Kinh Bất Thoái Chuyển Pháp Luân (kinh về bánh xe giáo pháp không bao giờ quay lui), quyển thứ hai.
Phẩm thứ ba: Thanh văn và Bích-chi Phật (Thanh văn: người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ; Bích-chi Phật: người tự mình quán xét nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy).
Bấy giờ đức Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) liền nói kệ (bài thơ tụng giáo lý) rằng:
Nói về bốn đạo (bốn quả vị tu chứng: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), Phật thật khó nghĩ bàn; nếu có người an trụ trong đó,
thì không thoái lui khỏi bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn); giống như hư không, chẳng nương tựa vào đâu,
không trụ, không duyên (không bám vào điều kiện nào), lìa sự nắm giữ bám chấp — đó gọi là đạo.
Được ý chí vững chắc, cưỡi cỗ xe như thế (thừa: cỗ xe, ví cho pháp môn đưa người đến giác ngộ), là đấng cứu đời vô thượng (cao tột, không ai hơn).
Không trụ bên này bên kia, không ở giữa dòng, không chấp vào đạo Phật,
gọi là Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất, nghĩa là "dự vào dòng thánh"). Với tất cả thế gian và các pháp khác của Phật,
đều rốt ráo đến bờ bên kia — gọi là Tu-đà-hoàn. Diệt các "cái" (phiền não che lấp tâm) và chướng ngại,
chỉ bày đạo Phật, dứt hết mọi tướng (hình tướng, dấu hiệu để tâm bám vào) — gọi là Tu-đà-hoàn.
Không tự đề cao mình mà làm hưng khởi Phật pháp, mở bày tri kiến (sự hiểu biết và thấy biết),
đi vào trí tuệ của Phật. Trước kia khởi lên ý tưởng có "ta", điên đảo (thấy sai lệch, trái với sự thật) cùng mọi điều ác;
biết rõ như thế rồi, không chấp vào đạo Phật. Vốn trước kia nghi ngờ Phật,
không biết sẽ đạt được hay không; nay rốt ráo không chấp, không giữ ý tưởng về đạo.
Không khởi giới cấm thủ (chấp vào giới luật, nghi thức sai lầm cho đó là con đường giải thoát), khéo an trụ trong giới của Phật, thường tu chánh cần (siêng năng đúng đắn: ngăn điều ác, làm điều lành),
không giữ ý tưởng về giới; dứt ba kết (ba trói buộc: chấp thân này là ta, nghi ngờ chánh pháp, chấp giới cấm sai lầm), không chấp vào ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử),
thực hành đạo Phật, biết ý tưởng của chúng sinh; tuy tu bồ-đề
mà không giữ lấy tướng, tâm đi vào tịch diệt (lặng dứt mọi xao động phiền não), làm thanh tịnh đạo Phật.
Vui vẻ bố thí (đem cho người khác), xa lìa vẻ nhăn mày khó chịu, an trụ nơi chánh mạng (sống bằng cách kiếm sống chân chính),
tâm không hý luận (lời bàn luận vô ích, phân biệt rỗng tuếch), buông bỏ tất cả, cứu giúp chúng sinh khổ đau,
được sự bố thí vô thượng — gọi là Tu-đà-hoàn; dứt việc sinh ra hết lần này đến lần khác,
không tướng, không chấp, xa lìa sợ hãi, vượt khỏi nỗi sợ của thế gian.
Pháp và phi pháp, tất cả đều buông bỏ, không chấp vào các ấm (ấm: các nhóm hợp thành con người — sắc là thân thể, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hay biết phân biệt),
gọi là ánh sáng của thế gian; ở yên giữa bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ) mà không sợ hãi,
chỉ bày sự tịch diệt, tu tập thanh tịnh Phật pháp, không có ý tưởng về chúng sinh,
cũng không phải ý tưởng thật có — đó gọi là không nhiễm. Phân biệt thì sinh sợ hãi;
lìa mọi sợ hãi, cũng không sợ chết, ở trong tịch diệt,
lìa cấu bẩn, yên ổn, đã vượt qua các ác thú (các đường dữ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), vì thế không sợ.
Khéo nói các đạo vô lậu (không còn rỉ chảy phiền não), vô tướng — đó là pháp của bồ-tát (người phát nguyện cầu giác ngộ để cứu độ mọi loài);
chỉ ra Tu-đà-hoàn là vì những kẻ căn cơ thấp kém mà nói như vậy.
Dùng phương tiện (cách khéo léo thích hợp với người nghe) để chỉ bày Phật pháp; vì người buông lung
nên chỉ bày pháp này. Đấng cứu đời, Thế Tôn, dùng nhiều phương tiện mà nói,
tùy theo việc tu hành vốn có của họ mà chỉ ra đạo Phật. A-nan (Ānanda, thị giả và là em họ của Phật) nên biết:
Tu-đà-hoàn này là vì người trí nhỏ mà nói việc như thế.
Kẻ không hiểu phương tiện, ngu si hẹp kém, không biết điều sâu xa,
nên sinh tranh luận. Dùng trăm nghìn pháp để chỉ ra Tu-đà-hoàn;
Tu-đà-hoàn ấy chính là hiển bày pháp bồ-đề.
Như vậy, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác (Như Lai: danh hiệu của Phật, "đấng đến từ chân như"; Đẳng Chánh Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn và bình đẳng) vì các bồ-tát ma-ha-tát (bồ-tát lớn, bậc bồ-tát đã tu hành cao sâu) mà dùng phương tiện khéo léo nói về Tu-đà-hoàn.
A-nan thưa: Thế nào gọi là Như Lai Đẳng Chánh Giác vì bồ-tát ma-ha-tát mà nói Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, nghĩa là "còn một lần trở lại")? (Phật dạy:) A-nan nên biết, bồ-tát ma-ha-tát thuận theo trí tuệ; trí tuệ của Phật không thể nghĩ bàn. Tu vô lượng nhân (vô số hạt giống, nguyên nhân thiện lành), mà cũng không giữ lấy tướng của nhân và của trí bồ-đề. Có thể dứt hết mọi mê hoặc mà cầu trí tuệ của Phật. Khen ngợi Kim cang tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định tĩnh, tập trung trọn vẹn; kim cang: cứng chắc như kim cương, phá được mọi thứ) vượt trên tất cả các thiền định. Diệt mọi kết sử (các trói buộc), phiền não (những nỗi khổ não làm rối tâm) và bóng tối chướng ngại, thấy khắp chư Phật, được cái nhìn chân chính, bình đẳng về tất cả Phật pháp. Dùng vô lượng nhân để cầu cái không có gì để được. Như Phật chứng pháp mà không lay động chúng sinh, cũng không lay động cõi chúng sinh mà nắm lấy pháp giới (toàn thể các pháp, cõi của chân lý).
