Kinh A Sai Mạt Bồ-tát (Bồ-tát: người tu hành cầu giác ngộ, nguyện cứu độ hết thảy chúng sinh; A Sai Mạt là tên một vị Bồ-tát), quyển thứ ba
Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển của đạo Phật là kinh, luật và luận) Trúc Pháp Hộ, người nước Nguyệt Chi, dịch vào đời Tây Tấn.
Phật bảo A Sai Mạt: "Nay nhân giả (lời gọi tôn kính, nghĩa như 'ngài') có thể bao bọc, chứa hết thảy chúng sinh chăng?" A Sai Mạt thưa: "Vâng theo ý thánh của Phật, con xin nhận lãnh đầy đủ." A Sai Mạt Bồ-tát vừa nhập tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ, lặng yên không tán loạn), tức thì hết thảy các thân có hình sắc, cùng hoa, hương, lụa là, lọng che, cờ phướn dùng để cúng dường, đều đi vào trong rốn của ngài. Thế mà thân ngài vẫn y như cũ, không lớn thêm cũng không nhỏ đi.
Có một vị Bồ-tát hiệu là Đại Tịnh hỏi A Sai Mạt: "Tam-muội ngài vừa nhập tên là gì, mà hiện biến hóa chứa được hết thảy thân hình, hoa hương, cờ lọng, còn thân ngài vẫn như cũ, không thêm không bớt?" A Sai Mạt đáp: "Định ấy tên là Phổ Thụ Sắc Thân (thu nhận khắp mọi thân hình)." Đại Tịnh lại hỏi: "Tam-muội này chỉ chứa được những thứ ấy, hay còn chứa được thứ khác nữa?" A Sai Mạt đáp: "Cả cõi tam thiên đại thiên (một cõi thế giới rộng lớn gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) đều vào trong thân mà không thấy nó ở đâu. Vì sao vậy? Vì nhờ sức oai thần nên không thêm không bớt."
Lúc ấy chư thiên, nhân dân, các Bồ-tát và Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) trong đại hội, ai nấy đều khởi lên ý nghĩ, như người khát lâu ngày mong được uống nước, muốn được thấy sự biến hóa thần thông của Đại sĩ (bậc đại nhân, tức Bồ-tát). Phật biết lòng mọi người, bảo A Sai Mạt: "Hãy vì mọi người mà hiện tam-muội này." A Sai Mạt thưa: "Xin vâng theo lời thánh dạy." Tức thì các Bồ-tát, chư Phật và chúng tăng trong các hội ở mười phương đều tự thấy thân mình đang ngồi trong rốn của A Sai Mạt. Trong rốn A Sai Mạt hiện ra một cõi nước tên là Phổ Trang Nghiêm; y phục của các Bồ-tát ở đó giống như của các Bồ-tát nước Trang Nghiêm, cũng đều hiện ra trong rốn ngài. Cảnh trang nghiêm rộng khắp hiện ra lồng lộng như thế. Hiện oai thần biến hóa xong, đại chúng lại ngồi yên chỗ mình như cũ.
Đại Tịnh Bồ-tát nói với A Sai Mạt: "Ơn thánh của tam-muội, oai đức vượt bậc, rực rỡ đến thế!" A Sai Mạt đáp: "Việc ấy chưa đáng nói. Vì sao vậy? Trời đất, núi đồi của cõi tam thiên đại thiên mà đem chứa vào thân chỉ là chuyện nhỏ nhặt thôi. Chứa số cõi nước nhiều như cát sông Hằng còn không thấy chật, huống gì những thứ khác." Khi nói phẩm Nhẫn nhục và diễn bày thần túc (năng lực thần thông đi lại, biến hóa tự tại), bảy mươi cai (đơn vị đếm chỉ con số cực lớn) người hiền hòa lương thiện phát tâm cầu đạo lớn (tâm cầu giác ngộ thành Phật), một vạn hai nghìn Bồ-tát đều đắc vô sở tùng sinh pháp nhẫn (sự an trú vững vàng, không lay chuyển vào chân lý rằng các pháp vốn không từ đâu sinh ra, cũng không diệt mất).
Xá-lợi-phất (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) hỏi A Sai Mạt: "Con mong được nghe thêm về sự tinh tấn (siêng năng, gắng sức tu tập không lơi) không thể cùng tận của Bồ-tát." A Sai Mạt đáp: "Bồ-tát có tám thứ tinh tấn không cùng tận. Tám thứ ấy là gì? Một là mặc áo giáp của lời thệ nguyện rộng lớn, đức lớn; đó là tinh tấn không cùng tận. Hai là gom góp tinh tấn mà không thoái lui. Ba là siêng học, nuôi lớn hết thảy công đức. Bốn là luôn muốn nuôi dưỡng khắp chúng sinh. Năm là gây dựng vô số cội nguồn phúc lành. Sáu là tâm cầu các độ vô cực (các ba-la-mật: những pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) (?). Bảy là hiểu rõ trí tuệ không cùng cực. Tám là muốn có đủ hết thảy Phật pháp, vì thế mà không cùng tận. Đó là tám thứ tinh tấn không cùng tận."
A Sai Mạt nói: "Gọi là mặc áo giáp thệ nguyện rộng lớn, vì không coi sinh tử là khổ nhọc. Vì sao vậy? Vì không tính bao nhiêu kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài lâu) thì sẽ thành Phật đạo, cũng không nghĩ phải trải bao nhiêu kiếp làm việc Bồ-tát. Gọi là thệ nguyện rộng lớn vì không giới hạn bao nhiêu kiếp dài lâu vô lượng. Bồ-tát lấy hết thảy chúng sinh làm gốc (?).
Theo cách đếm thông thường của thế gian, bắt đầu từ một ngày đến mười lăm ngày, rồi ba mươi ngày gộp thành một tháng, mười hai tháng là một năm; cứ thế tăng dần lên đến mười vạn năm. Nếu trải trăm nghìn vạn năm phát ý cầu đạo, rồi lại lấy cả số năm ấy coi như một năm mà đếm tiếp (?), mới được gặp một vị Phật. Cứ so sánh như thế với số cát các sông, những người mới phát ý nhiều ngần ấy, ai nấy đều phát tâm, đều bao dung; các Bồ-tát nhiều như cát sông cũng vậy. Vô số người không đếm xuể đều phát ý, mà điều ý họ biết được chỉ vừa một việc, còn điều chưa biết thì không thể tính kể. Như phải cúng dường chư Phật nhiều như cát sông, rồi sau mới đầy đủ thí độ vô cực (sự bố thí trọn vẹn đưa đến bờ giác ngộ); trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm (thiền định), trí tuệ, cùng ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ) cũng như thế.
