Thiên 4 — Quyển 4 – Tám pháp của trí tuệ, từ bi hỉ xả, thiên nhãn và thiên nhĩ

 Kinh Bồ-tát A-sai-mạt, quyển thứ tư

 Đời Tây Tấn, ngài Trúc Pháp Hộ, vị Tam tạng (pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người nước Nguyệt Chi, dịch.

 Bồ-tát A-sai-mạt (tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "Ý vô tận") nói với Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh) tập luyện trí mà thâm nhập vào mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng và giáo lý), cho nên không bám dính vào đâu cả, thế gọi là tuệ. Có mười sáu điều không hợp với tuệ. Mười sáu điều ấy là gì?

 Vì vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) mà khởi lên âm dương (ở đây có lẽ chỉ các ấm, tức các thành phần cấu tạo thân tâm) (?), rồi từ đó có sinh, già, chết — những thứ ấy đều không đồng với tuệ. Mọi việc làm cũng không cùng hòa lẫn với bụi trần (phiền não thế gian). Tuệ cũng không lẫn lộn với sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai loại quan điểm sai lầm của các học phái ngoài Phật giáo thời bấy giờ). Không tự kiêu căng, cũng không tự hạ mình. Được lợi hay mất lợi, được khen hay bị chê, được tiếng tăm hay mất tiếng tăm, khổ hay vui — vượt qua tám việc của đời ấy (tám ngọn gió đời thường làm lay động lòng người); cùng với kiêu căng tự đại, khiêm hạ, cung kính, dè dặt. Thế gian có hai mươi mốt việc này, tuệ không hòa hợp cùng chúng.

 Lìa mọi phiền não, không bị ngu tối. Khi thức cũng như khi ngủ đều thoát khỏi mọi sợ hãi. Không hợp với tội lỗi và các vết nhơ của tâm. Kẻ không trừ ngũ ấm (năm nhóm cấu thành thân tâm: sắc — thân xác vật chất; thọ — cảm giác; tưởng — tri giác, hình dung; hành — các tạo tác của ý; thức — sự nhận biết) nên đi vào sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, luân hồi không dứt), thì hợp chung với thân ma, tội ma, tử ma, thiên ma (bốn loại ma, tức những thế lực ngăn trở người tu: thân ma là chính thân năm ấm, tội ma là phiền não tội lỗi, tử ma là cái chết, thiên ma là ma vương ở cõi trời).

 Đối với hết thảy chúng sinh, đối với cái ta, con người, thọ mạng, không mong cầu gì mà tạo nhân duyên. Mọi ý nghĩ mong cầu của thế gian — nên thế này hay không nên thế này, việc phải và việc trái — đều là nghiệp (hành động tạo quả báo) trói buộc, dính mắc. Có điều tham luyến thì trái với giới. Không giữ giới cấm hay giữ giới cấm, nhẫn nhục hay giận dữ, tinh tấn hay biếng nhác, nhất tâm hay loạn ý, trí tuệ hay ngu tối, độ vô cực (các hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giải thoát, tức ba-la-mật) hay kiêu căng, khiêm nhường — đều lìa hết những việc ấy, vững trụ mà không trụ vào đâu, thế gọi là Phạm chí (người tu hạnh thanh tịnh).

 Ý định vững chắc, công đức cứng hay mềm, tiêu hết mọi niệm không còn sót, liền thuộc về vô vi (cảnh giới không do tạo tác, không sinh không diệt). Cõi nước đẹp hay xấu, chúng sinh lành hay dữ, hết thảy thiện ác, ngu và tuệ, thức và minh, sinh tử và diệt độ (dứt hết sinh tử, vào Niết-bàn), chân thật và không chân thật — lìa hết mọi niệm ấy. Người trí không thấy gì, không có kiến chấp, không có tướng, không tưởng nghĩ đến nê-hoàn (tức Niết-bàn, cảnh giới dứt sạch phiền não và sinh tử).

 Thế nào là tuệ? Là xem xét, cân nhắc công đức của tám pháp, hiểu rõ tám pháp. Tám pháp là gì? Hiểu ngũ ấm; rõ tứ đại (bốn yếu tố cấu thành mọi vật chất: đất, nước, lửa, gió); giải lục suy (sáu thứ làm suy hại con người, tức sáu căn: mắt, tai, mũi, miệng, thân, ý cùng các đối tượng của chúng); phân biệt tứ đế (bốn chân lý: khổ — đời là khổ; tập — nguyên nhân của khổ; tận — sự diệt hết khổ; đạo — con đường dẫn đến diệt khổ); thông đạt mười hai duyên (thập nhị nhân duyên: chuỗi mười hai mắt xích nhân quả nối nhau dẫn đến sinh tử, từ vô minh cho đến già chết); sáng tỏ ba đời (quá khứ, vị lai, hiện tại); biết phân biệt hết thảy La-hán (A-la-hán, bậc đã dứt phiền não, thoát sinh tử, quả vị cao nhất của người chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần nghe Phật dạy); cho đến pháp của Bồ-tát diễn bày các pháp.

 Thế nào là hiểu ngũ ấm? Mọi sự sinh diệt đều giống như huyễn hóa (trò ảo thuật), như những gì thấy trong mộng, như cây chuối (thân chỉ là các bẹ cuộn lại, bên trong rỗng không lõi), như sóng nắng (ảo ảnh hơi nắng bốc lên trông như nước, sách gốc gọi là "ngựa hoang"), như tiếng vang trong núi, như bóng trong gương, như bọt nước. Quán các sắc, cái ta, con người, thọ mạng đều như thế; hiểu sắc như vậy. Thống (cảm thọ) như bọt nước; tưởng như sóng nắng; sinh tử (ở đây chỉ ấm hành) như cây chuối; thức thì xét như trò ảo thuật. Bọt nước, sóng nắng, cây chuối, huyễn hóa — vì sao? Vì những điều này vi diệu. Cái vi diệu ấy là không có ta, không có người, không có thọ, không có mạng. Như thế là hiểu ngũ ấm: ta, người, thọ mạng đều như huyễn; thức cũng như huyễn — thế là hiểu ngũ ấm.

 Ngũ ấm rơi vào thế tục. Tướng của thế tục thì chợt hiện rồi liền mất, đó là tướng đời. Tướng đời là vô thường, là khổ, là không, chẳng phải là cái thân thật của mình. Biết được như thế gọi là hiểu ngũ ấm.

 Thế nào là rõ tứ đại đất, nước, lửa, gió? Đất trong pháp giới (bản thể chân thật, đồng nhất của mọi pháp) thì không có tính cứng chắc; nước trong pháp giới thì không có nước; lửa cũng là pháp giới, không tự nóng; gió là pháp giới, không động lay. Tứ đại ấy, là cái mà mắt nhận biết, xét theo pháp giới thì không dùng mắt để thấy, mà thấy thì biết hết. Pháp giới không dùng tai để nghe tiếng, mũi không hướng về mùi hương, miệng không nếm vị, thân không cảm cái mịn trơn, ý không bám vào pháp. Hiểu trọn pháp giới thì đầy đủ hết thảy.