Vô lượng chúng sinh trong nhiều kiếp lâu xa (kiếp: khoảng thời gian cực dài) thiếu thốn nhiều thứ, không thể thành tựu đạo bồ-đề. Bồ-tát dẫn dắt chúng sinh đến chỗ bất thoái chuyển (không còn lui sụt), lập chí cầu Phật. Căn, lực, giác, đạo (năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo — các phần tu tập dẫn tới giác ngộ), thiền định, giải thoát, gọi là vô sắc định (các tầng định vượt khỏi mọi hình sắc) — "Ta nay sẽ dùng những pháp như thế mở bày cho chúng sinh, khiến họ hiểu ngộ mà cầu đạo Phật." Muốn ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo) để cầu trí như thật, thông đạt Phật nhãn (mắt Phật, cái thấy biết trọn vẹn của Phật), con mắt không thể nghĩ bàn. Vì muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh mà cầu Phật nhãn. Trí tuệ như thế là cao nhất, trên hết, biết rõ tướng sâu xa của mọi pháp, mà tự mình đối với trí ấy không phân biệt gì. An lập chúng sinh trụ trong các pháp, khiến họ biết tất cả pháp không trụ. Vì muốn được pháp này mà đến hội họp, nên gọi là Tư-đà-hàm.
Đến rồi, thấy cõi chúng sinh và cõi không thể nghĩ bàn, thông suốt không ngăn ngại; không nắm lấy cảnh giới, cũng không được, không đến. Làm sao lại có việc thành tựu chúng sinh? Vì không thấy có việc thành tựu chúng sinh, nên đối với tất cả pháp và cõi chúng sinh, chẳng phải thấy cũng chẳng phải không thấy, mà vẫn biết chúng sinh. Chảy vào pháp giới, hiểu rõ pháp giới, đồng với bồ-đề. Hiểu pháp giới và cõi chúng sinh, vô lượng Phật đạo, không được, không phân biệt, đồng với trí của đạo, gần với trí vô đẳng (trí không gì sánh bằng, tức trí Phật), lìa cấu bẩn, thanh tịnh, được cái không có gì để được, chứng cái không có gì để chứng. Đó gọi là trí chân thật. Bồ-tát ma-ha-tát cầu trí như thế gọi là Tư-đà-hàm. Bấy giờ Thế Tôn nói kệ rằng:
Người thuận theo trí này, gọi là không thể nghĩ bàn;
vì cầu trí tuệ Phật, nên gọi Tư-đà-hàm.
Nói vô lượng nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện), thành tựu đạo bồ-đề;
vì tu hành pháp này, ta thường qua lại cầu.
Tướng tam-muội bất động, diệt trừ kết phiền não;
cho nên chuyên tu tập, thành tựu mà không thoái.
Cũng biết pháp, phi pháp, thông đạt tướng không ngại;
trụ nơi thật tế (chỗ chân thật tột cùng) các pháp, mà tu Tư-đà-hàm.
Thuận theo lời Phật nói, như điều nghe mà tu;
vì được pháp này, ta thường qua lại cầu.
Pháp giới chưa từng có, không lay động chúng sinh;
đó gọi Tư-đà-hàm, lặng dứt tướng đi lại.
Chúng sinh không trí tuệ, ngu si rất khổ não;
vì muốn an lập họ, nên cầu trí tuệ Phật.
Căn, lực, giác, đạo thảy, thiền định và giải thoát;
siêng tu tướng tam-muội, mà cầu trí tuệ Phật.
Đạo bồ-đề rốt ráo, là chỗ chư Phật đi;
đó gọi Tư-đà-hàm, phát tâm tu, thường cầu.
Nếu được pháp như thế, Phật nhãn khó nghĩ bàn;
đó gọi Tư-đà-hàm, luôn cầu nơi Phật nhãn.
Như điều Phật nên cầu, để cứu hộ, làm chỗ nương;
điều ta nay cầu là nhất thiết trí (trí biết tất cả) cao nhất.
Điều trí này biết được: tướng các pháp chân thật;
với trí không nhiễm chấp, trí này là cao nhất.
Điều trí này biết được: tướng các pháp chân thật;
tâm thường không nhiễm gì, luôn cầu pháp như thế.
Làm lợi, an chúng sinh, cao nhất trong nhất thiết trí;
đó gọi Tư-đà-hàm, điều cầu khi qua lại.
Quán kỹ nơi pháp giới, chúng sinh không nghĩ bàn;
đó gọi Tư-đà-hàm, vì cầu cõi chúng sinh.
Biết cõi chúng sinh rồi, không chấp vào chúng sinh;
đó gọi Tư-đà-hàm, mà cầu chỗ không được.
Nếu không thấy chúng sinh, tất cả pháp vô tướng;
biết được như thế rồi, mở dẫn các chúng sinh.
Tuy quán tất cả pháp, không thấy tướng quán sát;
giữ tâm không loạn ý, mà cầu các Phật pháp.
Trí thanh tịnh như vậy, xa lìa mọi cấu bẩn;
không nắm tướng trí này, đó gọi là cầu đạo.
Mở bày cho chúng sinh, điều bồ-tát không chê;
đó gọi trí rốt ráo, vì được nó nên đến.
A-nan, ông nên biết, vì sao nói Tư-đà-hàm:
vì các chúng sinh ít trí, chấp tướng giả về phải trái.
A-nan, ông nên biết, vì sao nói Tư-đà-hàm:
để chúng sinh tinh cần, khiến hiểu được như thế.
Thường khéo tu đa văn (nghe học nhiều), quyết định pháp sâu xa;
đạt được nghĩa chân thật, mau thành tựu bồ-đề.
A-nan, đó gọi là Như Lai Đẳng Chánh Giác vì các bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện nói Tư-đà-hàm. A-nan thưa: Thế nào gọi là Như Lai Đẳng Chánh Giác vì các bồ-tát ma-ha-tát nói A-na-hàm (quả vị thứ ba, nghĩa là "không trở lại" cõi Dục nữa)? Phật bảo A-nan: Bồ-tát ma-ha-tát vượt qua mọi tướng của thế gian, rốt ráo hạnh Phật, tâm không có chỗ để đi. Tuy biết đi và lại, mà thường không giữ tướng đi lại. Biết tất cả pháp không nương không trụ, cũng không đến, không trở về. Vì sao? Vì không thấy các pháp có đi hay không đi. Vượt qua hàng phàm phu, trừ ý tưởng phàm phu, không chấp ý tưởng về Phật, đạt pháp không trụ. Vì sao? Vì rốt ráo nơi pháp giới tịch diệt, cũng không thấy tướng sai khác giữa Phật và phàm phu. Xa lìa đường ác, trừ tham dục, không chấp các vị ngon, lìa bốn thực (bốn loại "thức ăn" nuôi sự sống: thức ăn thông thường, sự tiếp xúc của giác quan, ý muốn, và thức). Mở bày tri kiến, không giữ sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai quan điểm sai lầm của ngoại đạo về cái ta và thế giới). Không thấy có tướng, không chấp vô tướng, lìa hết cả có lẫn không. Đối với các cái chướng mà coi như tướng niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử). Không chuyển cũng không phải không chuyển, trừ cấu bẩn của đường ác. Hàng phục các ma (những thế lực ngăn trở người tu), xa lìa ngu si. Nhổ mũi tên vô minh (si mê, không thấy sự thật), làm cạn hạt giống vô minh, giết kẻ thù vô minh, soi sáng mà trừ tham và sân. Dứt các kết sử, mở bày các cõi hữu (các cõi sinh tồn trong sinh tử). Nhổ mũi tên ái dục, trừ mọi kiêu mạn. Hiểu rõ tướng các ấm, rốt ráo nơi chỗ sáng suốt. Thường vui với Phật thừa, cỗ xe không thể nghĩ bàn, đến được thật tướng của tất cả các pháp.
