Thiên 1 — Quyển 1: Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Thiếu Hạo, Chuyên Húc, Cao Tân, Đường Nghiêu, Ngu Thuấn

 Thập di ký (Ghi chép những chuyện sử sách bỏ sót), quyển một

 Xuân Hoàng Bào Hy

 Xuân Hoàng là một tên hiệu khác của Bào Hy (tức Phục Hy, vị vua thần thoại thời thượng cổ). Đất nước nơi ông đóng đô có châu Hoa Tư. Có một bà mẹ thần dạo chơi ở đó, bỗng có cầu vồng xanh quấn quanh bà, rất lâu mới tắt. Bà liền thấy mình có mang, mười hai năm sau thì sinh ra Bào Hy. Ông đầu dài, mắt dài, răng như răng rùa, môi như môi rồng, lông mày có sợi lông trắng, râu dài rủ chấm đất.

 Có người nói: Tuế tinh (tức sao Mộc, người xưa cho rằng cứ mười hai năm nó đi hết một vòng trời) mười hai năm đi hết một vòng trời, nay việc mang thai mười hai năm là hợp với thời trời. Lại nghe nói thánh nhân ra đời đều có điềm lành. Xưa kia Nhân Hoàng (một trong ba vị vua đầu tiên thời thần thoại) mình rắn chín đầu, có mặt từ thuở trời đất mới mở. Lúc ấy mặt trời, mặt trăng có quầng hai lớp, núi sáng, biển lặng. Từ đó về sau, gò hóa thành hang, đời đời dời đổi, khó mà đếm xuể. Bàn về đức thánh thì Bào Hy vượt các vua trước. Lễ nghĩa và văn vật (những thành tựu văn hóa như lễ nhạc, chế độ, đồ dùng) bắt đầu có từ đây.

 Ông bỏ lối ở tổ, ở hang, đổi lối ăn đồ sống tanh, lập lễ giáo để dẫn dắt văn hóa, làm ra khiên giáo để chấn chỉnh việc võ. Ông dùng tơ tằm làm đàn sắt (một loại đàn dây cổ), nặn đất làm huân (ống thổi bằng đất nung). Lễ nhạc từ đó mà hưng thịnh. Ông điều hòa gió tám phương để vạch ra bát quái (tám quẻ, tám hình vạch tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm, là gốc của Kinh Dịch), chia sáu ngôi (sáu hào, sáu vạch trong một quẻ) để định lục tông (sáu đối tượng thờ cúng được tôn kính, theo nhiều nhà chú giải là bốn mùa, nóng lạnh, mặt trời, mặt trăng, sao và nước hạn).

 Lúc ấy chưa có chữ viết. Ông dùng com-pa đo trời mà vẽ thành hình, dùng thước vuông đo đất mà lập phép, xem đường đi của ngũ tinh (năm hành tinh: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), chia các độ của bóng nắng (đo bóng mặt trời để tính thời gian), sai khiến quỷ thần để lập các việc thờ cúng, xét thế đất để định sông núi, đặt ra việc cưới gả để sửa sang đạo làm người. "Bào" nghĩa là "bao", tức là bao chứa muôn vật. Ông dùng vật hy sinh (con vật giết làm lễ tế) dâng lên trăm thần, dân phục đức thánh của ông, nên gọi là Bào Hy, cũng gọi là Phục Hy. Ông thay đổi tính chất hỗn độn (trạng thái mù mịt nguyên sơ, chưa phân định) của đời trước, dùng văn hóa làm cho việc dạy dỗ được yên ổn (?), nên gọi là Mật Hy. Ông ban đức lớn khắp thiên hạ, muôn dân không ai không tôn kính.

 Ông lấy đức Mộc mà xưng vương (theo thuyết ngũ hành, mỗi đời vua ứng với một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; hành Mộc ứng với phương Đông và mùa xuân), nên gọi là Xuân Hoàng (vua mùa xuân). Sự sáng suốt của ông soi khắp tám cõi, nên gọi là Thái Hạo. "Hạo" nghĩa là sáng. Ông ở phương Đông, nuôi dưỡng và làm cho muôn loài sinh sôi, hợp với đức Mộc. Âm nhạc của ông ứng với âm Giốc (một trong năm âm của nhạc cổ là cung, thương, giốc, chủy, vũ; âm giốc ứng với hành Mộc), nên hiệu là "Mộc Hoàng".