 Pháp giới của chúng sinh như đã giảng dạy; tình cảm, ý chí, tính tình cũng là pháp giới, bình đẳng, bình đẳng như cán cân. Dục giới (cõi còn ham muốn, như cõi người) với pháp giới cũng ngang nhau như cán cân; sắc giới (cõi trời đã hết dục nhưng còn hình sắc vi tế), vô sắc giới (cõi trời chỉ còn tâm, không còn hình sắc) với pháp giới đều ngang nhau như cán cân. Cõi sinh tử, cõi nê-hoàn, cõi pháp thân (thân chân lý của Phật) đều ngang nhau như hư không; pháp giới cũng như thế. Vì sao? Vì có công đức hay không có công đức cũng ngang nhau như hư không, không khác gì nhau, cũng không thể đo lường, không thể cân đếm chở đựng. Cõi nê-hoàn cũng như thế, không thể giảng nói. Thâm nhập pháp giới như vậy gọi là trí, gọi là rõ tứ đại.

 Thế nào là giải lục suy? Như lời giải thích rằng: con mắt cũng là không, chẳng có cái ta; cũng chẳng phải không có ta, cái đó cũng đều là không. Vì sao? Người hiểu cái ta là không thì ở giữa các thứ suy hại mà không bị suy hại. Thế gọi là giải lục suy. Xét kỹ lục suy mà không bám dính, cũng không đoạn diệt, đó là Bồ-tát giải lục suy. Mắt và sắc là suy hại, nhưng nhìn thấy mà không sa ngã. Vì sao? Vì không chứng lấy quả giải thoát giữa đường (tức không vội vào Niết-bàn để riêng mình giải thoát, bỏ dở con đường cứu độ chúng sinh). Tai, mũi, miệng, thân, ý cũng đều như thế. Đó gọi là Bồ-tát giải lục suy.

 Lục suy là gì? Là có thể phân biệt lục suy; phân biệt lục suy xong liền vào được đạo, kẻ không phân biệt được các thứ suy hại thì không phải là đạo. Lại như Bồ-tát vì lòng đại bi nên không gần cũng không xa; vì chúng sinh nên không bỏ đạo lớn, cũng không lìa bố thí. Đó gọi là Bồ-tát giải lục suy.

 Thế nào là phân biệt tứ đế? Là biết khổ, tập, tận, đạo. Không nắm được chỗ trú của ngũ ấm, đó gọi là biết khổ. Cái sinh ra khổ là tập. Sắc vừa hiện liền diệt, gọi là tận. Được đạo hay không được đạo, tâm vẫn an trụ bình đẳng, nên gọi là đạo. Bồ-tát biết tứ đế mà không chứng lấy quả. Vì sao? Vì để che chở hết thảy chúng sinh. Đó gọi là phân biệt tứ đế.

 Lại có ba việc. Ba việc là gì? Tướng của chân đế (chân lý tuyệt đối) thì hiểu kỹ đúng như gốc của nó. Lời nói thế tục chỉ là danh hiệu giả đặt ra mà thôi. Rõ chân đế thì tâm không nghĩ đến có hay không. Người hiểu kỹ cái gốc thì thấy hết thảy các sắc đều bình đẳng. Vì sao? Vì không chứng lấy quả giữa đường, lấy tướng mà ứng hợp. Đó gọi là phân biệt tứ đế."

 Bồ-tát A-sai-mạt nói: "Chân đế chỉ có một, không có hai. Vì sao? Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như), bậc Chí Chân, không mong cầu gì, cũng không tưởng cầu sắc hay vô sắc; không mong cầu gì mới đạt được ở trong đó (?). Đó là phân biệt tứ đế.

 Lại nữa, ngũ ấm là khổ, là tướng của sự phiền não; khéo hiểu được tính không của nó, gọi là khổ đế. Thông đạt ngũ ấm từ đâu mà duyên khởi (do các điều kiện hợp lại mà sinh ra), gọi là tập đế. Muôn vật thấy được đều có tưởng cầu; phân biệt rõ ý ấy mà không tham luyến; dù không cầu cũng không quên — gọi là biết một cách bình đẳng ý nghĩa của sự diệt tận. Không cùng hòa lẫn với các việc quá khứ, vị lai, hiện tại, cũng không trụ ở khoảng giữa, gọi là tận đế. Người muốn đạt đạo thì rõ khổ, tập, tận mà không ở trong hai việc; hai việc ấy là sự do dự và lưới trói buộc của phiền não — gọi là tận đế (?). Quán xét kỹ mà biết đó là khổ — đó là Bồ-tát phân biệt tứ đế.

 Hết thảy những gì thấy được — khổ, vui, thiện, ác — tâm nhìn thế gian mà rõ hết gốc ngọn, đó gọi là biết khổ. Các duyên đều là khổ, đó gọi là tập. Hiểu rằng ham muốn ở đời là khổ nên không mong cầu; dù không mong cầu nhưng cũng không rơi vào việc chứng lấy sự diệt tận. Vì sao? Vì không chứng lấy quả giữa đường. Đó gọi là Bồ-tát nhờ biết mà cầu đạo. Ví như người muốn qua sông mà không tìm thuyền, không thể vượt ngang, bèn suy nghĩ cách thuận tiện; nếu được tấm ván, cưỡi lên trên thì có thể qua được. Vì sao? Vì không lo không qua được, không buồn vì đang ở trong khổ. Thực hành và an trụ như lời dạy về tứ đế, không vì tranh chấp với sắc mà rơi vào việc chứng lấy quả. Đó gọi là Bồ-tát phân biệt các đế.

 Ý xét sự sinh là khổ; khổ từ duyên mà sinh, cũng không từ duyên mà sinh — đó gọi là biết sự sinh. Hết thảy những gì sinh ra cũng không có gì sinh ra, không có cái gì khởi lên; cũng không diệt tận, không khởi ý diệt — đó gọi là ý lặng yên mà khổ diệt. Vui vì biết, cầu điều thù thắng mà hàng phục tâm ý, hiểu và thâm nhập vào đó — đó gọi là biết đạo mà không trụ trong đạo. Vì sao? Vì tuệ không có chỗ trụ. Đó gọi là Bồ-tát phân biệt biết tứ đế.