Bồ-tát ma-ha-tát nếu được như vậy thì ra khỏi bùn lầy, lìa mọi ràng buộc, được kho bản nguyện (kho tàng những lời nguyện ban đầu), cũng được kho tàng của chư Phật quá khứ và vị lai, cao nhất trong mọi kho báu chôn giấu, lại được chư Phật quá khứ dựng lập, mà tâm bình đẳng, không cao không thấp. Được cỗ xe như thế, đối với chúng sinh là cao nhất, hơn hết, bậc nhất, vô thượng. Bồ-tát ma-ha-tát rốt ráo Phật thừa, đối với tất cả pháp đều được vô tướng. Bồ-tát ma-ha-tát đối với các pháp dứt lưới nghi ngờ, chứng quả Bất hoàn (quả không trở lại, tức A-na-hàm).
Lại nữa, A-nan, bồ-tát ma-ha-tát dùng bốn hoằng thệ (bốn lời nguyện lớn: nguyện độ hết chúng sinh, dứt hết phiền não, học hết pháp môn, thành tựu Phật đạo) thu nhận tất cả chúng sinh, an lập tất cả chúng sinh, khiến đều vào Phật thừa, trụ nơi đạo bồ-đề. Thế nào là an trụ bồ-đề? Đó là đối với tướng chúng sinh, giác ngộ đúng như thật mà trụ trong cõi chúng sinh. Vì sao? Vì khéo biết cõi không, cõi không thể nghĩ bàn, lìa ý tưởng về chúng sinh. Vì sao? Cõi hiền thánh chính là cõi chúng sinh; cõi không thể nghĩ bàn chính là tướng không. Cũng không có chúng sinh, lìa các kết sử, giống như hư không không có hình tướng, thật không có gì, không nhiễm không chấp. Biết tất cả chúng sinh đều bình đẳng, không ra không mất. Rốt ráo bồ-đề thì lìa tướng chúng sinh, giống như cõi hư không, không có gì để biết. Vì sao? Vì không có pháp nào để được. Cái không được như vậy chính là tướng của tất cả pháp và tướng của chúng sinh. Điều tâm biết rõ thì chẳng phải biết rõ. Vì sao? Vì không có pháp để được; không được như thế tức là không chứng. Cho nên gọi là được A-na-hàm. Tất cả chúng sinh, tất cả các pháp, Phật, Pháp, Tăng… vượt ra khỏi tướng như thế, gọi là A-na-hàm. Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Không trở lại nữa, diệt pháp phàm phu, bỏ việc làm thế gian,
gọi là A-na-hàm. Biết không đi lại, không trụ không nương,
không có chỗ ở, cho nên không đến. Bỏ hàng phàm phu,
được Phật cứu hộ, không còn trở lại, gọi là A-na-hàm.
Pháp không có đi, cũng không tướng đến; không đến không đi,
gọi là A-na-hàm. Dứt các tham dục, không chấp bốn thực,
không lui đạo tràng, gọi là A-na-hàm. Diệt trừ tất cả
sáu mươi hai kiến, mà không chỗ đi, gọi là A-na-hàm.
Lìa mọi cõi hữu, tâm không tướng thường, hiểu rõ như thật,
cho nên không đến. Niết-bàn tịch diệt, lìa các phiền não,
diệt tướng đi lại, cho nên không đến. Dứt các đường ác,
lìa mọi cấu bẩn, chứng được niết-bàn, cho nên không đến.
Hàng phục kẻ thù, các tướng quân ma, vượt khỏi tên giả,
cho nên không đến. Nhổ tên vô minh, diệt mọi ái luyến,
bỏ ham dục lạc, cho nên không đến. Diệt các kết sử,
mở bày tướng ấm, được trí quyết định, gọi là A-na-hàm.
Nhổ gai lo phiền, phá núi kiêu mạn, khéo hiểu năm ấm,
gọi là A-na-hàm. Rốt ráo soi sáng, trang nghiêm Phật thừa,
ra bùn tham dục, gọi là A-na-hàm. Biết hết kho báu,
trên mọi kho báu, chỗ Phật an đặt, cho nên không đến.
An trụ tối thắng, Phật thừa vô thượng, dứt trừ các kết,
gọi là A-na-hàm. Dùng bốn hoằng thệ, dựng lập bồ-đề,
trụ bồ-đề rồi, cho nên không đến. Biết các cõi không
khó thể nghĩ bàn, trừ diệt các tưởng, cho nên không đến.
Đối với chúng sinh và tướng pháp giới, mà không chỗ được,
cho nên không đến. Tâm không nắm giữ, không theo các tướng,
an trụ bồ-đề, gọi là A-na-hàm. Cõi chúng sinh không,
không thể nghĩ bàn; biết pháp như vậy, cho nên không đến.
Như vậy, A-nan, chỉ bày A-na-hàm, các tướng không ngại,
an lập Phật pháp.
A-nan nên biết, Như Lai Đẳng Chánh Giác vì các bồ-tát ma-ha-tát, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện nói A-na-hàm. Phật bảo A-nan: Nay ta lại nói về A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, bậc đã dứt sạch phiền não, không còn sinh tử; nghĩa là "bậc đáng được cúng dường") của bồ-tát ma-ha-tát. Diệt mọi hành (mọi sự tạo tác), tu hạnh mà Phật đã làm, bỏ các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), mà vẫn làm cho tất cả chúng sinh thành thục, cũng dứt khổ não của tất cả chúng sinh — đó gọi là A-la-hán. Không thấy tướng chúng sinh, cũng không thấy tướng khổ não — đó gọi là A-la-hán. Diệt các sự chấp giữ, trụ nơi vô tướng, biết các pháp là không, lìa mọi tướng, đều không có gì; trừ cho chúng sinh mọi vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, hư dối), điên đảo, si mê; thấu đạt pháp không, không thể nghĩ bàn — vị A-la-hán ấy được bồ-đề không thể nghĩ bàn; vì thành tựu pháp như thế nên gọi là A-la-hán. Như chư Phật quá khứ nói pháp đúng như vậy, chư Phật vị lai và hiện tại cũng nói như vậy; không hý luận, đầy đủ trong sạch, giảng nói pháp bồ-đề chân thật — gọi là A-la-hán. An lập chúng sinh trụ nơi đạo bồ-đề mà không chấp giữ — gọi là A-la-hán.