 Viêm Đế Thần Nông

 Viêm Đế bắt đầu dạy dân dùng cày bừa, tự mình siêng năng việc đồng áng, các loại lúa thóc tốt tươi. Đức thánh cảm động đến đâu thì điềm lành hiện ra đến đó. Nấm thần mọc ra màu lạ, mầm thiêng trổ bông tốt. Trên đất liền mọc sen đỏ, mọc thành đôi như cái lọng. Sương thơm nhỏ giọt, chảy xuống thành ao, nhân đó dùng làm vườn nuôi rồng. Cỏ chu thảo (cỏ đỏ, một điềm lành) bò lan khắp đường phố, khanh vân (mây lành nhiều màu, điềm thái bình) sum suê trên các bụi cây. Ông đắp viên khâu (đàn tế hình tròn) để tế mặt trời buổi sáng, trang trí thềm ngọc để vái ánh sáng ban đêm. Ông tấu nhạc hòa của chín tầng trời, trăm thú cùng múa, bát âm (tám loại nhạc cụ làm từ tám chất liệu: kim loại, đá, tơ, tre, bầu, đất, da, gỗ) hòa hợp, cây cỏ đá núi đều tươi nhuận.

 Bấy giờ có mây trôi rưới xuống một thứ nước, gọi là "hà tương" (nước của ráng mây). Ai uống vào thì đắc đạo (đạt đạo, thành tiên), sống lâu hơn cả trời đất. Có thứ ngọc ở Thạch Lân, gọi là "Dạ minh" (sáng ban đêm), lúc tối ném xuống nước thì nổi lên mà ánh sáng không tắt. Vào thời ấy, sự chất phác của thời Bào Hy dần được đổi thay, người ta biết phân biệt công dụng của các văn vật. Bấy giờ có chim sẻ đỏ ngậm cây lúa chín bông. Hạt nào rơi xuống đất, vua liền nhặt lên đem trồng ở ruộng; người ăn lúa ấy thì sống đến già mà không chết. Vua lấy đồng ở Tuấn Hoàn để làm đồ dùng. Tuấn Hoàn là tên một ngọn núi. Dưới núi có giếng vàng, khí trắng phủ trên miệng giếng. Người trèo lên chỗ ấy thì nghe tiếng sấm sét vang dưới đất. Kim loại trong giếng mềm dẻo, có thể dùng để buộc, cột đồ vật.

 Lời người biên chép: Kính xét sách Chu Dịch nói: Phục Hy thuộc thời thượng cổ, ngắm hình tượng trên trời, xét lẽ dưới đất, cúi ngửa quan sát nhị nghi (hai cực của vũ trụ, tức trời và đất), sắp đặt muôn hiện tượng. Đức lớn của ông thấu đến chốn mờ mịt sâu xa, sự giáo hóa thần diệu của ông thông suốt đến chỗ tinh túy nhất. Vì thế Hà đồ và Lạc thư (bức đồ hiện ra trên sông Hoàng Hà và bản chữ hiện ra trên sông Lạc, tương truyền là nguồn gốc của bát quái và các phép trị nước) ghi lại dấu tích, sông Hà, sông Lạc phô bày văn tự. Ông thay đổi chất thái tố (trạng thái vật chất nguyên sơ thuở ban đầu), đổi lối giáo hóa thuần hậu xa xưa. Ngôi vị của tam tài (ba yếu tố lớn: trời, đất, người) đã được lập, ý nghĩa của tứ duy (bốn giềng mối đạo đức: lễ, nghĩa, liêm, sỉ) mới được mở rộng. Lễ nhạc và văn vật bắt đầu từ đó.

 Xuống đến các đời sau, dần dần thay đổi và kế thừa nhau. Sách Bát sách ghi lại nếp xưa xa xôi của ông, sách Cửu khâu chép sự giáo hóa thuần hậu (cả hai đều là sách cổ nay đã mất), đều được ghi rõ trong sổ sách, xếp vào kho của quan giữ sử. Tôi đã khảo nghiệm các kinh sách trước, xét kỹ các lời dạy cũ, xếp sự việc theo sách phép tắc, lấy chứng cứ ở các sách, thu thập rộng ý kiến trăm nhà, cốt cho rõ ràng có thể làm bằng. Xét sách Sơn hải kinh nói: "Núi Đường Đế có ngọc nổi trên nước; đất Vu Lư phần nhiều cây có vân." Nếu không phải đạo chân thật, tục chất phác, lẽ hợp với ý huyền nhiệm, khế hợp với bốn mùa, tinh linh hòa với đức, thì những điều lạ của điềm lành làm sao mà đến được! Cho nên khi vết tích cảm ứng, lòng thành hiển lộ thì thần đất không giấu báu vật, lòng thần (?) trừ điều hại, các loài khác tính cũng ắt thuần phục. Vì thế mới có sương rơi thành ao, nuôi rồng thành vườn. Đến đời Hạ, các đời nối nhau dằng dặc, có chức quan nuôi rồng. Xét các sách xưa thì chức ấy được lập từ đó.