 Thế nào là thông đạt mười hai nhân duyên? Là do vô minh mà dẫn đến sinh tử. Như lời dạy của các pháp, những gì được sinh ra, rốt cuộc không thể thấy, cũng không thể biết. Vì sao? Vì không có sự sinh, cũng không phải là không sinh. Hiểu rõ việc nhân duyên như thế rồi, nhân đó cầu nê-hoàn, hiểu thấu chúng sinh: việc làm của họ không đồng nhau, có hạng trên, giữa, dưới; do duyên tạo tội hay tạo phúc mà có những việc làm và con đường đi. Điều cần đạt tới là khởi lên duyên vô sinh (không còn sinh ra nữa); tu các nghiệp lành của pháp, hợp với đạo — đó gọi là hiểu mười hai duyên.

 Nếu không có duyên ấy thì tiêu trừ được. Tiêu trừ tức là vô minh diệt; vô minh diệt thì già, bệnh, chết diệt. Già chết đã diệt — ai thông đạt được điều này là hiểu mười hai duyên. Mọi cái nhân đều do pháp gom lại; mọi cái duyên đều do pháp hợp lại. Nhân duyên hợp lại, chẳng phải ta, chẳng phải người kia, cũng chẳng phải cái ta, con người, thọ mạng, đều không có chỗ để đi vào. Người thâm nhập như thế thì không ở trong hết thảy những gì đang có. Ý hiểu khắp như thế là mười hai duyên. Bồ-tát muốn đầy đủ hết các pháp; đầy đủ các pháp rồi, rõ hết vô thường mà không rơi vào việc chứng lấy quả. Vì sao? Vì để che chở chúng sinh. Đó gọi là Bồ-tát hiểu mười hai duyên.

 Thế nào là sáng tỏ ba đời? Là biết hết ý niệm quá khứ, có công đức hay không có công đức; xem thân mình và người khác ngang nhau, không khác gì nhau. Vì sao? Thân mình có lầm lỗi, người khác có lỗi lầm, đều sám hối thay cho họ, cho đến những phúc đã làm; nhân phúc ấy mà phát tâm cầu đạo — đó là công đức quá khứ của Bồ-tát. Công đức làm với ý niệm vị lai là: đều dùng để phát tâm, lập lời nguyện của Bồ-tát; mọi tâm đã phát đều gìn giữ, chế ngự, nắm tâm vững chắc, không nhận ý vẩn đục — đó là phúc vị lai. Ý niệm hiện tại làm các việc cầu công đức, lấy đó làm ngay ngắn các duyên — đó là công đức; bỏ hết mọi điều nhơ bẩn, không theo lời dạy sai trái, đó là không lìa công đức. Vì sao? Vì gần với đạo Phật. Đó là phúc hiện tại.

 Xét quá khứ, vị lai, hiện tại, tin ba đời đều là không, quán pháp ba đời, thì dùng trí tuệ mà khuyến trợ (tùy hỷ và hồi hướng công đức cho đạo) không chấp vào cội gốc (?). Chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại dùng thiện quyền (phương tiện khéo léo để giáo hóa), nên nói rằng các pháp đã qua của ba đời đều đã hết. Vì sao? Vì không thể thấy được. Không vì công đức đã qua mà thay đổi tâm mình. Các pháp vị lai, xem thấy chúng không có sinh, không vì thế mà ngờ vực. Xét pháp hiện tại cũng không có chỗ trụ, nên không có nơi chốn. Vì sao? Vì không bỏ tâm cầu đạo. Cho nên gọi là sáng tỏ ba đời, thông đạt khắp trí tuệ. Quá khứ đã diệt, vị lai chưa đến, hiện tại không dừng trụ; trí thì không bị phá hoại. Bồ-tát gây dựng công đức, đều muốn hợp làm một. Cho nên gọi là sáng tỏ ba đời.

 Dùng tuệ nhớ hết công đức quá khứ. Vì sao? Vì những gì làm hôm nay đều là phúc của đời trước. Nhân phát tâm cho đời sau, vì phát tâm cho vị lai, nên nghiệp trí tuệ này làm đầy đủ những điều mong nguyện. Công đức làm trong hiện tại thì không thấy là khó. Vì sao? Vì đó là lời nguyện của Bồ-tát. Đó gọi là sáng tỏ ba đời. Vì các chúng sinh mà biết hết những công đức đã làm ở đời quá khứ. Vì sao? Vì để che chở chúng sinh. Những gì xưa kia đã dạy, nay tiếp tục giáo hóa; những người được dạy dỗ, muốn cho họ thấy được sự biến hóa thần túc (phép thần thông đi lại, biến hiện tự tại) của Phật đời sau, nhờ đó mà đối với pháp, đạo, nghĩa đều được tăng thêm; đã được tăng thêm rồi thì cũng tăng thêm phúc, làm lợi ích cho muôn dân. Phật ra đời làm lợi ích rất nhiều, những lời thệ nguyện đều không bị ngăn ngại. Đó gọi là sáng tỏ ba đời.

 Thế nào là hiểu rõ thừa (cỗ xe, ý chỉ con đường tu) La-hán và Duyên giác, cùng công đức của các Bồ-tát? Nếu không có Phật thì không có La-hán; Phật ra đời thì có pháp La-hán. Pháp La-hán là nhờ nghe tiếng giảng mà hiểu. Người được nghe tiếng giảng liền giữ đủ giới cấm; giới cấm đã đủ thì gọi là đúng như giới; đã đúng như giới thì đầy đủ các phần giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giải thoát: giữ giới, thiền định, trí tuệ, sự giải thoát, và cái biết thấy rằng mình đã giải thoát). Đó gọi là hiểu rõ Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình).

 Từ những duyên ấy mà đắc A-la-hán: biết có công đức hay không công đức, hiểu rõ vô thường, thoát được sinh tử trong ba cõi (dục giới, sắc giới, vô sắc giới — toàn bộ thế giới luân hồi), chán hết mọi ham muốn, thấu suốt vô thường và khổ. Vì sao? Vì các pháp vô thường. Nê-hoàn vắng lặng cũng không có gì, không cầu sinh ra nữa. Vì sao? Vì sợ sinh tử. Người sợ sinh tử thì không tin vào nghiệp thế tục, xem thân như kẻ oán thù, tứ đại như rắn độc, lục suy như làng hoang trống rỗng, không mong được sinh ra; xoay vần trong năm đường (năm nẻo tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) rồi nhận lấy sự che chở của nê-hoàn (?). Người tu như thế là hiểu rõ Thanh văn.

 Thế nào là biết hiểu Duyên giác? Bồ-tát đều biết. Công đức mà Duyên giác tạo dựng ra sao? Phúc đức họ gây dựng vượt trên La-hán. Vì sao? Vì sự tinh tấn của họ vượt lên trên. Về bố thí và giữ giới, Thanh văn không bằng. Vì sao? Vì việc làm của Thanh văn thì tâm chật hẹp, sự cúng dường Phật và trí tuệ của họ không đáng kể. Đã vào Phật pháp nhưng thích học điều nhỏ, không ngu cũng không tuệ. Vì sao? Vì nghe các âm nhạc vui tai thì cho là nhơ bẩn mà chán ghét; học hành ít ỏi, thường hay ôm lòng hận (?). (Duyên giác) nương vào công đức lớn mà gắng sức, ưa làm những việc cao quý; khi bố thí thì suy nghĩ về mười hai duyên; vì cầu giải thoát nên tự xét tính thân mình; một mình tin và giữ đạo, theo duyên khởi mà tu hành, gây dựng công đức. Đó gọi là biết hiểu Duyên giác.