Nên thực hành lòng từ của các ba-la-mật (các pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ), được lòng đại từ của Phật để làm đầy đủ cho chúng sinh; lòng từ vô tướng cũng có thể an lập tất cả chúng sinh; tu lòng từ như thế mà không phân biệt, không nắm tướng chúng sinh và tướng của lòng từ — gọi là A-la-hán. Vì tất cả chúng sinh mà nói pháp, nhưng đối với các pháp hoàn toàn không nắm lấy; nếu được như thế gọi là A-la-hán. Phân biệt chỉ bày căn, lực, giác, đạo, đối với chúng sinh không nhiễm không chấp — gọi là A-la-hán. Khéo biết tâm và hành của tất cả chúng sinh, khiến họ phát khởi bồ-đề; làm được như thế gọi là A-la-hán. Giảng nói tất cả các hành hữu vi mà không chấp giữ — gọi là A-la-hán. Cũng vì tất cả chúng sinh khác nói hạnh không chấp, hạnh không nắm giữ; nói như thế gọi là A-la-hán. Đi khắp các cõi Phật mà tâm không có tướng đi, đều đến được chỗ Phật, dùng trí vô tướng mà thấy như Phật thấy — gọi là A-la-hán.
Nếu được như thế, thành tựu cõi Phật, đầy đủ công đức, thì cũng gọi là phước điền (ruộng phước: bậc đáng được cúng dường, cúng vào thì sinh phước như gieo hạt vào ruộng tốt) không thể nghĩ bàn, bình đẳng, không cấu, thanh tịnh; phước điền của hạnh không; phước điền A-bệ-bạt-trí (bậc không còn thoái lui); phước điền thanh tịnh bậc nhất, không có tướng nữ nhân; phước điền lìa các kết sử và tham dục; phước điền như Phật chứng biết, dứt hết mọi cái chướng; phước điền hàng phục các ma và trần lao (phiền não làm nhọc nhằn tâm); phước điền chế phục hết tà kiến của ngoại đạo (những người theo đạo khác ngoài Phật pháp); phước điền của tất cả; phước điền trang nghiêm; phước điền lìa mọi sợ hãi; phước điền không tranh cãi; phước điền tịch diệt; phước điền thần thông; phước điền tối thắng; phước điền không hang ổ (không có chỗ bám trụ); phước điền vô tận; phước điền đầy đủ hạnh bồ-tát; phước điền được sự tự tại của Phật, cao nhất; phước điền được Phật hộ trì; phước điền biến hóa; phước điền khéo nói, dùng pháp ấn (dấu ấn xác chứng của chánh pháp) này in vào chúng sinh khiến được yên ổn; phước điền dùng mọi chuỗi ngọc trang nghiêm cõi Phật, quyết định niết-bàn tịch diệt. Cũng ở trong tất cả phước điền mà thành tựu phước điền như thế.
Biết tất cả pháp không sinh không diệt, gọi là A-la-hán. Trừ mọi nhiễm chấp, thấy người đến giận mình mà tâm không phiền, gọi là A-la-hán. Đối với tất cả pháp không nắm tướng, gọi là A-la-hán. Diệt trừ cái trí còn vướng tập khí (thói quen phiền não còn sót lại) (?), tu trí cao nhất mà mau chứng được, gọi là A-la-hán. Dùng oai nghi này dựng lập bồ-đề; có thế lực của bồ-đề, gọi là A-la-hán. Bồ-đề như thế cũng gọi là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn cũng gọi là bất động. Sự bất động như thế có thể khiến vô số ức loại chúng sinh an lập nơi bồ-đề, không chấp giữ, đều trụ nơi bình đẳng, đồng với tướng hoại diệt, tướng không có gì; biết tất cả pháp đều vào bồ-đề; trụ nơi chỗ không trụ — đó là A-la-hán. Biết như thế rồi, có thể vì chúng sinh nói pháp như vậy mà không nhiễm chấp; tuy có lời nói mà không có tướng nói; độ các chúng sinh mà cũng không nắm ý tưởng về chúng sinh. Đối với hai bên đoạn và thường (chấp chết là mất hẳn, và chấp có cái ta còn mãi), thân không lay động. Không dứt phiền não mà lìa kiêu mạn. Đối với tất cả pháp thì không sinh, tịch diệt, không hành. Không phá hoại tướng sắc (hình chất, thân thể), không phá hoại thọ, tưởng, hành, thức (cảm giác, nhận biết hình ảnh, ý chí tạo tác, sự hay biết phân biệt) và các pháp tướng của phàm phu, mà tâm không lay động. Vì cầu giải thoát mà an trụ nơi Phật pháp.
Cũng chẳng phải an trụ nơi sự giải thoát mang tướng quả Tu-đà-hoàn; nơi sự giải thoát mang tướng quả Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán; nơi thứ giải thoát do thấy sai lầm hết thảy, khởi các điên đảo mà chấp lấy trí tuệ Phật; thứ giải thoát do thấy sai lầm mà chấp lấy tâm bồ-đề; thứ giải thoát do thấy sai lầm mà tu bố thí vì bồ-đề; thứ giải thoát do thấy sai lầm mà tu giữ giới vì bồ-đề; thứ giải thoát do thấy sai lầm về sự não hại mà nhẫn nhục; thứ giải thoát do thấy sai lầm về lười biếng mà tinh tấn; thứ giải thoát do thấy sai lầm về tâm tán loạn mà thiền định; thứ giải thoát do thấy sai lầm về ngu si mà cầu trí tuệ; thứ giải thoát do thấy sai lầm về thanh văn và phàm phu; thấy sai lầm về cha mẹ, vợ con, trai gái, quyến thuộc — tất cả những thứ "giải thoát" như vậy. Thấy sai lầm mà tham đắm các dục, chịu vô lượng khổ não, rồi sinh thân ái, khởi nhiễm chấp; đó là pháp kết sử, là chỗ não hại. Trong pháp này sinh ra hai thứ tướng. Vì trừ vọng tưởng mà độ thoát chúng sinh, gọi là A-la-hán.