Bồ-tát nghe vậy lòng không biếng nhác, không bỏ áo giáp thệ nguyện rộng lớn đức lớn. Số người nhiều như cát sông đều phát đạo ý, gom hết công đức ấy mới đủ thành một tướng đại nhân (một trong ba mươi hai tướng tốt trên thân Phật). Hết thảy đều như thế, mỗi tướng đều phải có công phu như trước, mới đầy đủ các tướng đại nhân. Bậc đại nhân ấy chính là Bồ-tát. Bồ-tát nghe vậy không cho là nhọc. Vì sao vậy? Vì chưa từng rời bỏ áo giáp thệ nguyện. Đó là Bồ-tát mặc áo giáp thệ nguyện rộng lớn mà không cùng tận.
Thế nào là tinh tấn tăng trưởng không cùng tận? Nếu có Bồ-tát siêng năng muốn nghe pháp, không kể xa gần, không ngại nước lửa. Vì sao vậy? Vì không biếng mỏi. Bồ-tát tăng trưởng, gom góp công đức mà không thoái lui, vì hợp lại khuyến khích, giúp đỡ các công đức. Vì sao hợp lại? Vì muốn khai hóa chúng sinh, khiến họ được độ thoát, vào nê-hoàn (niết-bàn: trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử); mà đối với việc bát-nê-hoàn (đi vào niết-bàn trọn vẹn) cũng không lười trễ (?). Có tâm bền chắc, không ai lay chuyển được, thường cầu phúc đức không chán mỏi, luôn trụ trong lòng đại ai (lòng xót thương lớn đối với chúng sinh), nên gọi là gom góp. Bồ-tát đi đến đâu, đi đứng ngồi dậy cũng không quên đạo tâm, như trong khoảng một niệm cũng nhớ lời Phật dạy, che chở hết thảy mà không cho là phiền, nên gọi là gom góp không cùng tận.
Thế nào là nuôi lớn hết thảy tinh tấn không cùng tận? Công đức đã gây dựng, chí nguyện luôn hướng về thông tuệ (trí tuệ biết thấu suốt hết thảy mọi sự, tức trí của Phật), vì thế gọi là không cùng tận. Như các con rồng làm mưa đổ trở lại biển lớn, không thể biết riêng số giọt nhiều ít, đếm mãi không hết; công đức hướng về thông tuệ cũng như thế, đến chỗ không cùng tận. Thế nào là gây dựng vô số công đức? Mọi việc làm và dụng tâm đều vì hết thảy, thường giữ ý bình đẳng; phúc đức gây dựng không rời thông tuệ; phúc nguyện tu tập đều muốn khiến chúng sinh cùng được hưởng ơn; vì thế gọi là gây dựng vô số đức.
Thế nào là tâm cầu các độ vô cực? Chúng sinh và tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo nên vật chất) đều không thể cùng tận; cái không thể đếm cũng nằm trong các con số này (?). Ví như dạy dỗ hết các loài chúng sinh trong cõi tam thiên đại thiên — những so sánh như thế không thể kể xiết; a-tăng-kỳ (con số nhiều đến mức không đếm được) người đều được khai hóa, vô hạn như thế; rồi gấp trăm, nghìn, vạn, ức, trăm ức vạn lần, không thể tính ví — thì số người được dạy dỗ, độ thoát ấy vẫn chỉ là chút ít. Nghe vậy không sợ, không hãi, đó là hợp với tinh tấn. Đó gọi là gây dựng vô số công đức không cùng tận.
Thế nào là hiểu rõ trí tuệ không cùng cực? Vì công đức của Bồ-tát không cùng tận. Như thế, tính hết công đức mà hết thảy chúng sinh vốn đã làm, cùng các bậc đạo tích (Tu-đà-hoàn: quả thánh đầu tiên, bắt đầu nhập dòng thánh), vãng lai (Tư-đà-hàm: quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), bất hoàn (A-na-hàm: quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), vô trước (A-la-hán: quả thánh cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não) và duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy), gộp hết công đức ấy mới thành công đức của một sợi lông của Phật. Cứ gộp tính như thế, mỗi mỗi đều thành công đức lồng lộng của khắp các lỗ chân lông trên thân, mới thành được tướng giữa hai chân mày của Phật (sợi lông trắng xoáy tròn giữa hai chân mày). Phúc gấp nghìn lần tướng giữa chân mày ấy mới thành tướng đỉnh đầu (khối thịt nhô cao trên đỉnh đầu Phật). Vì sao vậy? Vì trên trời dưới đất không ai có thể nhìn thấy chóp đỉnh đầu Phật. Vì thế nói đức không cùng tận, tuệ không cùng cực.
Lại thế nào là tuệ không cùng cực? Giả sử chúng sinh trong cõi tam thiên đại thiên đều tin Phật sâu dày, lòng tin ấy gấp trăm lần, mới bằng công đức của bậc phụng tín (người tu hành dựa vào lòng tin) (?). Giả sử bậc phụng tín đầy khắp cõi tam thiên đại thiên, trí của họ gấp trăm lần cũng không bằng bậc bát đẳng nhân (người đứng ở bậc thứ tám tính ngược từ A-la-hán xuống, tức người đang hướng tới quả Tu-đà-hoàn). Nếu bậc bát đẳng nhân đầy cõi tam thiên đại thiên, trí của họ gấp trăm lần không bằng bậc đạo tích. Nếu cõi tam thiên đại thiên đầy những người cầu quả đạo tích, vãng lai, bất hoàn và vô trước, trí của họ gấp trăm lần không bằng trí của một vị duyên giác. Nếu cõi tam thiên đại thiên đầy những bậc duyên giác, vẫn không bằng trí của một vị Bồ-tát mới phát ý. Giả sử cõi tam thiên đại thiên đầy Bồ-tát mới phát ý, trí của họ gấp trăm lần không bằng một vị a-duy-việt-trí (Bồ-tát đã đạt địa vị không còn thoái lui). Giả sử chúng sinh trong cõi tam thiên đại thiên đều thành bất thoái chuyển (không thoái lui), trí của họ gấp trăm lần vẫn không bằng trí của một vị Bồ-tát nhất sinh bổ xứ (bậc Bồ-tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật).
Giả sử chúng sinh trong cõi tam thiên đại thiên đều là bậc nhất sinh bổ xứ, trí của họ gấp trăm lần không bằng trí tuệ ở mọi chỗ của một vị Như Lai (danh hiệu của Phật), với các lực (mười sức mạnh trí tuệ của Phật), các vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), thâm nhập Phật pháp, trí tuệ thông đạt điều cốt yếu (?). Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí (trí biết hết thảy) đều nhập vào ý Phật. Bồ-tát nghe vậy không sợ, không hãi, không e, không ngại; đó gọi là tập tuệ không cùng cực, không cùng tận.