 Thế nào là thông hiểu sự nghiệp Đại thừa (cỗ xe lớn — con đường tu của Bồ-tát, cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh)? Công đức mà nó đi vào và hiểu rõ thì không thể cân đếm chở đựng. Cỗ xe ấy rộng lớn mênh mông không bờ bến; vì chúng sinh mà thực hành quyền xảo phương tiện. Công đức trang nghiêm của nó không thấy là khó; đều ban cho chúng sinh những gì họ kính mến ưa thích. Dùng độ vô cực mà hóa thành Đại thừa. Biết hết những gì tâm của mọi người đang làm; muốn độ thoát họ vượt qua các duyên khởi; không cho rằng đạo Phật là khó đạt.

 Lại dùng ánh sáng chiếu khắp chúng sinh; tâm đặc biệt tôn quý, cao vượt không ai sánh. Độ hết mọi khổ, hiểu rõ các pháp, không có sự che lấp (các thứ phiền não che lấp tâm). Hàng phục mọi tà ma, khiến đều trong sạch hòa thuận. Thâu tóm ba mươi bảy phẩm đạo pháp (ba mươi bảy pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ, gồm: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo); uy đức đặc biệt, như cây cờ phướn dựng cao. Đi trong mười hai duyên mà không bám dính, không đoạn diệt. Những gì thấy được như lo buồn, ngủ nghỉ, dâm dục, giận dữ, đùa cợt và những việc không nên làm, đều xa lìa hết, chân thật bằng tuệ của Phật. Lấy các tướng tốt và vẻ đẹp (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật) làm đồ trang sức; dùng cỗ xe ấy trang nghiêm hạnh thân, miệng, ý của mình. Vì sao? Vì không có tội lỗi. Đó gọi là công đức Đại thừa. Công đức Đại thừa chính là sự cứu độ cho chúng sinh trên trời và dưới trời.

 Thế nào là sự cứu độ cho hết thảy chúng sinh? Các pháp đều hợp lại, gọi là thoát và chưa thoát. Thoát và chưa thoát là: Bồ-tát đại sĩ làm đầy và tiếp nối phúc đức — đó gọi là thoát. Hiểu rõ công đức gây dựng trong sinh tử, tức là thân, miệng, tâm hiểu rõ ràng: miệng làm công đức, thân lập phúc đức. Thân, miệng, tâm làm ba việc ấy trong sinh tử. Bồ-tát nhờ duyên mà hiểu biết cách thuận tiện để thoát, nguyện cầu Tát-vân-nhã (trí biết hết thảy của Phật) cùng các thần thông và tuệ nhạy bén — đó gọi là sáng suốt thông đạt.

 Đã thoát rồi lại hiểu những kẻ chưa thoát. Năm độ vô cực (bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định) đi vào trí độ vô cực (sự hoàn thiện về trí tuệ); điều gọi là thoát thì không thấy là khó. Hiểu các độ vô cực, thường thâu tóm hết. Thiện quyền của Bồ-tát đều được ánh sáng chiếu khắp hết thảy. Vì sao? Vì dùng bốn việc (bốn cách thu phục người: bố thí, nói lời ái ngữ, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để bao trùm đến người khác; không có ta, không có người, không có thọ, không có mạng, không nắm giữ, không buông bỏ. Cho nên phân biệt.

 Vì sự thoát mà lập nguyện Bồ-tát, hiểu rõ sự độ thoát: tức là trong sinh tử dần dần tiến lên mà không đoạn diệt gì. Không đoạn diệt gì nghĩa là không diệt sinh tử. Không diệt sinh tử, đó là Bồ-tát không phá hoại gì. Vì sao? Vì không theo việc của kẻ kém cỏi không có chí lớn (?). Vì thế gọi là phân biệt. Chưa thoát khỏi không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp là không, không có tướng, không có gì để mong cầu): dùng pháp này mà xét, hiểu rõ các kiến chấp, vì Bồ-tát có lòng tin. Vì sao? Vì ở trong ba cửa giải thoát mà có thể không sa vào; đó gọi là chưa thoát, tức là không chứng lấy quả. Ở trong ba cõi mà không bám dính, đó gọi là thoát. Dù ở trong ba cõi vẫn rộng làm phương tiện. Vì sao? Vì dùng trí sáng suốt nên không rơi vào việc chứng lấy quả. Đó gọi là hiểu rõ công đức của sự thoát. Những pháp công đức đã tạo đều làm đầy đủ các thần thông và tuệ nhạy bén; đã đầy đủ thần thông và tuệ thì không lìa trí biết khắp. Đó là hiểu các pháp."

 Bồ-tát A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Tám pháp này hợp với trí tuệ mà không thể cùng tận. Pháp trí tuệ này biết hết một cách rõ ràng, nhờ đó có thể làm cho rõ ràng. Như pháp Phật, không có gì khác biệt. Vì sao? Vì đã trừ bỏ sự mê ngủ và điều phi pháp. Như thế thì nhờ sức nguyện liền đạt được đạo pháp. Tướng tuệ của các kinh, ánh sáng trí tuệ, chiếu đến tận bản tế (cội nguồn tận cùng của mọi sự vật); đã vào được tuệ. Những ai muốn thấy đều hiểu rõ, có thể đến nê-hoàn. Nhờ tuệ tổng trì (năng lực ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn mọi giáo pháp) nên không bỏ đạo pháp. Nhờ tin vào trí tuệ mà mọi cấu nhơ đều được trừ. Trí lớn chính là đứng đầu các pháp. Tuệ tự nhiên thì không có thầy; hiểu hết các thứ ham muốn mà không bám dính. Vì sao? Vì nhờ đạt được ánh sáng của đạo, dùng tuệ cắt đứt gốc rễ, nên không thể cùng tận.