 Hiên Viên Hoàng Đế

 Hiên Viên xuất thân từ nước Hữu Hùng. Mẹ ông tên là Hạo Xu. Ông sinh vào ngày Mậu, ngày Kỷ (theo lịch can chi, hai can Mậu và Kỷ thuộc hành Thổ), nên lấy đức Thổ mà xưng vương. Bấy giờ có điềm lành là sao vàng xuất hiện. Ông khảo định lịch pháp, bắt đầu làm ra chữ viết. Ông đội mũ miện, mặc áo rủ dài (ý nói trị nước ung dung không cần ra sức), nên có bài tụng về áo cổn long (áo lễ thêu rồng của vua). Ông đổi lối đi bè mà làm ra thuyền chèo, các loài dưới nước vì thế nhảy múa mừng, biển xanh vì thế lặng sóng. Ông đi thuyền trên sông, dìm ngọc bích xuống nước (để tế thần sông), thì có bầy trạch mã (ngựa đầm, ngựa thần báo điềm lành) cùng hí vang, sơn xa (xe tự nhiên hiện ra trong núi, một điềm lành) đầy khắp đồng. Ông thổi ngọc luật (ống bằng ngọc dùng để định âm chuẩn và đo khí tiết), chỉnh tuyền hành (dụng cụ thiên văn bằng ngọc để xem đường đi của các sao).

 Ông đặt bốn quan sử để giữ bản đồ, sách vở; dùng những người có chín đức hạnh để cai quản muôn nước. Chín đức hạnh là: hiếu thảo, nhân từ, văn nhã, thành tín, lời nói đúng mực, trung thành, cung kính, dũng cảm, nghĩa khí. Dùng họ để xem xét trời đất, thờ cúng muôn thần, nên cũng gọi là những bề tôi có chín đức. Gió nam ấm thổi đến, các chân nhân (người tu đạo đã đắc đạo, bậc tiên) tụ hội, ông bèn rời bỏ cõi đời trên Côn Đài, để lại mũ, kiếm, ngọc đeo và giày. Côn Đài là chỗ cao chót vót nhất của Đỉnh Hồ, dưới đó có dựng quán. Vua cưỡi rồng mây mà đi. Những miền xa lạ, những cõi xa xôi đến nay vẫn trông về đó mà tế.

 Vua dùng kim loại thần đúc đồ, trên đều khắc chữ. Sau khi vua lên trời, các quan xem chữ khắc thì đều là chữ thời thượng cổ, phần nhiều đã mòn mất, sứt mẻ. Phàm những gì vua làm ra, xây dựng, đều khắc ghi năm tháng; lời văn và nét chữ đều chất phác. Vua ban lệnh cho trăm quan và các bề tôi được nhận sự dạy dỗ về đạo đức: trước hết bày khuê ngọc (thẻ ngọc quan cầm khi vào chầu) lên chiếu đan bằng cỏ lan, cỏ bồ, đốt hương trầm du, giã các thứ báu vật thành bột, lấy nhựa trầm du hòa thành bùn để trát lên mặt đất, nhằm phân biệt ngôi thứ sang hèn, người Hoa và người ngoài. (Việc này chép từ sách Phong thiện ký.)

 Vua sai Phong Hậu mang sách, Thường Bá vác kiếm, sáng đi chơi sông Viên, tối về bến Âm, đi muôn dặm mới nghỉ một lần. Sông Viên như cát bụi, chân giẫm lên thì lún, sâu không đo được. Gió lớn thổi cát như sương mù, trong đó có nhiều rồng thần, cá, ba ba, đều bay lượn được. Có sen đá màu xanh, cứng mà rất nhẹ, theo gió lả lướt, phủ trên mặt sóng, một thân trăm lá, nghìn năm mới nở một hoa. Đất ấy còn có tên là "Sa lan", nghĩa là cát dâng lên thành sóng. Tiên nhân Ninh Phong ăn cá bay mà chết, hai trăm năm sau sống lại. Cho nên bài tụng bảy chữ của Ninh tiên sinh khi chơi biển cát có câu: "Sen xanh rực rỡ nghìn năm nở, trăm tuổi chết tạm vì ăn cá bay." Chính là hoa này, cá này.

 Thiếu Hạo

 Thiếu Hạo lấy đức Kim mà làm vua. Mẹ ông là Hoàng Nga, ở trong cung ngọc, dệt vải ban đêm. Có khi bà ngồi bè gỗ đi chơi ban ngày, qua bến mênh mông Cùng Tang. Bấy giờ có một cậu bé thần, dung mạo đẹp tuyệt vời, xưng là con của Bạch Đế (vị thần cai quản phương Tây), tức tinh khí của sao Thái Bạch (sao Kim), giáng xuống bờ nước, cùng Hoàng Nga tiệc tùng vui chơi, tấu nhạc Biện Quyên (?), dập dềnh rong chơi quên cả về. Cùng Tang ở bờ biển phía Tây, có một cây dâu đứng một mình, thẳng lên nghìn tầm (tầm là đơn vị đo chiều dài thời cổ, khoảng tám thước), lá đỏ quả tím, một vạn năm mới ra quả một lần, ăn vào thì sống lâu hơn cả trời đất.

