo) chăng; kinh Ngọc Thanh trong hòm vàng, cốt ở chỗ quên và tìm chăng; sách ngọc Phù Tang, cốt ở chỗ không hỏi đến láng giềng chăng (?); hai thiên Âm Phù Kinh, then máy là ở con mắt chăng! Thái Thượng (tức Thái Thượng Lão Quân, Lão Tử) chỉ dạy phép quán tâm (xét soi vào lòng mình), Phật xưa nắm giữ định tuệ (định là tâm lặng yên không tán loạn, tuệ là trí sáng suốt thấy rõ chân lý). Nhân thiền định mà cầu đạo Tham Đồng (theo sách Chu Dịch Tham Đồng Khế, sách luyện đan của Đạo giáo), thì ngồi trơ như gốc cây mà chẳng phải khô héo.

 Nơi cung quán của tiên linh, chùa Chân như (chân như: bản tính chân thật, bất biến của muôn vật theo nhà Phật), tượng Phật thân vàng tướng tốt, rực rỡ như mặt trời mặt trăng. Đèn đã sáng, hương đã thơm trong, đạo sĩ và nhà sư chia bồ đoàn (tấm nệm tròn bện bằng cỏ bồ để ngồi thiền) mà ngồi. Uống trà, dâng quả, giở kinh, đọc tạng kinh. Hơi mệt thì cùng nhau điều tức (điều hòa hơi thở). Nhập định (vào trạng thái tâm hoàn toàn lắng yên), hồi lâu mới đứng dậy, thì trăng đã lên trên giàn dây leo, tiếng muôn vật lặng ngắt, chú tiểu ngủ gục đầu chạm đất, đồng tử tựa lò thuốc mà nhắm mắt ngủ. Lúc ấy dù có lòng trần thì do đâu mà len vào được!

 Nếu ở đồng hoang, tường thấp nhà tranh, gió buốt thổi cửa, nắng nhạt chiếu rừng, trâu dê trở về theo con dốc dài, chim đói kêu inh trên ruộng phẳng, ông già áo rách tóc rối ngồi phơi nắng dưới gốc dâu thấp, bà vợ bưng chậu sành đựng nước, dâng cơm lúa mạch. Lúc tình cảnh thê lương tột bậc ấy, cũng hiu hắt mà có thú vị riêng! Nếu người tu đạo đi chơi mà lấy cảnh ấy làm chán ghét, thì chẳng bằng đừng đi.

 Nếu vào nơi đô thành lớn, nhà cửa đông đúc dồn tụ như nan xe, xe ngựa chen chúc, Minh Liêu Tử vừa đi vừa hát mà ngắm: kẻ tụ đủ trăm thứ hàng hóa, kẻ mổ thịt bán rượu, kẻ tựa cửa mà hát, kẻ bày quán xem bói, kẻ tụ tập kiện cáo, kẻ diễn trò cá rồng, đấu vật, kẻ đánh bạc, đá cầu — Minh Liêu Tử đều thu vào tầm mắt. Hứng lên thì vào quán rượu, mua rượu đục, nướng cá khô, rau sống, hai người ngồi đối ẩm. Hơi say thì ngâm dài khúc "Hái linh chi" (bài ca của ẩn sĩ), đi qua đi lại nhìn quanh, lòng thênh thang thoải mái. Người ngoài chợ kinh ngạc: "Đạo sĩ ở đâu ra, mặc áo rách tả tơi hiu quạnh mà phong thái lại đến thế?" Mọi người cùng ngờ vực, bảo là tiên nhân. Chốc lát, đi thẳng mất dạng.

 Nhà cao cửa rộng, vương công quý nhân bày tiệc rượu linh đình. Chén vàng (?) đầy bàn, mâm ngọc dâng rượu ngọt. Trên nhà nhạc trổi, tiếng hát vang chặn cả mây. Lão đầy tớ già giữ cửa, tay chống gậy. Đạo nhân xông vào xin ăn. Đôi mắt sáng biếc, phong thái hiên ngang, cất giọng hát to:

 "Các ngài hãy khoan ồn ào, nghe đạo nhân hát bài Sương trên hoa. Sương trên hoa, sao long lanh đầy đặn. Chẳng sợ gió lạnh đến, chỉ sợ mặt trời buổi sớm mọc lên. Nước sông đã chảy về đông, sông Ngân lại nghiêng về tây. Đài Đồng Tước (đài lộng lẫy của Tào Tháo) đã hóa gò đống, ông nông lũ lượt đến cày. Làm tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) chẳng bằng một ngày say, muôn vàng khó mua nổi tiếng thơm nghìn thu. Mời ngài vui thú thổi sênh phượng. Sương trên hoa, nồng hơn rượu. Sớm trong, ánh sáng như ngọc, như ngọc mà tiếc chẳng được lâu. Mồ cao chất chồng san sát, cây bạch dương nổi gió gào. Cáo chồn chạy phía trước, khỉ vượn kêu phía sau. Trên ngòi Lưu Hương phấn hồng đã tàn, trong cung Kỳ Niên rêu xanh đã dày. Mời ngài vui thú, sớm quay đầu tỉnh ngộ."

 Hát xong, có một người khách giận nói: "Đạo sĩ làm gì vậy? Bọn ta đang uống vui mà hắn đến làm mất hứng! Mau đưa cái bánh hồ cho hắn đi." Đạo nhân nhận bánh rồi rảo bước ra. Một người khách bảo người hầu: "Mau đuổi theo gọi đạo sĩ trở lại." Người khách trước nói: "Đang uống vui, ghét hắn đến quấy, đem bánh đuổi đi là phải, cớ sao lại gọi về?" Người khách sau nói: "Tôi xét thấy đạo sĩ này có điểm khác thường, muốn cho về để nhìn kỹ." Người khách trước nói: "Thằng ăn mày, có gì khác thường? Ý hắn chỉ cần chút canh thừa thịt nguội là đủ." Lại một người khách nói: "Ngẫm lời ca lúc nãy, có phần chẳng giống kẻ ăn mày."

 Trong tiệc có một ca nữ áo lụa đỏ rời chỗ nói: "Theo chỗ em thấy, đạo sĩ này là thần tiên trên trời bị đày xuống trần. Em xét mày mặt ông ấy trong sáng hiền hòa, giọng nói trong trẻo vang vang, giả làm dáng ăn mày mà cử chỉ thật ra thoáng lộ vẻ thanh nhã. Lời ca sâu xa đẹp đẽ, ấy là lời trong cung Kim Đài nơi tiên giới, hẳn chẳng phải tiếng hát quê mùa chốn nhân gian, huống chi lại thốt ra từ miệng kẻ ăn mày! Thần tiên thích giấu tung tích mà dạo chơi nhân gian, mau đuổi theo, chớ để mất." Người khách sau cùng nói: "Việc gì đến hắn, cứ uống rượu thôi. Thử bây giờ gọi đạo sĩ về, hẳn chẳng có gì lạ." Ca nữ áo đỏ không phục, nói: "Em vốn chẳng có duyên với các ngài." Lại có một ca nữ áo lụa xanh rời chỗ nói: "Các ngài lấy việc này đánh cược được chăng? Thử cho gọi đạo sĩ về, nếu quả có điểm lạ thì người nói có lạ thắng; gọi về mà chẳng có gì lạ thì người nói không lạ thắng." Các vị cười ầm lên: "Hay lắm." Bèn sai người hầu đuổi theo. Đạo sĩ đã biến thành "Ô Hữu tiên sinh" (nhân vật bịa đặt, tên có nghĩa là "chẳng có gì", ý nói biến mất không còn dấu vết). Người hầu về báo, người khách trước nói: "Ta vốn biết đó là kẻ không thể lường được." Ca nữ áo đỏ buồn rầu nói: "Vừa ra khỏi cửa mà đã biến mất rồi sao, tiếc thay, để mất một người phi thường."

 Minh Liêu Tử kéo gậy, thong dong ra khỏi cửa thành. Đi qua liền mười mấy thành lớn đều không vào. Đến một nơi, thấy núi non tựa lưng vào thành, lầu gác lung linh, đạo quán chùa chiền so le che khuất nhau, phía dưới nhìn xuống ao trong. Bấy giờ đang mùa xuân tươi đẹp, chim hót trên cây quý, trăm hoa đua nở. Trai gái trong thành mặc áo mới đẹp (?), xe chạm yên thêu, đua nhau ra đi chơi xuân. Người thì ngồi dưới bóng cây rậm mà chuốc chén, người thì trải chiếu trên cỏ thơm; người lên lầu son, người chèo thuyền Thanh Tước (thuyền vẽ hình chim tước xanh); người sóng ngựa đi tìm hoa, người nắm tay áo nhau mà giậm chân ca hát. Minh Liêu Tử thích thú, đứng ngập ngừng hồi lâu.