Vì sao tập tuệ không cùng cực mà không cùng tận? Vì thấu vào tâm của hết thảy chúng sinh. Giả sử tâm niệm của chúng sinh trong quá khứ là vô hạn, mà có người phát đạo ý, một người ấy sáng suốt biết rõ hết tâm niệm của các chúng sinh quá khứ, coi khắp chúng sinh như một người; so sánh như thế không thể tính kể. Loài chúng sinh đều bị tham dục, sân giận, si mê che lấp; lại có một người đi vào giữa chỗ rối loạn của tham, sân, si, bị bụi trần làm mê mờ hoang loạn. Bồ-tát phát ý, luôn dùng đạo tuệ biết hết sự rối loạn vì tham, sân, si của chúng sinh; đó gọi là trí rộng lớn của thánh tuệ sáng suốt.
Nếu các chúng sinh mỗi người đều phát ý, với nhân duyên thiện ác, những gì do nhân duyên tạo ra, cái sinh ra, cái diệt đi, thì người có tuệ như thế dù ở giữa đó tâm cũng không phiền, đều thông suốt như hư không. Hư không thì không có chỗ nào không trống; thánh tuệ cũng vậy, tâm sáng hiểu chúng sinh ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) không gì không thấu. Nên gọi là tuệ không cùng cực, cũng không cùng tận.
Thế nào là hết thảy Phật pháp cũng không cùng tận? Là đầy đủ hết sáu độ vô cực (sáu pháp tu đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) để cầu các Phật pháp. Nếu có Bồ-tát từ lúc mới phát ý tu các phương tiện, rồi sau mới đến ngồi dưới cây Phật (cây Bồ-đề, nơi Phật thành đạo), thì công đức phát tâm không thể tính kể, đầy đủ khắp cả, đều thành Phật pháp. Nên nói Bồ-tát gom các Phật pháp mà không cùng tận.
Lại có Bồ-tát gom góp tinh tấn cũng không cùng tận: thân gây dựng công đức mà không cho là khó; miệng diễn nói phúc đức cũng không mỏi; ý thì suy nghĩ siêng tu. Tinh tấn trong ba việc thân, miệng, ý ấy là đứng đầu. Thế nào là ý tinh tấn? Là ý được an nhiên. Thế nào là an nhiên? Là dùng để cầu Phật đạo. Dùng để cầu Phật đạo nghĩa là gì? Là mở rộng lòng mình, lặng lẽ không tạo tác. Thế nào là phát điều đó? Phát ý ấy tức là phát đạo tâm; đó chính là đại ai của Bồ-tát.
Thế nào là địa vị Bồ-tát? Tin vui với lẽ vô ngã (không có cái "ta" riêng biệt thường còn) gọi là nhẫn. Thế nào là phát điều đó? Phát điều đó là vì có thể thu nhiếp hết thảy chúng sinh. Thế nào là "chỗ đứng"? Là để có đủ hết các pháp, không coi sinh tử là khổ nhọc. Người phát điều đó không đắm trước ba cõi (cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc — toàn bộ thế giới còn trong vòng sinh tử). Người phát điều đó, mọi thứ thân mình có đều không tham tiếc.
Lại "chỗ đứng" ấy là: điều gì đem cho người thì không khoe rằng mình có đức hạnh ấy. Cái gọi là chỗ đứng là: không lấy việc giữ giới mà tự khen, trong ý mang lòng tự cao. Lại chỗ đứng ấy là: nhẫn chịu mọi khổ não mà không vì việc ấy sinh kiêu mạn. Cái gọi là chỗ đứng là: công đức thu được ngày càng tăng thêm, lồng lộng vô lượng. Cái gọi là chỗ đứng là: có chí độ thoát, không rời bố thí, chế phục tâm ý. Cái gọi là chỗ đứng là: học hỏi không chán, theo đúng pháp mà tập lời dạy. Cái gọi là chỗ đứng là: theo đúng nghĩa đã nghe mà vâng làm không đổi, không có ý khác.
Cái gọi là chỗ đứng là: học tập, suy nghĩ pháp không thể giảng nói (?); dùng quyền mưu phương tiện mà không cho là khó; tập không mong cầu; pháp đã được ban giảng thì ôn tập, đọc tụng, nhớ xét, hiểu rõ chỗ quy hướng của nghĩa lý, không mỏi chán mà bỏ bê; học tu chí thành, không nghĩ đến báo đáp. Có bốn việc ấy là chỗ tu hành của Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì có thể phát khởi từ, bi, hỷ, hộ (bốn tâm vô lượng: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả bình đẳng).
Lại chỗ đứng ấy là: ý quan sát, ôm khắp lòng đại ai. Lại chỗ đứng ấy là: do duyên đó mà đầy đủ năm thần thông (năm năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa tự tại), tập đến chỗ không còn sinh tử (?). Lại chỗ đứng ấy là: được tứ ý chỉ (bốn phép chú tâm quán xét: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), đạt đến chỗ thuận lẽ; điều không nên nghĩ thì không nghĩ. Lại chỗ đứng ấy là: biết tứ ý đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa có được sinh, làm điều lành đã có tăng thêm), không bỏ công đức, cũng không đè nén người không có phúc. Vì sao vậy? Vì tu hạnh trung đạo (?).
Lại chỗ đứng ấy là: tu tập thần túc (ở đây chỉ bốn pháp như ý túc: nhờ sức định mà thành tựu tự tại) đúng như lời Phật dạy, không mong cầu. Lại chỗ đứng ấy là: tập học đức lành, các căn (ở đây chỉ năm căn lành: tin, siêng, nhớ, định, tuệ) không loạn, những điều sai trái vô hạn đều phân biệt được. Lại chỗ đứng ấy là: gọi là mười thứ lực (?) (sức mạnh của các căn lành), không gì thắng nổi, trong lòng mang thánh trí. Lại chỗ đứng ấy là: muốn cầu giác ngộ của Phật, các hạnh dấy làm đều thâm nhập nghĩa các pháp mà không tự cao, thành tựu bảy giác ý (bảy yếu tố giác ngộ: chọn lựa pháp, tinh tấn, hoan hỷ, nhẹ nhàng an ổn, chánh niệm, định, xả).