Vì trừ vọng tưởng tham cầu lợi lộc cúng dường, và ý tưởng về tại gia, xuất gia; đối với các pháp thấp hèn và pháp tối thắng đều bình đẳng, mà cũng không thấy đây là pháp phàm phu, kia là Phật pháp. Vì dứt vọng tưởng điên đảo như thế mà nói pháp giải thoát. Nếu muốn trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, giáo hóa thành tựu chúng sinh như thế, đó gọi là niết-bàn (?). [Người đời nghĩ rằng:] chúng sinh như thế không gọi là niết-bàn; chúng sinh như thế sinh vào các cõi hữu; chúng sinh như thế không sinh vào các cõi hữu; chúng sinh như thế thực hành bồ-đề; chúng sinh như thế không thực hành bồ-đề; chúng sinh như thế phá giới cấm; chúng sinh như thế thọ trì giới cấm; chúng sinh như thế gọi là có trí tuệ; chúng sinh như thế gọi là không trí tuệ. Nếu có chúng sinh khởi hai tâm mà sinh vọng tưởng, để trừ vọng tưởng của chúng sinh như thế mà nói: chẳng phải phước điền, cũng chẳng phải không phải phước điền. [Lại nghĩ:] chúng sinh như thế siêng năng tinh tấn; chúng sinh như thế không siêng tinh tấn; đây là pháp ngu si; đây là pháp người trí; đây là pháp nữ nhân; đây là pháp nam tử; đây là pháp thánh; đây là pháp chẳng phải thánh — khởi lên hai thứ ý tưởng. Vì trừ vọng tưởng hai tâm như thế, nên nói bồ-tát trụ nơi bồ-đề không thoái, cũng chẳng phải bồ-đề không thoái; có thọ ký bồ-đề (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật), cũng chẳng phải thọ ký bồ-đề; có gần tòa bồ-đề, chẳng gần tòa bồ-đề. Có hai tâm như thế thì khởi tưởng hư vọng: cho rằng bồ-đề như thế thì đạt được bồ-đề — bồ-tát như vậy không được bồ-đề, không được giải thoát chân thật. Nói tóm lại, chấp vào tất cả pháp đều là vọng tưởng. Cho nên, A-nan, A-la-hán vì dứt vọng tưởng của tất cả chúng sinh, khiến họ được giải thoát, nên có thể nói pháp vô tướng như thế. Đó gọi là A-la-hán của bồ-tát ma-ha-tát. Bấy giờ Thế Tôn nói kệ rằng:
Trừ mọi hành, lìa hạnh sinh tử, ra khỏi thế gian,
gọi là A-la-hán. Diệt kết phiền não, độ thoát tất cả
chúng sinh khổ đau, gọi là A-la-hán. Không thấy chúng sinh
cùng các kết sử, với pháp không cầu lợi, gọi là A-la-hán.
Diệt trừ vọng tưởng, trụ nơi không vọng tưởng, biết các pháp không,
gọi là A-la-hán. Biết không là tối thắng, mà được vô tướng,
dứt hết mọi tướng, gọi là A-la-hán. Diệt cho chúng sinh
tất cả tướng ác, bỏ hết mọi tướng, gọi là A-la-hán.
Trừ các bờ mé (các cực đoan), được pháp vô tưởng, mà tự chứng biết,
gọi là A-la-hán. Vì được bồ-đề khó thể nghĩ bàn,
phát tinh tấn thù thắng, gọi là A-la-hán. Nếu nói các pháp
không hủy không đục, an lập bồ-đề, gọi là A-la-hán.
Làm phước điền sạch, khiến chúng được vui, không thấy chúng sinh,
gọi là A-la-hán. Nếu nói các pháp, hết thảy không nắm,
không pháp, không phi pháp, gọi là A-la-hán. Giác, đạo, căn, lực,
chỉ bày cho chúng, được quả bậc nhất, gọi là A-la-hán.
Khéo biết chúng sinh, làm sạch bồ-đề, vì họ nói tướng này,
gọi là A-la-hán. Thế gian nói ra tất cả các hành,
với hành không chấp, gọi là A-la-hán. Thế Tôn dũng mãnh,
phước điền khó nghĩ; theo chỗ Phật ở, vì người diễn nói.
Nếu muốn thấy Phật, không thấy, không chẳng thấy, như Phật đã thấy,
gọi là A-la-hán. Là phước điền đáng cúng, phước điền hiền thánh,
tinh tấn vô thượng, gọi là A-la-hán. Xa lìa nhiễm dục,
với người giận mà không giận, cũng nói bồ-đề, gọi là A-la-hán.
Biết tất cả pháp tịch diệt vô tướng, cho nên bồ-đề
gọi là A-la-hán. Không lay một tướng, các cõi chúng sinh,
khiến vô số ức an trụ bồ-đề; chúng sinh, bồ-đề
đều trụ vô tướng, biết chúng bình đẳng, gọi là A-la-hán.
Được vô đẳng đẳng (bậc không ai sánh bằng, tức quả Phật), đồng với mọi pháp, mà biết vô tướng,
bồ-đề bình đẳng; hiểu được như thế, gọi là La-hán.
Biết pháp như thật, thanh tịnh không đục, vì chúng nói pháp
mà không chỗ nói, độ vô lượng chúng, cũng không lay động.
Không thấy chúng sinh, lìa bên đoạn thường, mà chúng đều thấy,
độ thoát khổ não; rốt ráo các pháp, không sinh không diệt,
mà dùng phương tiện độ thoát chúng sinh. Không hoại nơi sắc,
thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy, tức gọi giải thoát.
Đối với phàm phu mà không tướng động, dựng lập Phật pháp,
an trụ giải thoát, khiến cho chúng sinh không nghĩ quả báo.
Tướng giải thoát Phật, vì người nói pháp: kẻ chấp sai bồ-đề,
tu hành bố thí, giữ giới, nhẫn nhục — để trừ vọng tưởng ấy;
lười biếng biếng nhác, chấp tướng tinh tấn, trừ tướng giải thoát (?);
La-hán dạy rằng: sinh tưởng thiền định, ngu không trí tuệ;
để khiến giải thoát, nói A-la-hán, pháp vô tướng này,
trừ được hư vọng; nói pháp như thế, gọi là A-la-hán.
Chúng sinh hư vọng, chấp tưởng thanh văn, không tướng giải thoát;
La-hán nói pháp: cha mẹ vợ con, ngu si chấp giữ,
thì không phải bồ-đề, nhiễm chấp sinh tử; anh em chị em
lầm sinh thân ái; tịch diệt giải thoát, gọi là A-la-hán.
Tạo các nghiệp hành, tham chấp thân ái, thấy liền sinh luyến:
"vốn là thân ta", lại cùng nhiễm chấp, cùng nhau thương yêu,
không biết chia lìa, để ma tự tại, không lìa thế gian,
là điều cực ác. Lỗi lầm như thế, La-hán đã nói.
Đối với kết sử, đều được giác ngộ, cả hai hư vọng,
La-hán đã nói. Vì lợi nhiều người, thực hành không hý luận;
giải thoát như thế, La-hán đã nói. Tại gia, xuất gia
sinh nhiều vọng tưởng, phàm ngu chấp giữ; La-hán giải thoát.