 Chốc lát có một thư sinh, da dẻ trắng trong, tinh thần sảng khoái, phơi phới đi tới, vái dài chào Minh Liêu Tử mà nói: "Đạo sĩ cũng ra chơi xuân ư? Tôi có chút rượu ở gác nhỏ bên khe phía trước, dưới gốc anh đào, bạn bè chẳng thiếu, nhưng muốn mời đạo sĩ góp thêm chút thú vị, ông đi cùng tôi được chăng?" Minh Liêu Tử vui vẻ đi ngay. Đến nơi, thấy sáu bảy thư sinh, đều trẻ tuổi, tuấn tú nho nhã. Người thư sinh lúc nãy cười bảo mọi người: "Bọn ta ở đây chơi xuân, không có khách tạp, vừa rồi thấy đạo sĩ này khá thanh cao không tục, chén rượu hôm nay muốn được cùng đạo sĩ chia vui, các anh nghĩ sao?" Mọi người đều đáp: "Hay lắm." Thế là theo thứ tự mà ngồi, đạo sĩ ngồi chỗ cuối.

 Rượu say, vui vẻ hòa hợp, bàn luận tung hoành, khen chê nhân vật, bình phẩm thơ văn. Có người khen thơ tình mùa xuân, có người ngâm bài hái hoa, có người bàn mưu kế việc triều đình, có người nói đến thú thanh cao nơi núi rừng. Biện luận sâu rộng, rôm rả, ai nấy đều hết mức tài mình. Đạo nhân ngồi trong tiệc chỉ ăn uống mà thôi. Người thư sinh lúc nãy dẫu đang say sưa bàn luận, vẫn mấy lần nhìn riêng đạo nhân, nói: "Sao riêng đạo sĩ không nói gì?" Đạo nhân đáp: "Các ông lời lẽ thanh cao, ý lẽ sâu mầu, tôi nghe thì thích thú mà không hiểu hết, sao nói được lời nào?"

 Một lát, mọi người đều đứng dậy, đi dạo trên đường ruộng, bẻ hoa vin liễu. Lúc ấy có nhiều người đẹp, cỏ mi vu, hoa thược dược (những thứ trai gái xưa trao nhau để tỏ tình), thường đưa mắt tình tứ với nhau. Riêng đạo nhân một mình đi vào lối núi, hồi lâu mới ra. Mọi người hỏi: "Đạo sĩ một mình vào núi làm gì?" Đáp: "Bần đạo vừa mang hai quả cam, một đấu rượu đi nghe tiếng chim hoàng oanh đó thôi (điển ẩn sĩ Đới Ngung đời xưa mang cam và rượu đi nghe oanh hót, cho rằng tiếng oanh làm tỉnh lòng tục)." Một thư sinh nói: "Đạo sĩ sao lại nói được lời ấy? Khá là không tục, biết đâu chẳng phải là ông Hạ giám (tức Hạ Tri Chương, nhà thơ đời Đường, về già xin làm đạo sĩ) trong hàng đạo sĩ (?)" Đạo nhân hết sức khiêm nhường.

 Mọi người lại trở về chỗ ngồi, một người nói: "Cuộc chơi hôm nay không thể không có thơ." Một người đáp: "Phải lắm." Có một người làm xong trước một bài: "Khói thưa làm say dương liễu, mưa nhỏ tắm gội hoa đào. Chẳng sợ chén rượu cạn, bên khe trước có quán rượu." Một người: "Bếp lạnh chia màu biếc của núi, lầu vắng thấm khói trên mặt nước. Thần mùa xuân chẳng say, mưa gió tiễn xuân tàn." Một người: "Đùa hỏi cô gái tơ tưởng mùa xuân, gió nhẹ thổi áo thêu. Chẳng giận cũng chẳng đáp, chỉ mình cúi hái cỏ mi vu." Một người: "Roi vàng ném bên đường, ngựa quý đổ mồ hôi màu hoa đào. Cớ sao ném roi vàng? Ta sắp thử chiếc quạt lụa." Một người: "Núi xanh vây quanh thành quách, nước biếc sáng ánh mặt trời buổi sớm. Chiều tối sao về được, cuốn rèm (?) đón ánh trăng."