Lại chỗ đứng ấy là: cầu đạo đức ấy mà không nghĩ đến những gì sắp đến, những gì đang dừng và những gì đã qua, cũng không tưởng nghĩ gì. Lại chỗ đứng ấy là: mến cầu sự cung kính trang nghiêm, giữ chí lặng yên không rối loạn. Lại chỗ đứng ấy là: muốn được chính quán (sự quán xét đúng đắn), xét rõ các pháp, tìm chỗ quy về của chúng (?). Lại chỗ đứng ấy là: những gì từng nghe rộng thì tu tập được, thường trụ đúng pháp, chăm tu đức hạnh nơi thân. Lại chỗ đứng ấy là: cầu pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chính chân lý) mà giảm bớt những đắm trước vọng tưởng thế tục, tin thấu cái không hình tướng. Lại chỗ đứng ấy là: đối với âm thanh của mình luôn muốn trang nghiêm, tùy lúc phát ra vang thông mười phương. Lại chỗ đứng ấy là: vui theo hạnh đạo, khiến người đã thoát và chưa thoát đều đến chỗ an ổn lâu dài.
Lại chỗ đứng ấy là: không hòa theo điều sai trái, hàng phục bốn ma (?). Bốn ma là gì? Một là thân ma (thân xác gồm năm nhóm hợp thành con người, gây chướng ngại cho việc tu), hai là tội trần ma (phiền não như bụi nhơ tội lỗi làm hại người tu), ba là tử ma (cái chết cắt đứt sự tu tập), bốn là thiên ma (ma vương ở cõi trời phá rối người tu). Lại chỗ đứng ấy là: lìa các thói quen xấu, tu các gốc đức; các điều nhơ bẩn lặng yên không khởi loạn. Lại chỗ đứng ấy là: thấy khắp bằng đạo tuệ, quán xét các duyên khởi (lẽ mọi sự vật sinh ra là do nhân duyên hợp lại). Lại chỗ đứng ấy là: thấy những việc làm của thế tục mà mình đi vào, tùy hoàn cảnh dùng phương tiện để cứu độ họ. Lại chỗ đứng ấy là: thấy rõ đạo pháp mà tùy thời giáo hóa. Đó là ý tinh tấn không cùng tận.
Nếu ai đầy đủ được hết thảy những chỗ đứng ấy thì rốt cuộc không gặp các nạn, việc làm đều thông hiểu, không lấy vọng tưởng mà trụ vào trí tuệ mình đang hành, cũng không lay động; hết thảy việc làm đều không lìa trí tuệ. Thế nào là Bồ-tát hành không lìa trí tuệ? Công đức đã làm đều nhân nơi pháp này; thường vì hết thảy mà dấy lòng từ vô cực. Lòng từ vô cực là không dứt bỏ thế tục; nhờ đạo tuệ của Phật mà không theo vô vi (trạng thái niết-bàn tĩnh lặng không tạo tác; ý nói không vội vào niết-bàn cho riêng mình) (?). Đó gọi là tinh tấn không cùng tận của Bồ-tát. Khi tuyên nói về tinh tấn không cùng tận, chín mươi sáu cai chư thiên và người đời đều phát ý cầu đạo vô thượng chính chân (sự giác ngộ cao nhất, chân thật, tức thành Phật); ba vạn hai nghìn vị thiên tử (con trời, chỉ các vị trời) đều đắc vô sở tùng sinh pháp nhẫn.
Xá-lợi-phất lại hỏi A Sai Mạt Bồ-tát: "Có phải còn có nghĩa thí độ vô cực (sự bố thí trọn vẹn đưa đến bờ giác ngộ) không cùng tận chăng?" A Sai Mạt đáp: "Nhờ mười sáu việc mà không cùng tận, Thanh văn và Duyên giác không theo kịp. Mười sáu việc ấy là gì? Một là bố thí không mang lòng khác, mà đầy đủ pháp thí (bố thí bằng giáo pháp) của Như Lai. Hai là bố thí không khởi ý nghĩ: 'Ta nhờ việc này sẽ được phúc báo.' Ba là bố thí thương xót khắp hết thảy, không mang lòng khác. Bốn là bố thí không mong được tam-muội chính thụ (trạng thái thiền định). Vì sao vậy? Vì không thích sinh lên cõi trời Tịnh cư (tầng trời trong sạch, nơi các bậc thánh quả thứ ba sinh về), mà thường thích ở cõi người. Năm là bố thí đều thấu biết tâm và hạnh của chúng sinh. Sáu là bố thí với ý trong sạch hòa nhã. Vì sao vậy? Vì muốn khiến tâm theo sự liệu tính của mình (?), cũng khiến thân theo điều tâm nghĩ.
Bảy là bố thí theo đúng ý người nhận. Vì sao vậy? Vì đức ấy đã vượt các cõi trời sắc giới và vô sắc giới (các tầng trời của người tu thiền: một nơi còn hình sắc vi tế, một nơi không còn hình sắc). Tám là bố thí cùng với sự lặng lẽ, lại điềm đạm. Vì sao vậy? Vì vượt trên Thanh văn và Duyên giác. Chín là bố thí không xen lòng oán hận. Vì sao vậy? Vì muốn thấu suốt đến chỗ thành tựu. Mười là bố thí với oai thần lồng lộng, không gì ngăn cắt được. Mười một là lấy trí tuệ mà bố thí, bình đẳng khắp chúng sinh, lập chí độ hết thảy. Mười hai là người bố thí đem cho người khác tùy ý họ vui thích, lòng ban ơn cứu giúp luôn ngay thẳng an ổn. Vì sao vậy? Vì chế ngự được ý.
Mười ba là bố thí mà không làm dứt Tam bảo (ba ngôi quý báu: Phật, Pháp, Tăng). Vì sao vậy? Vì không bỏ dòng giống chí chân của Như Lai. Mười bốn là bố thí luôn sáng suốt, không do dự, không mê lầm. Mười lăm là bố thí thuận theo đúng lời pháp dạy. Vì sao vậy? Vì việc làm theo đúng nghĩa lý. Mười sáu là bố thí không điều gì không biết; có điều gì dấy làm đều vui nơi gốc trí tuệ. Vì sao vậy? Vì muốn trí tuệ không cùng cực, hết sức rộng lớn. Đó là mười sáu việc làm của Bồ-tát, thí độ vô cực mà không cùng tận."
Thế nào là thiền? Là vì tâm vắng lặng. Thế nào là thần thông? Là vì trí tuệ đầy đủ. Thế nào là tuệ (của thần thông)? Thấy các hình sắc thì chưa phải là thông; thấy các hình sắc đến tận cùng mà ý không chạy theo, đó mới gọi là thông. Vì sao vậy? Vì không dừng nửa đường mà lấy chứng quả nhỏ. Những gì nghe được đều còn thuộc về không thông; với mọi âm thanh có thể có mà đều không nắm giữ, đó gọi là thông. Biết rõ tâm và hạnh của chúng sinh, đó là không thông; tâm vượt khỏi trí ấy, không dùng tâm dứt sạch mà làm chứng (?). Vì sao vậy? Vì không nhận quả La-hán (A-la-hán: bậc đã dứt hết phiền não, quả cao nhất của Thanh văn), đó gọi là thông.