Thấy nhà trói buộc, rộng bày chánh pháp; phàm ngu vọng tưởng,
La-hán giải thoát. Bỏ hàng phàm phu, Phật pháp không cầu lợi (?),
bỏ lợi, không lợi, gọi là A-la-hán. Thấy có cao thấp,
bao nhiêu loại khác, chúng sinh chấp tưởng; La-hán giải thoát.
Thành tựu chấp tướng, tu tập rất nhiều; chấp tướng như thế
khéo giải thoát được, được phước điền Phật, rốt ráo chân thật.
Lầm chấp ruộng này, La-hán giải thoát; không diệt, không chẳng diệt,
cũng vật, chẳng vật; tuy tu bồ-đề mà không được bồ-đề.
Giữ giới, phá giới, có trí, không trí; chúng sinh ngu si
khởi hai ý tưởng; người phần nhiều chấp, có bao nhiêu loại;
giải thoát tưởng ấy, La-hán đã nói. Tưởng là phước điền,
tưởng chẳng phước điền; phàm ngu không trí khởi đủ thứ tưởng.
Đối với nữ nhân và với nam tử, pháp thánh, không thánh,
khởi hai thứ tâm; chúng sinh như thế, phàm ngu không trí,
chấp giữ hai tưởng; La-hán giải thoát. Pháp thoái, không thoái,
có thọ ký, không thọ ký, gần ngồi bồ-đề, không giữ bồ-đề.
Được bồ-đề rồi, rốt ráo tịch diệt, lìa hẳn sinh tử;
kẻ chấp tưởng niết-bàn — [vì họ mà] dứt trói chúng sinh, diệt hết mọi tướng.
Cho nên La-hán là tên giải thoát; pháp bồ-tát vốn vậy:
hiện làm La-hán, không khởi pháp nhẫn (sự an nhiên chấp nhận chân lý các pháp vốn không sinh) — chính là trí La-hán.
La-hán như thế, bồ-tát không chê; tâm thường an trụ nơi
bồ-đề cao nhất.
Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: Nay ông nên biết, đó gọi là Như Lai Đẳng Chánh Giác vì các bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện nói A-la-hán. A-nan thưa: Thế nào Như Lai Đẳng Chánh Giác lại vì các bồ-tát ma-ha-tát nói tên Thanh văn? Phật dạy: A-nan, bồ-tát có thể khiến vô lượng a-tăng-kỳ (số nhiều không đếm được) chúng sinh, dùng tiếng Phật pháp khiến tất cả được nghe, nên gọi là Thanh văn (nghĩa đen: "người nghe tiếng"). Cũng khiến được nghe tiếng không thể nghĩ bàn; nghe tiếng ấy rồi, đối với bồ-đề không còn hý luận; dùng tiếng thanh tịnh khiến họ được nghe — cũng gọi là Thanh văn. Lại khiến được nghe rằng chỉ có niềm vui niết-bàn, không có niềm vui nào khác; nghe tiếng như thế cũng gọi là Thanh văn. Lại khiến được nghe căn, lực, giác, đạo, thiền định, giải thoát, các tam-muội, niệm xứ (bốn chỗ đặt sự chú tâm quán xét: thân, cảm giác, tâm, các pháp), chánh cần, chứng niết-bàn vô dư (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân và phiền não); pháp như thế khiến vô số chúng đều được nghe, cũng gọi là Thanh văn. Thân này là khổ, là không, là vô ngã (không có cái ta thật), mà tướng các ấm đều không thể nắm được; phàm phu ngu si phân biệt thân này, sai lầm khởi chấp giữ; nghe tiếng như thế cũng gọi là Thanh văn.
Lại được biết nhãn giới (cõi của mắt: con mắt cùng những gì mắt thấy) là giả dối không thật, cho đến Phật nhãn cũng đều đồng với nhãn giới, không thể nghĩ bàn; có thể khiến chúng sinh thấy đúng như thật; đối với tất cả pháp không có tướng thành tựu, gọi là thành tựu con mắt; pháp tướng như thế khiến chúng sinh nghe, gọi là Thanh văn. Như tiếng vang của tiếng gọi, khiến chúng sinh nghe, gọi là Thanh văn. Không nên chấp sai lầm vào tiếng; không có tướng tiếng, cũng không có gì để được; nghe tiếng như thế gọi là Thanh văn. Không nên đối với mùi hương mà nắm tướng hương, cũng không có gì để được. Ví như có người trong mộng ngửi thấy hương, thật ra không có hương; ở chỗ không có hương mà sai lầm khởi tưởng có hương, chỉ là điên đảo tự sinh phân biệt, rồi nắm lấy tướng hương, kẻ phàm ngu tin nhận; nghe tiếng như thế gọi là Thanh văn. Tướng của thiệt nhập (giác quan lưỡi, nơi nếm vị) là không, như một miếng thịt, không thể biết vị; cũng như đám bọt nước tụ lại, không thể lấy làm ví dụ; vì vượt khỏi ví dụ nên chẳng phải vị, chẳng phải đủ (?); phân biệt tướng vị, thật không có gì để được. Cõi vị như thế và cõi không thể nghĩ bàn bình đẳng không hai; lìa tâm, không niệm, cũng không suy nghĩ, thật không có tưởng của tâm; nghe tiếng như thế gọi là Thanh văn. Pháp mình đã biết đều khiến người khác nghe, gọi là Thanh văn. Nếu nghe về thân mà phân biệt tướng thân — tướng thân và thể tính vốn là không, chẳng sinh cũng chẳng không sinh — đó gọi là bồ-đề; khiến vô lượng chúng được nghe tiếng ấy, gọi là Thanh văn. Tâm tính không có thể, thật không có gì, đều như huyễn hóa (trò ảo thuật), chẳng sinh chẳng diệt; có thể khiến chúng sinh đều được nghe, gọi là Thanh văn.
Phật bảo A-nan: Pháp thí (sự bố thí bằng giáo pháp) của Thanh văn không thể nghĩ bàn; chứng được đạo này gọi là không thể nghĩ bàn. Dùng pháp thí không thể nghĩ bàn này có thể sinh ra bồ-đề. Vì sao? Vì hạt giống sinh ra thứ giống với nó. Lấy không quả làm quả, không phải do tài thí (bố thí của cải) mà được. Từ chỗ nghe mà tin hiểu, gọi là Thanh văn. Tài thí thì nhỏ bé, pháp thí là cao nhất. Pháp thí như thế không ganh ghét người khác, cũng không có tướng bố thí, không chấp vào việc thí này; ví như huyễn hóa, không phân biệt, không sinh mong cầu, không nắm tưởng bố thí, vì không mong cầu. A-nan nên biết, người bố thí như thế thành tựu bồ-đề. Từ chỗ nghe mà tin hiểu, gọi là Thanh văn. Dứt hết mọi tướng, lìa các kết sử, vượt trên tất cả tăng chúng thanh văn; phát tiếng lớn diễn nói Phật pháp. Vì sao? Vì được tiếng đầy đủ, vượt trên mọi âm thanh. Phát ra tiếng ấy rồi khiến người nghe Phật pháp, biết các tướng của tiếng chẳng một chẳng khác, thành tựu chánh tín (lòng tin chân chính); nói pháp không hai, cũng chẳng phải không không hai; nghe pháp như thế gọi là Thanh văn. Bấy giờ Thế Tôn nói kệ rằng:
Vô lượng chúng sinh nghe Phật pháp không thể nghĩ bàn;
bồ-tát biện tài rộng, đó gọi là Thanh văn.