 Mọi tưởng đều là không, (mà vẫn) do đó tạo ra gốc rễ (?). Vì ngu tối nên muốn đạt ánh sáng thánh; bèn dùng thuốc tuệ dạy người giữ đạo, khiến đều được an trụ ngay chính. Người đến học thì dùng tuệ dạy dỗ, khiến mỗi người được chỗ thích hợp. Dùng ánh sáng trí tuệ chiếu khắp chỗ ngu tối, khiến ai nấy đều được sáng. Người không có mắt thì đều được pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý), ai cũng được thấy suốt. Ánh sáng tuệ không sót gì, đều vượt qua mọi sắc. Tuệ của chân đế thì không còn lưới trói buộc. Dùng tuệ để dạy bảo, kẻ không chịu phục đều khiến tự hàng phục. Vì những người u tối mà mở mắt trí tuệ. Tuệ không cùng tận thì không đâu không vào, việc làm không đâu không khắp. Vì sao? Vì thông suốt mười hai duyên. Ánh sáng trí được tuyên bày, cởi bỏ mọi trói buộc dính mắc, khiến không lầm lỗi, không vì sinh tử mà mê loạn."

 Bồ-tát A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát đại sĩ dùng tuệ để thâu tóm, đi vào tâm chúng sinh, theo việc làm của họ, đều thấy tâm niệm, hiểu rõ và phân biệt các hạng người. Kẻ không có công đức thì dùng tuệ dẫn dắt làm lợi cho họ. Trí tuệ của Bồ-tát trùm khắp thừa Thanh văn, Duyên giác, lên đến chánh giác (sự giác ngộ hoàn toàn của Phật). Đó là chỗ của tuệ. Sự học này của Bồ-tát gọi là trí tuệ không thể cùng tận; diễn bày trí độ vô cực, thông suốt không cùng tận."

 Khi nói pháp về các phẩm đạo này, ba vạn hai nghìn Bồ-tát đều đắc vô sở tùng sinh pháp nhẫn (sự an trú vững chắc vào chân lý rằng mọi pháp vốn không từ đâu sinh ra, không sinh không diệt).

 Bồ-tát A-sai-mạt lại nói với Xá-lợi-phất: "Lòng từ (lòng thương yêu, muốn đem vui cho người) của Bồ-tát không thể cùng tận (?). Vì sao? Vì lòng từ ấy rộng lớn không bờ bến. Lòng nhân như hư không, không thể hạn lượng. Vì sao không bờ bến? Vì ví như chúng sinh và tứ đại như hư không, không đâu không khắp. Lòng từ che trùm khắp nơi cũng như tứ đại: đất, nước, lửa, gió không thể cân đo hạn lượng, nên không thể cùng tận. Lòng từ rộng lớn của Bồ-tát cũng như thế, không thể cùng cực, nên nói là không bờ bến. Như hư không không bờ bến, hết thảy tứ đại đều không thể đo lường; chúng sinh không cùng tận, lòng nhân không thể hạn lượng. Cho nên nói đại từ của Bồ-tát là không cùng tận."

 Khi ấy Xá-lợi-phất hỏi A-sai-mạt: "Chúng sinh và tứ đại số lượng không thể cùng tận, nghĩa là thế nào?" A-sai-mạt đáp: "Đất, nước, lửa, gió, số lượng của chúng nhiều hơn cả cỏ thuốc và rừng cây." Xá-lợi-phất lại hỏi: "Có thể nêu ví dụ cho chúng sinh được chăng?" A-sai-mạt đáp: "Có thể mượn ví dụ, nhưng không thể lấy dân chúng làm con số cùng cực." Xá-lợi-phất hỏi: "Ví dụ ra sao?"

 A-sai-mạt đáp: "Ví như phương đông, tây, nam, bắc, bốn phương góc, phương trên, phương dưới hợp lại làm thế giới; các cõi Phật trong mười phương, mỗi phương nhiều như cát sông Hằng, hợp lại làm biển lớn. Đem hết thảy mọi người đặt ở bờ biển, mỗi người dùng một sợi lông để lấy nước biển mà đếm. Nhấc lên một giọt nước thì tính là số người nhiều như cát một sông Hằng; nhấc lên hai giọt nước thì tính là số người nhiều như cát hai sông Hằng. Cứ đếm giọt như thế cho đến khi nước biển lớn cạn hết, mà giới hạn của chúng sinh vẫn không thể cùng tận. Tứ đại của muôn loài cũng không thể đếm, cũng như thế. Đại từ của Bồ-tát không đâu không khắp."

 Bồ-tát A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Nếu có thể mở rộng lòng từ thì công đức phúc lành không thể cùng tận." Xá-lợi-phất nói: "Thật không thể cùng tận." A-sai-mạt nói: "Nếu có Bồ-tát nghe số chúng sinh không thể cùng tận mà không sợ, không hãi, không ôm lòng lo lắng, khi ấy mới đáng gọi là lòng từ không cùng tận."

 A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Lòng từ rộng lớn là sự che chở của Bồ-tát, lại là việc làm có công hiệu cho chúng sinh. Vì sao? Vì không có sai sót. Mọi điều ác, thô bạo đều vĩnh viễn tiêu trừ; hàng phục mọi giận dữ, hãm hại và các thứ ái dục. Ai thấy cũng đều vui vẻ nét mặt. Vì sao? Vì không có điều tà vạy. Những ai có sợ hãi đều hết lòng yêu mến. Đạo của mình ngay chính, không thiên lệch tà vạy; có thể giáo hóa dẫn dắt những kẻ tâm rối loạn. Ai gặp nguy nạn thì đến an ủi cứu giúp. Vì sao? Vì muốn độ thoát họ. Những ai bị trói buộc đều được cởi bỏ. Kẻ nịnh hót thì sửa sang cho chất phác. Chỉ học điều cốt yếu của đạo, không ham vinh hoa ở đời. Được Đế Thích và Phạm Thiên (vua cõi trời Đao-lợi và vua cõi trời Phạm, các vị thần tôn quý) kính phụng. Thường dùng trí tuệ, không gì không thấy. Vì sao? Vì để che chở chúng sinh.

 Tu bốn tâm bình đẳng (từ — đem vui cho người; bi — cứu khổ cho người; hỷ — vui theo cái vui của người; xả — buông bỏ, không thiên vị), không mang ý khác. Bỏ hết mọi phiền não trần lao, đi vào chỗ cốt yếu của đạo Phật, giữ trọn nghiệp tuệ. Lấy công đức tự trang nghiêm, vượt hơn mọi công đức; ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp đều được đầy đủ, không thiếu sót gì. Độ thoát, vui thay! Vui thay! Nê-hoàn hiển bày để dẫn dắt chúng sinh, không ở vào tám nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật nghe pháp, như ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi trời sống lâu, nơi biên địa, câm điếc mù, theo tà kiến, sinh trước hoặc sau thời có Phật) và những nơi không có dịp tu học. Vui với niềm vui của pháp, lấy pháp làm vui; thâu nhiếp mọi ham muốn, không tham đất nước của vua chúa. Tâm bình đẳng với chúng sinh, việc làm không khác biệt, làm trong sạch tuệ rộng khắp này. Kẻ phạm giới thì đều gìn giữ che chở họ. Hiện sức nhẫn nhục, không được tự ý làm theo mình mà ôm lòng kiêu mạn buông thả. Không bỏ tinh tấn, thiền định, nhất tâm, tam-muội chánh thọ (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú hoàn toàn). Tâm không loạn, dùng nghiệp trí tuệ; mọi điều nghe nhận đều đầy đủ lòng từ rộng lớn. Tự mình mà làm ra, không nương nhờ người, không theo lời dạy của ma. Vì sao? Vì đã được sự an ổn lớn. Nhờ trí tuệ mà hiểu, hổ thẹn với mọi điều phi pháp; chữa lành mọi bệnh, che chở chúng sinh; thường tự an thân và cũng làm an hết thảy. Pháp La-hán chỉ muốn tự che chở mình, không che chở chúng sinh; còn (Bồ-tát) phải dùng đại từ mà thương xót hết thảy."