Tự biết được gốc nhân từ đâu mà đến (biết các đời trước), đó là không thông; đối với ba đời không vướng mắc, đó gọi là thông. Đi khắp các cõi nước, đó là không thông; dù đi khắp các cõi mà hiểu rằng chẳng có gì, không có ý tưởng về cõi nước, đó gọi là thông. Tin hướng các pháp là không thông; thấy thấu gốc ngọn của hết thảy các pháp, đó gọi là thông. Mọi việc làm còn có ý vọng tưởng là không thông; hiểu rõ chúng sinh mà không mong cầu, đó gọi là thông. Ưa muốn được sinh về, hoặc vượt hơn cả Đế Thích, Phạm thiên, Tứ thiên vương (các vị vua cõi trời), đó là không thông; Bồ-tát biết hết thánh tuệ mà mọi Thanh văn, Duyên giác tu tập, đều nắm trọn được, đó gọi là thông, làm bậc đứng đầu của mọi người. Gọi là đứng đầu vì cao nhất trong các pháp. Vì thế gọi là công đức thông tuệ không cùng tận.
A Sai Mạt Bồ-tát lại nói với Xá-lợi-phất: "Vì có các ý loạn nên Bồ-tát tập tự chế phục tâm, đó gọi là thiền. Người có trí tuệ bỏ hết mọi điều ác, đó gọi là thiền định. Lại nữa, Bồ-tát tu tập trụ vững ý định thì tâm không biến đổi. Vì sao vậy? Vì gọi là tu chính trụ (trụ vững một cách đúng đắn). Vì tu chính trụ nên tập sáu độ vô cực, vì làm cho các pháp được đúng đắn. Tập các pháp là vì sự đúng đắn mà học. Tập hạnh Bồ-tát thì tâm bình đẳng với chúng sinh; đã bình đẳng với chúng sinh liền bình đẳng với các pháp; đã bình đẳng với các pháp thì biết tâm Bồ-tát; đã biết tâm Bồ-tát thì thông hiểu chí hướng của chúng sinh; biết chúng sinh rồi thì biết các pháp. Đó gọi là tập bình đẳng rộng khắp với hết thảy các loài chúng sinh, bình đẳng với các pháp mà không thiên lệch, trụ bình đẳng trong các pháp. Đó gọi là định ý, tức là chính thụ.
Không, vô tưởng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy các pháp vốn trống rỗng, không có tướng để bám, không có gì để mong cầu) gọi là bình đẳng với sinh tử; bình đẳng với sinh tử liền bình đẳng với các pháp; đã bình đẳng rồi thì phẳng lặng không thiên vị. Tâm bình đẳng khắp là bình đẳng với tâm chúng sinh; bình đẳng với tâm chúng sinh rồi mới gọi là bình đẳng, nên gọi là bình đẳng khắp. Tâm hành phẳng lặng như hư không, như đất, nước, lửa, gió không có yêu ghét. Tâm bình đẳng thì không lo không mừng. Thân đã an trụ, nhìn cõi Phật không chớp mắt (?); định như tam-muội; không dua nịnh, trụ như bản tế (cội gốc chân thật của các pháp); không tự cao cũng không tự hạ mình; không si mê, không độc ác, cũng không nói nhiều; chỉ muốn hiểu rõ cội nguồn của pháp.
Lúc nên hay lúc không nên, đều thường tùy thời thích hợp; không theo mọi nhơ bẩn của thế tục, vượt khỏi tám việc của đời (tám điều làm lay động lòng người): được lợi, suy hao, bị chê, được khen, khổ, vui, có tiếng tăm, mất tiếng tăm. Bỏ các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác nên, có sinh có diệt), không thích ồn ào náo nhiệt. Người theo pháp ấy không lìa tam-muội. Vì sao vậy? Vì thấy hết các việc làm được tạo lập trong thiên hạ; tùy theo việc mình làm mà vẫn liên tục ở trong tam-muội, không ai biết được. Đó gọi là thiện quyền phương tiện (sự khéo léo dùng cách thích hợp với từng người để giáo hóa) của Bồ-tát, thâm nhập trí tuệ, tịch độ vô cực (thiền định trọn vẹn đưa đến bờ giác ngộ).
Nếu muốn vào tam-muội thì nắm giữ, chế ngự tâm mình, do lòng thương vô cực mà tùy theo nhân duyên. Vì sao vậy? Vì chúng sinh. Nghĩa ấy gọi là thiện quyền phương tiện. Lặng lẽ điềm đạm là việc của tam-muội; đây là thánh tuệ. Đã theo chỗ tam-muội gây dựng mà nương ngưỡng trí tuệ Phật, đó gọi là thiện quyền; còn đối với các pháp mãi không mong cầu, đó gọi là trí tuệ. Giữ định ý, lại dùng công đức giáo hóa, che chở các pháp, đó gọi là thiện quyền; tâm thản nhiên, không phá hoại pháp thân, đó gọi là trí tuệ. Dùng tam-muội định mà trụ niệm thân Phật với các tướng tốt và vẻ đẹp, đó gọi là thiện quyền; ơn rộng chí thành mà niệm pháp thân Phật, đó gọi là trí tuệ.
Trong tam-muội niệm các âm thanh của Phật như tiếng Phạm (âm thanh trong trẻo thanh tịnh như của Phạm thiên), đó gọi là thiện quyền; suy biết các pháp vốn không có lời lẽ, đó gọi là trí tuệ. Trụ trong tam-muội, tâm vững như kim cương, đó gọi là thiện quyền; dù được thiền định mà không quên các đám chúng sinh thế tục, đó gọi là trí tuệ. Trong tam-muội nhớ đủ bản nguyện (lời nguyện ban đầu), nuôi lớn hết thảy, đó là thiện quyền tùy thời ở mọi chỗ. Lại trong thiền tư hiểu rằng chúng sinh đều không có "ta", đó gọi là trí tuệ. Dạo trong tam-muội mà không bỏ các pháp, đó gọi là thiện quyền; hiểu rằng không có gốc ngọn, cũng không có cội nguồn, đó gọi là trí tuệ.
Tu tam-muội, nghĩ các cõi Phật đều thanh tịnh, đó gọi là thiện quyền; hiểu các cõi Phật đều chẳng có gì, đó gọi là trí tuệ. Trụ trong tam-muội chỉ có cây Phật, tu cho trang nghiêm, đó gọi là thiện quyền; thân lìa các dục, không nhơ đục, đó gọi là trí tuệ. Lại trong tam-muội niệm việc chuyển pháp luân (quay bánh xe pháp, tức việc thuyết pháp), đó là thiện quyền; vâng hành thiền định, chuyển mà không có gì để chuyển, đó gọi là trí tuệ. Trụ trong tam-muội muốn thấy các Bồ-tát lấy tướng tốt mà trang nghiêm, đó gọi là thiện quyền; cứu các khổ mà không có phiền não, đó là thiền của Như Lai.