Nghe rồi tin bồ-đề, không đục, không hý luận;
khiến tất cả đều nghe, đó gọi là Thanh văn.
Nghe niềm vui niết-bàn, niềm vui ấy bậc nhất;
khắp khiến nghe tịch diệt, đó gọi là Thanh văn.
Các lực cùng giác, đạo, niệm xứ với các căn;
mau được chỗ rốt ráo, đó gọi là Thanh văn.
Nghe thân này khổ, không, chẳng có tướng bền chắc;
bị tham, sân, si xâm, cho nên phân biệt thân.
Cũng nghe về nhãn nhập (giác quan mắt), không thật mà thấy thật;
chúng sinh phần nhiều ngu, phàm phu mù không trí.
Nếu được Phật nhãn rồi, thấy đúng không nghĩ bàn;
đạt được mắt như thế, không còn các ngu si.
Các pháp không thành tựu, tất cả chúng sinh nghe;
vì nhân duyên như thế, cũng gọi là Thanh văn.
Tướng của tất cả pháp, như tiếng vang tiếng gọi;
trong đó không người nghe, cũng không có người nói;
khiến vô số chúng nghe, đó gọi là Thanh văn.
Trong đây không gì nghe, không có kẻ nhiễm chấp;
ví như người trong mộng, tuy ngửi nhiều thứ hương,
không một thứ nào thành; biết thể hương như vậy,
xa lìa mọi cấu bẩn, cũng không người ngửi hương.
Sự giải thoát bồ-tát, là vì chúng sinh điên đảo.
Nghe lưỡi như miếng thịt, không thể biết được vị;
miếng thịt nếu biết vị, cũng phải biết bình đẳng.
Phân biệt tướng như thế, tham vị là xấu nhất;
cõi này khó nghĩ bàn, đó gọi là biết vị.
Quyết định biết vị rồi, bồ-tát không chấp gì;
khiến chúng nghe quyết định, đó gọi là Thanh văn.
Quán tướng phân biệt thân, bản tính không, không sinh;
nếu biết được chân thật: không sinh, không gì sinh ra;
bồ-đề tướng như vậy, cũng không sinh, không gì sinh;
khắp khiến chúng sinh nghe, đó gọi là Thanh văn.
Ý cũng biết như thế, thể tính không có gì;
vì không, không thể tính, khiến được tất cả nghe.
Như vật, pháp không sinh, không diệt cũng không hai;
không tướng, không chỗ thấy, đó gọi là Thanh văn.
Đều khiến nghe sự thí: pháp thí không nghĩ bàn;
tu hành hướng đạo tràng, thành tựu nơi bồ-đề.
Ví như gieo hạt giống, mỗi thứ được quả giống;
tu thí không nghĩ bàn, chứng đạo cũng như vậy.
Bố thí hết của cải, pháp thí là hơn hết;
tâm bỏ không tham ganh, đó gọi đạo bồ-đề.
Tâm thường không chấp giữ, tuy thí không nương cậy;
nếu thí được như thế, mau chứng được bồ-đề.
Lìa được tất cả tướng, bỏ hết các kết sử;
không có các nhiễm chấp, đó gọi là Thanh văn.
Tiếng ấy rất vi diệu, cao nhất trong mọi tiếng;
tiếng này khiến nghe xa: Phật pháp không nghĩ bàn.
Khiến tất cả đều biết: các tiếng không chỗ nương,
chẳng một cũng chẳng khác, đó gọi là Thanh văn.
Muốn khiến tất cả nghe lời chư Phật đã nói;
tùy theo tiếng pháp nghe, đều phát tâm bồ-đề.
Nghe trong các phước điền, phước điền Phật hơn hết;
theo chỗ Phật ở đâu, gần gũi đấng cứu đời.
Khiến nghe ba nghìn cõi (tam thiên đại thiên thế giới: một hệ thống vũ trụ gồm vô số thế giới) an trụ nơi hư không;
chúng sinh cũng như vậy, đều đồng tướng niết-bàn.
Cõi bốn đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo nên vật chất) được nói, phân biệt thành chúng sinh,
giống như tướng hư không, ngang với không nghĩ bàn.
Các cõi tướng như thế, cũng không ai biết được;
trong đó không sinh tử, không phiền, không niết-bàn.
Các pháp không chân thật, chúng sinh cũng đều vậy;
đó gọi cõi tịch diệt, sao lại thấy người sinh?
Vì vô lượng chúng sinh, ngày đêm thường nghe biết;
không chấp danh lợi mình, chỉ vì chúng sinh nói.
Nên biết Thanh văn này, muốn khiến tất cả nghe;
thật chẳng pháp Thanh văn, chỉ hiện làm Thanh văn.
Thế Hùng (đấng anh hùng của thế gian, tức Phật) dùng tên giả nói, cao nhất trong lời pháp;
cho nên biết chúng sinh, tất cả đều tướng như (đúng như vốn là, chân như).
Đó gọi là Thanh văn, vô lậu, trừ trói buộc;
giải thoát mọi kết sử, mà vì chúng sinh nói;
chỉ bày lìa các buộc, thanh tịnh, không xao động đùa cợt.
Thấy rồi vì người nói, Phật pháp cũng đều vậy;
không lâu sẽ được thấy, như pháp Phật đã nói.
Điều bồ-tát tu hành, với pháp không nhiễm chấp;
đó gọi là Thanh văn, không buộc mà thanh tịnh.
Cũng khiến tất cả nghe, như điều nghe mà tu.
A-nan, ông nên biết, ta dùng phương tiện nói;
biết Thanh văn như thế, bồ-tát không chỗ nương.