 A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Lòng từ có ba việc. Ba việc là gì? Một là đem lòng từ ban cho hết thảy, hiểu rõ rằng sự ban cho của lòng từ ngang bằng với pháp. Hai là lòng từ chân chính bình đẳng. Ba là thường đem lòng từ rộng khắp mà đến với chúng sinh. Gọi là bình đẳng, tức là phát tâm Bồ-tát; lòng từ ngang với pháp, tức là thành tựu sự nghiệp; ngang khắp với lòng từ, nhân đó thành nhẫn nhục. Đó là ba việc của lòng từ không cùng tận."

 A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát đại sĩ giữ lòng bi (lòng thương xót, muốn cứu khổ cho chúng sinh) vô cực mà không thể cùng tận. Thế nào gọi là người? Người là lấy hơi thở làm gốc; gốc ấy gọi là mạng sống. Hạnh cao nhất của Bồ-tát thì lấy lòng bi làm gốc, vì để thành tựu Đại thừa. Ví như Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị thiên hạ bằng chánh pháp) lấy bánh xe báu bằng vàng tía thượng hạng làm khởi đầu, sau đó bảy báu (bảy vật báu của Chuyển luân vương: bánh xe, voi, ngựa, ngọc, người nữ, quan giữ kho, quan giữ binh) liền đến đầy đủ. Đại thừa của Bồ-tát cũng như thế: vì có đại bi mà các pháp báu của chư Phật đều được đầy đủ khắp. Ví như một trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) có một khúc nhạc vi diệu trong trẻo êm hòa, âm thanh thương cảm hay đẹp thấm vào tận xương tủy; Bồ-tát đại sĩ đạt được lòng bi rộng lớn, thương nhớ chúng sinh hơn cả ruột thịt, cũng như trưởng giả có một đứa con, thương yêu vô hạn. Sự nghiệp của Bồ-tát lấy đại bi làm gốc, sau đó mới đầy đủ.

 Vì sao? Vì để dạy hết thảy, đại bi không có dối trá. Người làm việc không dối trá là vì có lòng bi rộng lớn, nên không tự cao, không chuyên làm theo ý riêng, cũng không tô vẽ giả dối, mà đi đến hạnh chân thật. Trong tâm rất ngay thẳng, không có gì khác — đó là lòng bi rộng lớn. Vì sao? Vì không có tâm tà mà đạt được lòng thương xót. Tâm chân thành, cũng không kiêu mạn mà tự buông thả; thuận theo hết thảy, dẫn dắt khai hóa mà độ thoát họ, thân mình không tổn hại gì. Nhờ có sức mạnh nên không tham thọ mạng; tự thương mình (đúng cách) thì mọi điều ác đều lìa tan (?). Che chở chúng sinh, tâm đã trong sạch; không bỏ những người nghèo khó và gặp tai nạn. Vì sao? Vì không coi đó là nhọc, tâm vững chắc — đó là lòng thương xót. Tâm không thối lui, nhân đó vào đạo lớn; tâm chân thật của Bồ-tát có thể siêng năng gìn giữ che chở — đó là đại bi.

 Như làm chứng, giải bày rõ ràng cho chư Phật, cũng là tự chứng minh và cúng dường cho mình; lại đạt đến đại bi, tâm trong sạch, việc làm không khác. Vì sao? Vì có thể bỏ sự yên ổn của mình mà làm cho chúng sinh yên ổn; thấy người nguy khốn thì muốn đem thân thay cho họ; tâm không ôm hận, gánh vác hết thảy, không cho là nặng, giữ chí vững chắc, tinh tấn — đó gọi là bi. Vì sao như vậy? Vì có thể nhẫn nhục. Người yếu kém thì gìn giữ nâng đỡ; nếu có người bệnh, thân thể hôi hám, tâm cũng không ghê ghét, muốn an ủi khích lệ mọi người gặp nguy nạn. Được mời giảng pháp (?) thì không thấy mỏi mệt. Đầy đủ tâm đạo, theo điều người ta ưa thích; theo điều người ta ưa thích nghĩa là đi vào các học thuyết khác nhau để ai nấy đều được khai mở hiểu biết. Thường ôm giữ công đức làm sự trang nghiêm; thân đủ các giác quan mà không rơi vào khổ; nhân đó thành lòng thương xót, tâm bình đẳng không sót ai; để làm yên ổn hết thảy, nên gọi là bi.

 Không tranh cãi kiện tụng với ai. Vì sao? Vì không tham gì nên mới đầy đủ được lòng bi. Tâm không hối hận, thường giữ giới cấm, đều vui lòng dẫn dắt làm lợi cho hết thảy chúng sinh. Thân như kim cương, không thể bị hủy hoại; đem thân mình ban cho không chút tiếc nuối; khuyên giúp người khác gây dựng công đức — đó là lòng thương xót. Dù tự thân lập công đức mà lòng hân hoan, nhưng không bằng khuyên người khác gây dựng phúc đức, không đắm vào niềm vui thiền định. Vì sao? Vì luôn vì hết thảy, dù ở giữa cõi dục mà suy xét tuệ của đạo, không cho là nhọc — đó là lòng thương xót. Công đức đã làm chưa từng biếng nhác mỏi mệt; làm vô úy thí (ban cho người sự không sợ hãi), bỏ tâm tham lam keo kiệt; muốn khiến chúng sinh đều thành tựu điều mong nguyện; ai suy nghĩ muốn được khai thông thì liền giúp họ gây dựng đại bi vô cực. Vì sao? Vì đối với kẻ biếng nhác bỏ dở mà che chở, khuyên gắng, khen ngợi, làm người dẫn đầu.

 Nếu có kẻ phạm giới và kẻ phỉ báng người, Bồ-tát lặng yên định tâm, không nghĩ đến lời ấy. Vì sao? Vì thường dùng giới của Phật dạy dỗ mười phương. Có kẻ làm ác thì tâm thương xót họ; dùng sự nhẫn nhục của Như Lai mà dạy những kẻ kém cỏi (?) và bọn ngu tối. Vì sao? Vì để giáo hóa khiến người ấy vào trong Phật pháp. Bồ-tát dạy khắp mọi người, khiến họ học lòng bi đầy đủ ba mươi hai tướng của Phật (?). Lòng bi cũng không thể cùng tận."