Thiền của Như Lai là hiểu rõ hết thảy pháp, mãi không tham dục, không tưởng đến trần lao (phiền não làm nhọc nhằn tâm trí); biết các tình ưa thích, trừ bỏ ý tưởng về các pháp, gọi là thiền tư. Đó là trí tuệ nơi địa vị mà Bồ-tát sinh ra (?). Bậc khai sĩ, đại sĩ (các danh xưng của Bồ-tát) lấy sự nhất tâm, hòa cùng pháp mà không lẫn vào bụi trần (?), đó mới gọi là thiền không cùng tận; không để mọi loài ma có dịp quấy phá, thì làm khí cụ chứa các pháp cho bậc Chính giác (Phật). Vì sao vậy? Vì không gì không dung chứa.
Khi bậc chính sĩ nói về tịch độ vô cực không cùng tận này, bốn vạn Bồ-tát đắc Nhật Minh tam-muội (định Ánh Sáng Mặt Trời). Thế nào là định Nhật Minh tam-muội? Như lúc mặt trời mọc, ánh đèn đuốc, ánh sao, ánh trăng đều bị che lấp không còn sáng. Bồ-tát đã đạt tam-muội này thì hết thảy các bậc thánh đều bị che lấp. Vì sao vậy? Vì trí tuệ ấy lồng lộng, sáng rực, rộng lớn. Trí sáng của hết thảy Thanh văn, Duyên giác đều bị che lấp; vì thế gọi là Nhật Minh tam-muội. Bồ-tát đã trụ trong tịch độ vô cực thì đều có thể đạt được các tam-muội định.
Nêu sơ lược, tóm lấy điều cốt yếu, kể tên các tam-muội: có tam-muội tên là Chiếu Minh (Soi Sáng); có định tên là Nguyệt Quang (Ánh Trăng); có định tên là Trang Nghiêm (Tô Điểm Đẹp Đẽ); có định tên là Nghiêm Diệu (Trang Nghiêm Rực Rỡ); có định tên là Tu Nghiêm (Tu Tập Trang Nghiêm); có định tên là Vô Cực Huy Mãnh Phục (Ánh Sáng Vô Cùng, Mạnh Mẽ Hàng Phục); có định tên là Kỳ Minh Tiêu Minh (Ánh Sáng Làm Tan Bóng Tối); có định tên là Như Chư Pháp Giáo (Đúng Như Lời Dạy Về Các Pháp); có định tên là Thành Quang Minh (Thành Tựu Ánh Sáng); có định tên là Vô Sở Ưu (Không Lo Âu); có định tên là Lập Kiên Cố (Đứng Vững Chắc); có định tên là Đẳng Như Thái Sơn (Vững Như Núi Thái Sơn); có định tên là Pháp Minh (Ánh Sáng Của Pháp); có định tên là Pháp Ngự (Chế Ngự Bằng Pháp); có định tên là Pháp Quân (Vua Của Pháp); có định tên là Pháp Tuệ Thuận Giáo (Trí Tuệ Về Pháp, Thuận Theo Lời Dạy); có định tên là Cảm Pháp Bảo (Cảm Được Báu Pháp); có định tên là Pháp Thành Tổng Trì Ngự (Thành Trì Của Pháp, Giữ Gìn Trọn Vẹn Không Quên Mà Chế Ngự); có định tên là Tri Nhân Ý Hành (Biết Tâm Ý Và Việc Làm Của Người);
có định tên là Tràng Anh Khí Chúng Phiền Hà (Cờ Báu, Vứt Bỏ Mọi Phiền Nhiễu); có định tên là Lực Chế Tứ Ma (Sức Mạnh Chế Phục Bốn Ma); có định tên là Dĩ Thành Thập Lực (Đã Thành Mười Sức Mạnh Của Phật); có định tên là Đoạn Chư Quải Ngại (Dứt Mọi Vướng Ngại); có định tên là Tạo Đăng Quang (Làm Ra Ánh Đèn); có định tên là Kiên Trụ Nhược Địa (Vững Như Mặt Đất); có định tên là Như Tu-di (Như Núi Tu-di — ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới); có định tên là Do An Minh (Như Núi An Minh — tên khác của núi Tu-di); có định tên là Trí Hành Quang Diệu (Trí Và Hạnh Rực Sáng); có định tên là Trí Bất Khả Kế Tùy Cụ Giáo (Trí Không Tính Kể, Theo Đủ Lời Dạy); có định tên là Tâm Giáo Nhu Nhuyến (Tâm Được Dạy Cho Mềm Mỏng); có định tên là Vô Sở Cầu Thoát (Giải Thoát Không Mong Cầu); có định tên là Như Thủy Nhật Nguyệt Quang (Như Ánh Mặt Trời Mặt Trăng In Trong Nước); có định tên là Do Như Phật Thân (Giống Như Thân Phật); có định tên là Đẳng Chư Vô Ngã (Bình Đẳng Với Lẽ Không Có "Ta"); có định tên là Điều Tượng Tùy Giáo (Như Voi Đã Thuần, Theo Lời Dạy);
có định tên là Kiến Đắc Chư Phật Niệm (Thấy Và Được Chư Phật Nghĩ Đến); có định tên là Pháp Ý Vô Ngại (Ý Về Pháp Không Ngăn Ngại); có định tên là Vô Thoái Bất Chuyển (Không Lui, Không Đổi); có định tên là Chúng Độc Tiêu Tịnh Như Nguyệt (Mọi Độc Tiêu Tan, Trong Sạch Như Trăng); có định tên là Nhập Không Tịch (Vào Chỗ Trống Rỗng Vắng Lặng); có định tên là Hiểu Chúng Tưởng (Hiểu Mọi Ý Tưởng); có định tên là Vô Nguyện (Không Mong Cầu); có định tên là Trụ Nhất Tâm (Trụ Một Lòng); có định tên là Như Kim Cương (Vững Như Kim Cương); có định tên là Vô Cực Quang Mạc Năng Đương (Ánh Sáng Vô Cùng Không Gì Cản Nổi); có định tên là Tự Tại Tịnh (Tự Tại Trong Sạch); có định tên là Nội Chư Lao Phiền Tận (Mọi Phiền Não Bên Trong Đều Hết); có định tên là Quảng Đại Như Không (Rộng Lớn Như Hư Không); có định tên là Nhập Nhất Thiết Nghiệp (Thấu Vào Mọi Việc Làm); có định tên là Tâm Tư Đắc Tuệ (Tâm Suy Nghĩ Mà Được Tuệ); có định tên là Tuệ Duyệt Nhân Vô Tận (Trí Tuệ Làm Người Vui Không Cùng); có định tên là Thành Thánh Tuệ (Thành Tựu Thánh Tuệ); có định tên là Tổng Vô Sở Vong (Giữ Trọn Không Quên);