 Đạo nhân nói: "Thơ hay của các ngài bài nào cũng rất tuyệt." Một người nói: "Đạo nhân biết thưởng thức thơ bọn tôi, hẳn cũng giỏi nghề này, chúng tôi xin được nghe." Đạo nhân đứng dậy, khiêm nhường mấy lần, mọi người cứ nài mãi không thôi. Đạo nhân bất đắc dĩ, thong thả nói: "Các ngài thật là tinh hoa một thời, tài nghệ ai cũng nổi trội; bần đạo chỉ như ve kêu ếch nhái, để các ngài cười đến phun cơm." Bèn ngâm rằng: "Men khe, giẫm cát mà đi, đến chỗ nước biếc ráng hồng. Chó tiên bỗng làm người giật mình, sủa vang chạy vào rừng hoa đào." Mọi người kinh ngạc, đứng dậy vái lạy, nói: "Chà chà! Đạo sĩ nói lời của tiên trên trời, bọn tôi vốn biết ông chẳng phải người thường."

 Thế là mọi người tranh nhau hỏi tên họ đạo nhân, ông chỉ cười không đáp. Hỏi mãi, đạo nhân nói: "Các ngài cần biết tên đạo nhân làm gì? Chỉ là kẻ quê mùa trôi nổi như mây nước, tình cờ gặp nhau một nụ cười. Đã gặp rồi thì gọi là Vân Thủy Dã Nhân (người quê mây nước) là được." Mọi người đã thấy trong lòng lạ lùng về đạo nhân, bèn ra sức kéo ông vào thành. Đạo nhân cười nói: "Bần đạo lang thang đến đây, bốn biển là nhà. Các ngài có lòng thương quá, thì theo vào thành, chẳng có gì là không được." Rồi cùng dắt nhau vào thành, lần lượt ngủ lại nhà từng người.

 Từ đó, hoặc lên nhà lớn, hoặc vào phòng kín, hoặc dự tiệc rượu bình văn, hoặc đến chốn ca múa, đạo nhân chẳng chỗ nào không đến; trong thành đồn rằng có một Vân Thủy Dã Nhân. Những kẻ hiếu sự tranh nhau mời, đạo nhân đều đến. Người ta mời uống rượu thì uống rượu, bàn thơ văn thì bàn thơ văn, dắt đi chơi thì đi chơi. Hỏi tên họ thì cười không đáp. Khi ông bàn thơ văn thì phân tích xưa nay, khuôn phép và thể loại đều khá xác đáng. Có lúc ca ngợi các bậc vua hiền đời xưa, thỉnh thoảng bàn đến việc đời. Lại giỏi nói đùa, người ta càng thêm mến. Đặc biệt ông rất thông thạo những lời bàn của nhà dưỡng sinh (những người chuyên về phép nuôi dưỡng thân thể, giữ gìn sức khỏe, kéo dài tuổi thọ).

 Thỉnh thoảng ông xem ca múa, ngồi gần những ca nữ uyển chuyển lả lướt. Có người trêu ghẹo để dò ý, đạo nhân vui vẻ, dường như cũng là người có phong vận. Nhưng đến khi chủ nhà tắt đèn giữ khách ở lại (điển Thuần Vu Khôn đời Chiến Quốc: chủ nhà tắt nến, giữ khách ở lại cùng các cô gái), cười đùa suồng sã, thì ông nghiêm nét mặt, ngồi ngay ngắn, chẳng ai dò được lòng ông. Ban đêm ông thường ít nằm, mượn chủ nhà một chiếc bồ đoàn, ngồi kiết già trên đó, mệt thì ngủ tạm ngay trên đó mà thôi; người ta vì thế càng lấy làm lạ.

 Ở được hơn một tháng, một hôm ông bỗng xin đi. Mọi người cố giữ lại mà không được. Ai nấy đem tiền bạc, vải lụa cùng các thứ đồ ra tặng, làm thơ tiễn đưa. Lúc chia tay, các vị đều đến, buồn bã nắm tay, có người rơi nước mắt. Minh Liêu Tử ra đến cửa thành, chỉ lấy cho đủ trăm đồng, còn bao nhiêu đồ các vị tặng thì đem hết ra phân phát cho người nghèo rồi đi. Các vị nghe chuyện càng thêm than thở, chẳng hiểu ông vì sao lại như thế.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video