 A-sai-mạt lại nói với Xá-lợi-phất: "Mọi sự bố thí của Bồ-tát đại sĩ đều lấy lòng bi làm gốc, cho nên nói là gây dựng đại bi vô cực. Lại đều ứng hợp với sáu độ vô cực: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm (thiền định), trí tuệ; cũng đầy đủ cả ba mươi bảy phẩm. Vì sao? Vì một mình có thể dạo bước, không ai làm thầy được; việc làm an ổn chân thật, không có vết nhơ; dùng tuệ mà thương xót, thành tựu hết thảy chúng sinh. Cho nên nói lòng bi của Bồ-tát là không thể cùng tận.

 Thế nào là lòng hỷ (niềm vui, vui theo điều lành của người khác) của Bồ-tát không thể cùng tận? Do tâm bình đẳng mà không thể cùng tận. Vì sao? Vì suy xét kinh điển giáo pháp mà tâm vui vẻ, không cho là nhọc; bỏ các thứ âm nhạc, không coi chúng là vui; tâm an trụ khắp nơi pháp, lấy pháp làm vui, thân và ý đều hàng phục. Hàng phục nghĩa là thấy người khác làm việc không đúng nghĩa lý thì lông tóc dựng đứng, lòng buồn tuôn nước mắt. Ưa thích đạo Bồ-tát, tâm kính mến vui mừng; nguyện có thân Như Lai đầy đủ các vẻ đẹp, lấy ba mươi hai tướng tốt làm trang nghiêm. Đối với công đức của các pháp, thường muốn nghe kinh mà chưa từng chán đủ; luôn cầm giữ văn kinh, thường muốn giữ gìn vững chắc. Người ứng hợp với pháp thì không đặt vinh hoa ở đời trong lòng, thường lấy niềm vui của pháp làm vui cho mình. Tâm bình đẳng với hết thảy, tùy theo điều họ ưa thích mà khai hóa. Vì sao? Vì để mỗi người được chỗ thích hợp như lời dạy của Phật pháp. Đó gọi là thực hành hỷ.

 Nắm giữ ý, giác ngộ rộng lớn, không trái với pháp chí chân của Như Lai, thấu suốt uy linh. Kẻ yếu kém thì tâm không mến pháp; kẻ tham lam thì tâm không trong sạch. Dù thông suốt ba tạng (ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) cũng không ôm lòng tự cao. Thấy người biết giữ gìn cẩn thận thì vui mừng thay cho họ; người phạm lỗi thì thêm lòng thương xót, chỉ bày đường đạo. Thân tâm đã vượt qua nỗi sợ hãi các đường ác; vững giữ giới pháp như giới cấm của Như Lai, ngang bằng không khác. Nếu có người mắng chửi thì tâm không ôm giận, hàng phục cho mềm mỏng nhẫn nại. Tôn kính bậc trưởng lão, khiêm nhường với người nhỏ tuổi; nét mặt luôn hòa nhã, tâm không rối loạn; ứng xử thuận theo người, hỏi thăm người trước, chưa từng nịnh hót. Đó gọi là hạnh hộ của Bồ-tát (ở đây chỉ tâm xả — tâm bình thản, buông bỏ, không thiên vị) mà không thể cùng tận."

 A-sai-mạt nói với Xá-lợi-phất: "Thần thông (năng lực siêu việt có được nhờ tu tập) của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là thần thông? Một là thiên nhãn (mắt thấy được mọi nơi, mọi vật dù xa hay bị che khuất). Hai là thiên nhĩ (tai nghe được mọi âm thanh dù xa đến đâu). Ba là biết tâm niệm của người khác. Bốn là biết việc thời xưa (các đời trước). Năm là bay đi. Sáu là lậu tận (đã dứt sạch mọi phiền não rỉ chảy).

 Thế nào là thiên nhãn? Tính cả những gì thấy được bằng mắt trời của chư thiên, của loài rồng, Kiền-thát-hòa (loài thần nhạc ở cõi trời), các quỷ thần, La-hán, Duyên giác, đều không bằng những gì mắt Bồ-tát thấy. Mắt Bồ-tát vượt trên tất cả họ, thấy suốt mọi nơi, không ai theo kịp; là tôn quý, là cao nhất, là thù diệu nhất, cao vời không ai sánh. Mắt của Bồ-tát không đâu không thấu đến, thấy hết mọi nẻo đường; những gì mắt thấy trùm khắp mười phương vô biên thế giới. Mọi hình sắc thô hay tế, lớn hay nhỏ, xa hay gần, rộng hay hẹp, đều dùng thiên nhãn thấy rõ ràng, phân biệt từng thứ một.

 Nhờ thiên nhãn ấy thấy mười phương rồi, lại thấy nơi chốn sinh ra và trú ngụ trong năm đường, xét chỗ quy về trong sinh tử của muôn loài, biết quả báo họ sẽ nhận, biết cội nguồn ấy, cũng hiểu rõ các căn (năng lực, căn cơ) mạnh yếu. Công đức nơi cõi nước của chư Phật Thế Tôn trong mười phương, trong sạch tươi sáng, cũng đều thấy hết, xét sự trong sạch về giới của họ; lấy công đức ấy khuyến trợ cho cõi nước của mình; thường giữ giới cấm thì điều nguyện liền thành. Dùng thiên nhãn này mà quán chư Phật; thấy được nghĩa ấy nơi các chúng Bồ-tát ở bậc bất thoái chuyển (bậc không còn thối lui trên đường thành Phật); học theo việc làm của hàng chánh sĩ (bậc tu hành chân chính): uy nghi lễ tiết, cử động đi đứng, khoan thai hòa nhã, đứng vững nơi cửa pháp; tổng trì, biện tài (tài ăn nói giảng giải), trí tuệ, thiện quyền, tùy lúc phương tiện, giáo hóa và học hỏi đầy đủ.

 Dùng mắt chân đế thấy khắp hết thảy, không bị ngăn ngại; xét mọi sắc đều là hư giả, không có một cái nào chân chính. Dùng mắt chí thành cũng thấy sự giải thoát và sự trói buộc. Dùng mắt chí thành thấy bản tính vốn trong sạch, rực rỡ tươi sáng, đối với mọi cảnh giới đều không bám dính. Dùng mắt chí thành không còn khởi sinh lưới trói của phiền não. Thấy bao nhiêu sự tối tăm mà không ôm lòng do dự. Dùng mắt chí thành không trụ vào sự điên đảo, vào hết thảy những pháp che lấp ngăn ngại, thiếu cẩn trọng; những gì thấy đều sáng suốt, dùng ánh sáng của pháp mà chiếu soi. Dùng mắt chí thành tuyên bày tuệ thánh, không ham trang sức dính mắc vào các hành do nhân duyên; chưa từng ôm hận, không oán kết, không mong cầu, không dựa vào phiền não và mọi sự buông thả. Dùng mắt chí thành phân tích sự nhọc mệt; người chán ghét bậc hiền thánh thì tùy theo căn cơ của họ mà khai hóa; không làm mất tướng, đều phóng ánh sáng chiếu khắp chúng sinh một cách bình đẳng.