có định tên là Minh Phổ Kiến Minh Giai Đa Lạc (Trong Tối Thấy Khắp Ánh Sáng, Đều Được Nhiều Niềm Vui) (?); có định tên là Từ Hành (Hạnh Thương Yêu); có định tên là Tâm Bản Tịnh Đại Ai (Tâm Vốn Trong Sạch, Lòng Xót Thương Lớn); có định tên là Nhập Chư Hộ (Vào Mọi Sự Che Chở); có định tên là Tâm Đẳng Nhập Vô Sở Ngại Thoát (Tâm Bình Đẳng, Vào Giải Thoát Không Ngăn Ngại); có định tên là Pháp Pháp Trụ (Mỗi Pháp Đều An Trụ); có định tên là Trí Minh Đạt (Trí Sáng Thông Suốt); có định tên là Giải Sướng (Hiểu Thông Suốt); có định tên là Bất Khả Số (Không Thể Đếm); có định tên là Sung Bão Chúng (Làm Mọi Người No Đủ); có định tên là Vô Bất Liễu (Không Gì Không Hiểu Rõ); có định tên là Thoát Tuệ Tùy Hóa Chúng (Trí Tuệ Giải Thoát, Tùy Người Mà Giáo Hóa); có định tên là Kim Cương Liên Hoa (Hoa Sen Kim Cương); có định tên là Liễu Vô Thường (Hiểu Rõ Lẽ Vô Thường); có định tên là Tôn Trí Tuệ (Trí Tuệ Cao Quý); có định tên là Dũng Phục (Dũng Mãnh Hàng Phục); có định tên là Chư Phật Niệm (Được Chư Phật Nghĩ Đến); có định tên là Tùy Giáo Minh Thoát (Theo Lời Dạy Mà Sáng Suốt Giải Thoát); có định tên là Nghiêm Phật Độ (Trang Nghiêm Cõi Phật);
có định tên là Khai Tịch Tĩnh Chư Quốc (Mở Mang, Làm Yên Các Cõi Nước); có định tên là Nhập Chúng Sinh Tâm Hỷ (Vào Lòng Chúng Sinh, Làm Họ Vui); có định tên là Chính Chân Trực (Ngay Thẳng Chân Thật); có định tên là Dĩ Bồ-tát Đạo Lục Độ Vô Cực Nghiêm (Lấy Đạo Bồ-tát Và Sáu Độ Vô Cực Làm Trang Nghiêm); có định tên là Giác Giải Kết (Giác Ngộ, Mở Mọi Nút Buộc); có định tên là Giác Ý Hoa (Hoa Của Ý Giác Ngộ); có định tên là Thí Thoát Nhược Thiên Dược (Ban Giải Thoát Như Thuốc Trời); có định tên là Quang Vô Bất Chu (Ánh Sáng Không Đâu Không Khắp); có định tên là Minh Vô Trụ Phật (?) (Sáng Rõ Đức Phật Không Chỗ Trụ); có định tên là Thậm Thâm Diệu (Rất Sâu Mầu Nhiệm); có định tên là Tích Bảo Như Hải (Chứa Báu Như Biển); có định tên là Như Sơn Phương Diện (Như Núi Bốn Phía) (?); có định tên là Thần Túc Thậm Quảng Vô Bất Tổng (Thần Thông Rất Rộng, Không Gì Không Gồm); có định tên là Kiến Vô Số Phật (Thấy Vô Số Phật); có định tên là Tổng Chư Học (Gồm Mọi Điều Học); có định tên là Như Đàn Chỉ Khoảnh Vô Bất Tri (Trong Khoảnh Khắc Búng Ngón Tay Không Gì Không Biết); có định tên là Trí Bất Khả Hạn Kế Như Đại Hải (Trí Không Thể Hạn Lượng, Như Biển Lớn). Những định như thế nhiều đến ức ức cự cai (con số lớn không thể kể), Bồ-tát nhờ trụ trong tịch độ vô cực mà đầy đủ khắp các định ấy.
A Sai Mạt Bồ-tát lại nói với Xá-lợi-phất: "Trí độ vô cực (trí tuệ trọn vẹn đưa đến bờ giác ngộ) không cùng tận là thế nào? Là theo trí tuệ đã nghe mà hướng tới gây dựng việc làm, nên gọi là không cùng tận. Nên hành như thế, gồm có tám mươi việc. Tám mươi việc ấy là gì?
Thuận theo điều đã nghe; tìm theo như ý (?); tập đúng như lời dạy; vâng lời bạn lành; không tự cao; việc làm không quên; luôn cung kính; theo việc học kinh; làm theo như lời; thường tập trí tuệ; siêng lòng nhận lãnh; không sai thời và không sai phép tắc; không quên chánh niệm; ý không loạn; khởi ý coi pháp quý như báu; tỏ chí như thuốc; trừ các bệnh; tâm ý là đồ chứa pháp; vui nhẫn nhục; suy nghĩ ưa điều chân thật; vào ý trí tuệ; học không chán; bố thí không mong cầu; bố thí không thiên vị; điều đã nghe thì suy nghĩ chín chắn; vui mừng thưa hỏi nhận lãnh; lòng vui, thân nhẹ; ý trong sạch hòa nhã; không phiền hà; học đúng như gốc; thường vui nói pháp; nghe rồi muốn hướng về đạo; tự giữ theo pháp; ưa nghe điều chân chính; không theo học thuyết khác.
Chỉ nhận trí độ vô cực cao nhã; đạt đến kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa, giáo pháp rộng lớn và bình đẳng) của Bồ-tát; chỉ mến nghe kinh về quyền phương tiện; lại ưa nghe và tập bốn tâm bình đẳng (từ, bi, hỷ, xả đối với hết thảy chúng sinh); lại quán xét hiểu rõ mà không cậy thần thông (?); giữ như ý ban đầu, không nghĩ khác; tâm chăm vào điều chân thật và phương tiện khéo léo; chỉ muốn nghe pháp vô sinh (lẽ các pháp vốn không sinh ra).
Quán xét để không tham (?); chỉ vui với lòng từ; hiểu rõ mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử); thấu lẽ vô thường (mọi sự đều đổi thay, không bền); biết về khổ; thông lẽ vô ngã; muốn biết sự tịch tĩnh (niết-bàn); phân biệt lẽ không; hiểu vô tướng (không có tướng để bám vào); thể nhận vô nguyện; rõ sinh tử; rõ công đức; thấu chúng sinh; biết mà không quên; trang nghiêm lời nói; vững như thành quách (?); điều đã nghe siêng năng giữ gìn; vui nghe kinh báu; ở đời biết việc đời; mở ý theo trung đạo (?); làm bạn bè với người; muốn nghe việc hàng phục; các việc làm.