A-nan nên biết, đó gọi là Như Lai Đẳng Chánh Giác vì các bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện nói tên Thanh văn. A-nan thưa: Thế nào Như Lai Đẳng Chánh Giác lại vì các bồ-tát ma-ha-tát nói pháp Bích-chi Phật? Phật dạy: A-nan, bồ-tát thấy hiện tiền (thấy ngay trước mắt, trực tiếp) tất cả pháp. Thế nào là thấy hiện tiền? Đó là biết các pháp không tranh cãi, đều là tên giả; không phá hoại pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) mà vẫn thấy pháp, chứng pháp — đó gọi là Bích-chi Phật. Phật không thể nghĩ bàn. Đối với tất cả pháp và chúng sinh, đồng tướng niết-bàn, bình đẳng không sai khác, không hình không tướng, thanh tịnh tịch diệt. Thật tế, mé chúng sinh, mé niết-bàn giống như bóng, như huyễn, không có ranh giới, không có gì cả. Nơi các mé này cũng không có tướng mé; chẳng phải lời, chẳng phải nói, không chỗ nương, cũng không có gì để nói. Vì sao? Như cái ta là không, không sinh không diệt, cứ như thế mà biết mé chúng sinh; thì biết mé pháp, mé sinh tử chính là mé Phật. Biết mé như thế gọi là Bích-chi Phật.
Thấy hiện tiền nơi sắc: sắc tức gọi là sắc ấm (nhóm vật chất, hình thể). Sắc ấm hết rồi thì chỉ còn lời nói, không có ta, không có của ta. Vì sao? Như nói sắc ấm, chỉ có lời nói, là không, không sinh không diệt; lời nói không có tướng lời nói, làm sao dùng lời mà nói đây là sắc ấm? Cũng thấy hiện tiền thọ, tưởng, hành, thức, cho đến nói đây là thức ấm; biết thức ấm v.v. là tên giả, chỉ có lời nói; lời nói đều là không, không sinh không diệt, chẳng thật chẳng hư. Lời nói còn không có, huống gì tướng của ấm. Năm ấm như thế từ tên giả mà khởi — đó gọi là Bích-chi Phật. Vì sao? Nhân nơi tên chữ, lời nói mà làm thành sắc; sắc chỉ là tên giả. Không phải nhân cũng không phải chẳng nhân, mà nói gọi là nhân (?). Nhân duyên của ấm này là tướng không thể nói. Tất cả các pháp không nương không duyên; giác biết như vậy gọi là Bích-chi Phật. Bấy giờ Thế Tôn nói kệ rằng:
Thấy hiện tiền mọi pháp, đều biết không tranh cãi;
không sinh cũng không hoại, không có tướng đục loạn.
Thấy hiện tiền mọi pháp, bản tính đều không lặng;
thể tướng như thế ấy, thì không gì quyết định.
Thấy hiện tiền rốt ráo, tất cả pháp cũng vậy;
đó gọi là chánh trí; Duyên giác (tên khác của Bích-chi Phật, người giác ngộ nhờ quán nhân duyên) không nghĩ bàn.
Chúng sinh và niết-bàn, mé trước không tìm được;
mé này không có sinh, Phật cũng khó nghĩ bàn.
Như chúng sinh, niết-bàn, không sinh, không chỗ ra;
nếu pháp không tướng sinh, đó gọi là niết-bàn.
Chúng sinh và niết-bàn, đều như bóng trong nước;
có hình, không chúng sinh, đó gọi là niết-bàn.
Chúng sinh và niết-bàn, tất cả nói tên giả;
không sinh cũng không diệt, chỉ có tên chữ giả.
Tướng lời nói như vậy, biết không có chúng sinh;
nghĩa này nên phải biết: chúng sinh tức niết-bàn.
Tất cả lời nói không, không tâm cũng không pháp;
dùng lời nói chẳng lời, quyết định không người biết.
Mé chẳng lời, không nương, lời nói cũng không trụ;
tướng lời nói như vậy, chúng sinh không nghĩ bàn.
Chúng sinh và niết-bàn, thật tế, chẳng thật tế;
ra khỏi được yên ổn, mãi về nhà tịch diệt.
Mé của mọi chúng sinh, giống như bóng, tiếng vang;
không nhân cũng không duyên, thật tế không nghĩ bàn.
Gốc của tất cả pháp, chỉ dùng tên giả nói;
mé này không có gì, không được tướng tên chữ.
Thật tế không lời nói, cũng không ai biết được;
vì không, không thật tế, chúng sinh không nghĩ bàn.
Thật tế không lời nói, lời nói không thành gì;
tướng chân thật như như (đúng như vốn là, không hề đổi khác), chúng sinh cũng không mé.
Tướng lời nói tự không, chẳng nhờ lời mà biết;
như điều ông đã nói, chúng sinh không ai nghĩ.
Tướng thật tế như vậy, chẳng suy nghĩ biết được;
đó là Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính, tức Phật) nói: Bích-chi khó nghĩ bàn.
Thấy hiện tiền sắc ấm, chỉ có tên chữ giả;
tính tướng ấm như thế, thường lìa khỏi lời nói;
không có tướng chân thật, mới gọi là xuất thế (vượt khỏi thế gian).
Biết các ấm như thế, bản tính không chỗ trụ;
sắc này không có gì, tên giả làm thành ấm;
chỉ có tên chữ không, không sinh cũng không diệt.
Lời nói và các pháp, không có chỗ quyết định;
nếu không có lời nói, đó gọi nói sắc ấm.
Thấy hiện tiền thống ấm (tức thọ ấm, nhóm cảm giác), tưởng, hành cũng như vậy,
cho đến thức ấm thảy, chỉ có lời nói giả.
Thấy ấm không thể nói, lìa khỏi tất cả tướng;
bản tính không có gì, không sinh cũng không trụ.
Như điều nói chân thật, xa lìa tất cả pháp;
biết các tướng như vậy, thể tính không chỗ trụ.
Điều tên giả nói ra, nói ấm thảy cũng không;
biết lời nói không rồi, không sinh cũng không diệt.
Lời nói và các pháp, không có chỗ quyết định;
nếu không có lời nói, đó gọi là thức ấm.
Ấm này lìa lời nói, không thể đo lường được;
tướng không sinh không diệt, cũng không có chỗ nương.
Giải thoát các phiền não, chẳng nghiệp, chẳng quả báo;
chẳng giác cũng chẳng ấm, chẳng lời, chẳng niết-bàn.
Tưởng này không quyết định, cũng không có trí tuệ;
trong ngoài không tìm được, không lười biếng, siêng năng;
không xao động, nghi hoặc, cũng không có thành tựu;
không kinh, không sợ hãi, không có tất cả sắc;
cũng không thấy cái không, vô tướng cũng như vậy;
không có tướng một, khác, chẳng buộc cũng chẳng cởi.
Tất cả các tiếng nói, tiếng ấy không chỗ vào;
đó gọi là Luật-đà (?), lời nói không với tới.
Rốt ráo nơi thấy hiện tiền, mà nói pháp vô tận;
được tam-muội này rồi, không chấp vào lời nói.
Trí này nếu hiện tiền, đều gọi A-luật-đà (?);
Luật-đà đồng các pháp, im lặng mà diễn nói.
Ở đây thấy hiện tiền điên đảo (?), không theo nhân duyên khác;
đó gọi là Chánh Giác, Duyên giác không nghĩ bàn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video