 Dùng mắt chí thành mà tâm trong sạch, trừ hết gốc rễ, vĩnh viễn không còn sót; lìa tự cao, không có cấu nhơ, tâm tính trong sạch mà không bám dính. Dùng mắt chí thành đạt được Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn mọi sự), buông tâm tự tại mà không rong ruổi; trừ bỏ sự hư giả, những chứng bệnh bất an và bè lũ phiền não. Dùng mắt chí thành thấu biết nghĩa lý, chỗ quy về của sự tiến lui. Pháp trong sạch là những chương câu của tuệ thánh; thực hành không ngăn ngại, chế ngự dẫn dắt chúng sinh, gây dựng đại bi, cắt bỏ pháp rối loạn, độ thật sự sang bờ bên kia không còn vướng mắc; những gì thấy đều chân thật, gần gũi đạo tràng (nơi Phật thành đạo, chỗ chứng ngộ). Không nương dựa vào đâu; thấy người xin xỏ không ôm lòng giận ghét; dạy kẻ hủy giới, che chở những tâm oán hận, nuôi dưỡng kẻ biếng nhác. Kẻ tâm rối loạn thì vì họ hiện thiền định; kẻ có trí tà vạy thì ban cho mắt tuệ; người lạc đường thì chỉ cho đường chính; kẻ chí ở Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ — con đường chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) thì dạy cho pháp lớn vi diệu của đạo Phật, khiến vào trí biết khắp, thuận theo chánh giác, không bỏ thần thông. Đó là thần thông không cùng tận của thiên nhãn thấy suốt của Bồ-tát.

 Thế nào là thần thông không cùng tận của thiên nhĩ? Dùng thiên nhĩ này nghe khắp mười phương, không thể cân lường: âm thanh của mọi loài hình tướng trong các thế giới chư Phật — trời, rồng, quỷ thần, Kiền-thát-hòa, A-tu-luân (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên), Ca-lưu-la (chim thần cánh vàng), Chân-đà-la (loài thần ca hát), Ma-hầu-lặc (loài thần rắn lớn); ý hướng trong lời nói của người và loài phi nhân (loài không phải người như quỷ thần); lời lẽ của hết thảy bậc hiền thánh, chư Phật, Thanh văn, Duyên giác; tiếng giảng dạy do các Bồ-tát tuyên bày — dùng thiên nhĩ này đều nghe được hết, nghe rõ ràng, không một chút che lấp ngăn ngại. Lại còn xét nghe được tiếng của địa ngục, ngạ quỷ (loài quỷ đói), súc sinh; tiếng của các loài sâu bọ nhỏ xíu như muỗi, mòng, ong, tiếng vỗ cánh phành phạch (?) cũng đều nghe được.

 Điều tâm họ ưa thích, thiện ác phải trái, đều do miệng chúng sinh nói ra, cũng biết hết. Những gì miệng nói về tội phúc báo ứng; như có miệng nói ra lời tham dâm, giận dữ, ngu si, trói buộc; hoặc có kẻ ôm oán kết, lời nói thô bạo; hoặc miệng nói ra lời tham và giận, lộ vẻ ngu đần; hoặc miệng ấp úng chậm chạp, nói lời thô bạo xấu ác; hoặc miệng nói lời tham dục mà diễn ra sự nhiễm dính; hoặc ôm oán giận mà nói lời hung dữ cứng rắn; hoặc ôm sự ngu tối mà miệng nói lời ngây dại; hoặc có kẻ tâm tính trong sạch hòa nhã mà miệng nói lời ngang ngược; hoặc miệng nói lời lành mà tâm tính ôm sự hại người; hoặc miệng mềm mỏng, tâm tính an ổn, lời nói trong sạch; hoặc thân, miệng, ý không ứng hợp với nhau — đều dùng thiên nhĩ lắng nghe, thần thông không ngăn ngại, hiểu rõ hết.

 Dùng thiên nhĩ này nghe tiếng của các bậc nhân hiền và kẻ chẳng hiền, mà đối với hiền hay chẳng hiền đều không bám dính. Tai nghe tiếng ác không ôm lo buồn, thường khởi lòng bi, lòng từ thương xót rộng lớn; nếu gặp tiếng ác thì đạt lòng từ vô cực. Biết hết mọi việc làm của chúng sinh quá khứ, vị lai, hiện tại, thấu suốt như thật. Dùng thiên nhĩ này nghe pháp do Phật mười phương tuyên bày, liền có thể thọ trì, nhớ không quên. Như điều mình đã nghe, thường vui với đạo pháp; xét người có căn cơ thích hợp mà dạy dỗ, khiến mỗi người được chỗ thích hợp, không chỉ một lần. Nghe pháp của Như Lai thì nhiều lần thưa hỏi lãnh nhận, không gì có thể ngăn trở khiến tâm thối lui hay quên mất.

 Lại nữa, khi Bồ-tát ấy xưa kia tu đạo, đều theo chư Phật thưa hỏi vâng nhận lời dạy của đạo. Ở bao nhiêu hội chúng, mỗi nơi đều thuyết pháp, Bồ-tát đều xét những gì tai chúng sinh nghe được, liền có thể tự nhiên diễn bày giáo pháp ấy. Chúng sinh nào hiểu nghĩa kinh thì nghe pháp được nói; kẻ không hiểu nghĩa thì không chịu nghe. Giả sử pháp giới của nhĩ căn (giác quan tai) trong sạch thì cõi thiên nhĩ có tuệ thánh trong sạch; giả sử cõi tai tự nhiên trong sạch thì chúng sinh cũng trong sạch. Nếu xét cõi tai, theo âm thanh của nó thì văn tự, lời nói, ý nghĩa đều nghe hiểu hết. Hết thảy chúng sinh sinh ra trong năm đường, truyền đi bao nhiêu tiếng vang, lời nói khác nhau không thể cân đếm; theo những âm thanh ấy mà thông suốt, đi vào thuyết pháp. Những gì tai nghe đều theo chân đế, đều dùng để khuyến trợ cho cái tai hướng về đạo Như Lai, không ưa các thừa khác. Đó là thần thông không cùng tận của thiên nhĩ lắng nghe của Bồ-tát."

 Kinh Bồ-tát A-sai-mạt, quyển thứ tư

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video