Thường lập chí suy nghĩ cầu tiến (?); vào khắp các pháp; mến việc dứt nghèo thiếu — nghèo thiếu nói ở đây là trí không đủ; nghĩ hiểu theo chỗ thông đạt; hiểu thánh tuệ; vui nhận chính đạo; hiểu người không có trí; giáo hóa khiến họ đều biết; rõ chúng sinh thường gặp khổ; giúp người thiếu thốn; lìa bỏ hết thảy việc không có công đức; biết rõ gốc của chúng; không làm các điều ác; làm lợi ích nghĩa lý cho thân; thông đạt việc làm lợi cho chúng sinh; hiểu hạnh an ổn; vui mà không ôm hận; muốn phân biệt những việc vô cực của đấng chí tôn; nhớ các Phật pháp và nhân gì mà đạt được.
Đó gọi là theo trí tuệ đã nghe mà liền gây dựng việc làm."
A Sai Mạt Bồ-tát nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát có ba mươi hai việc thâm nhập tùy thời. Ba mươi hai việc ấy là gì? Theo âm vang mà thâm nhập (1). Muốn nhập vào phép quán (2). Nhập vào chỗ tâm vận hành (3). Nhập vào thân để cầu giải thoát (4), mà cứu độ chúng sinh (5). Nhập vào vô thường không đứt đoạn (6). Nhập vào chỗ không đắm trước (7). Nhập vào việc nên làm theo nhân duyên (8). Nhập vào lẽ không có người (9). Nhập vào lẽ không có thọ (không có cái sống lâu thường còn) (10). Nhập vào lẽ không có mạng (không có sinh mạng thường còn) (11). Nhập vào chỗ trụ của quá khứ, vị lai, hiện tại (12). Nhập vào việc công đức (13). Nhập vào lẽ không mà không biếng nhác (14). Nhập vào vô tưởng (15). Nhập vào vô nguyện mà không bỏ siêng tu; không lấy lẽ không làm chứng quả, với vô tưởng, vô nguyện cũng tự giữ mình không rơi vào đó (16).
Muốn vào tam-muội mà tu chính thụ, hướng tới thành tựu hết tam-muội chính thụ, vì thế không sinh lên cõi trời vô sắc. Vì sao vậy? Do sự che chở chúng sinh đem lại (17). Lại nhập vào cội nguồn của trí tuệ thông đạt, dù vậy không đi vào con đường diệt tận (dứt sạch tất cả để nhập niết-bàn như Thanh văn) (18). Lại nhập vào vô sinh mà cứu độ các loài đang sinh (19). Lại nhập vào bản tế mà suy nghĩ nghĩa của nó (20). Muốn nhập vào vô tế (chỗ không có bờ bến) mà không lấy chứng. Vì sao vậy? Vì còn có việc che chở người khác; nói không che chở người khác là Thanh văn (21). Muốn nhập vào chúng sinh, hiểu rằng không có "ta" mà không bỏ lòng đại ai (22). Nhập vào hết thảy nạn đáng sợ của sinh tử (23). Chỗ dạo vào tuy có sinh tử mà không phải vì sinh (?) (24). Lại nhập vào các trần lao đáng chán (25). Nhập vào chỗ chán dục mà cũng không đọa lạc. Vì sao vậy? Vì không giữa chừng lấy chứng (26).
Lại nhập vào đám người không nghĩ đến tham dục (?), nhập mà không bỏ pháp (27). Nhập vào giữa những kẻ phạm pháp mà không làm điều sai (28). Nhập vào quyền phương tiện. Vì sao vậy? Vì thấy ý chúng sinh rơi vào tham ái dục nên muốn khai hóa họ (29; bản gốc thiếu điều thứ 30). Chỗ nhập vào để dạy dỗ thì theo bệnh mà cho thuốc (31). Những người Bồ-tát cứu độ đều được chỗ thích đáng (32). Đó là ba mươi hai việc dẫn dắt đúng như việc. Vì sao vậy? Vì không sai thời.
Như muốn vào thành ắt phải từ cổng mà vào; muốn thông suốt các duyên nên dùng mắt xét kỹ. Hiểu duyên nghiệp thì không tranh cãi; muốn không tranh cãi thì không gì bằng tự giữ mình. Muốn biết không nói là hay thì không gì bằng đừng nói. Vì sao vậy? Người không ưa nói thì tự giữ được thân và miệng. Không muốn dừng ở đâu thì chớ ở nơi ấy. Không muốn động thì cẩn thận chớ xoay chuyển. Người không mong cầu thì cũng không tưởng nghĩ gì; vì thế gọi là bình đẳng. Muốn không mê sắc thì nên trụ vững đúng đắn; đã trụ vững rồi mới đạt đến được. Không thích bị đổi thay thì thường tự cẩn thận. Nếu mến sự vắng lặng, muốn nuôi dưỡng mình thì chớ khen mình. Không muốn bị hạ thấp thì chớ tự cao. Không cao không thấp là đầy đủ chính pháp. Không thích làm tổn hại thì không ai trách được. Nếu ưa an ổn thì việc làm không sai sót; không sai sót thì không nghi ngờ; không nghi ngờ thì hiểu lẽ vô bản (không có gốc cố định), nên không mất gì.
Bình đẳng với ba đời mà không có gì sai khác; bình đẳng với ba đời thì không thêm không bớt. Không trụ vào sắc, thống, tưởng, hành, thức (năm ấm — năm nhóm hợp thành con người: hình thể, cảm thọ, tri giác, ý chí tạo tác, nhận thức), cũng không có gì đặc biệt. Thức do mắt thấy sắc thì không có chỗ trụ; thức do tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân chạm vật mềm, ý biết pháp cũng đều không có chỗ trụ. Từ hạnh vốn trong sạch, như pháp, như tuệ, như hạnh chân thật đã xét kỹ, như lẽ không có "ta"; thấy hạnh của các pháp đều không có "ta", gọi là tuệ. Hiểu rằng mọi cái có đều là không có, cũng đều không có gốc, đó gọi là tuệ. Không vì thân đẹp đẽ mà tự cao, đó gọi là tuệ. Biết Bồ-tát tập trí tuệ chính chân, thông đạt là vì hết thảy chúng sinh; vì chúng sinh nên tâm thường không bỏ, không lìa các pháp; đó mới gọi là Bồ-tát tập tuệ."
Kinh A Sai Mạt Bồ-tát, quyển thứ ba.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video