 Con Bạch Đế cùng Hoàng Nga thả thuyền trên biển, lấy cành quế làm cột, kết cỏ thơm làm cờ, khắc ngọc thành hình chim cưu (một loài chim như chim gáy) đặt trên đầu cột, vì cho rằng chim cưu biết thời tiết bốn mùa. Cho nên sách Xuân Thu truyện gọi nó là "ty chí" (chim báo tiết đông chí, hạ chí), chính là vậy. Cái tướng phong (dụng cụ xem hướng gió đặt trên cột cao) ngày nay là hình dạng còn sót lại từ đó. Con Bạch Đế cùng Hoàng Nga ngồi bên nhau, gảy đàn sắt làm bằng gỗ ngô đồng, gỗ tử ở đỉnh Đồng. Hoàng Nga tựa đàn mà hát trong trẻo:

 "Trời trong đất rộng mênh mông thay, muôn vật xoay vần biến hóa khôn lường. Ôm trời bát ngát nhìn xanh thẳm, ngồi bè lướt nhẹ tới gần mặt trời. Đi đâu vậy? Đến chốn Cùng Tang, lòng biết hòa vui, vui chẳng dứt."

 Người đời gọi chỗ vui chơi là "trong vườn dâu". Kinh Thi, phần Vệ phong có câu: "Hẹn ta trong vườn dâu", có lẽ cũng thuộc loại này. Con Bạch Đế hát đáp:

 "Bốn góc tám bờ xa khó tới cùng, đuổi ánh theo bóng đến tận cõi nước. Cung ngọc đêm lặng, bên hiên ngồi dệt. Gỗ tử có vân ở đỉnh Đồng thẳng nghìn tầm, chặt gỗ làm đồ thành đàn cầm đàn sắt. Tiếng hát trong vang vui khôn cùng, đến bờ biển bến nước mà nghỉ ngơi."

 Khi Hoàng Nga sinh ra Thiếu Hạo, ông có hiệu là Cùng Tang thị, cũng gọi là Tang Khâu thị. Đến thời Lục quốc (sáu nước thời Chiến Quốc), Tang Khâu Tử viết sách về âm dương, chính là con cháu dòng ấy. Thiếu Hạo làm chủ phương Tây, một hiệu là Kim Thiên thị, cũng gọi là Kim Cùng thị. Bấy giờ có năm con phượng, mỗi con mang màu ứng với phương của mình (theo ngũ hành, mỗi phương ứng với một màu), cùng đậu ở sân vua, nhân đó gọi ông là Phượng Điểu thị. Vàng kêu trong núi, bạc trào lên từ đất. Có khi chúng như loài rùa, rắn, chợt lại giống hình người, hình quỷ. Có dòng nước uốn khúc cũng như hình rồng phượng, có núi quanh co cũng như thế rồng cuộn, nên mới có tên núi Rồng, núi Rùa, nước Phượng. Người ta cũng nhân đó lấy làm họ: đời sau có họ Long Khâu, thấy chép trong Nghệ văn chí của Ban Cố; họ Xà Khâu, thấy chép trong Tây Vương Mẫu thần dị truyện.

 Chuyên Húc

 Đế Chuyên Húc họ Cao Dương, là cháu của Hoàng Đế, con của Xương Ý. Xương Ý ra bờ sông, gặp một con rồng đen cõng bức đồ bằng ngọc đen. Bấy giờ có một ông già nói với Xương Ý: "Ông sinh con, đứa con ắt hợp với đức Thủy mà làm vua." Mười năm sau, Chuyên Húc ra đời, trên tay có vân như hình rồng, lại có hình bức đồ ngọc. Đêm ấy Xương Ý ngửa trông lên trời, thấy sao Bắc Thần (sao Bắc Cực) sa xuống, hóa thành ông già. Đến khi Chuyên Húc lên ngôi, điềm lạ, phúc lành đều tụ về; những nước trước không theo chính sóc (lịch pháp do triều đình ban hành; theo lịch ấy tức là thần phục) cũng vượt núi vượt biển mà đến.

 Vua bèn vái thần linh bốn phương, các chư hầu cầm khuê ngọc làm lễ, trăm quan đều có thứ bậc. Người có đức văn thì được ban chuông và khánh (nhạc cụ bằng đá, treo lên mà gõ); người có đức võ thì được ban khiên và giáo. Có chuông vàng nổi, có khánh sáng chìm; lấy lông chim phất vào thì tiếng vang xa trăm dặm. Có thứ đá nổi trên nước, nhẹ như bèo, như rong, lấy làm khánh không cần mài giũa. Đến lúc muôn nước vào chầu, tấu nhạc Hàm Anh, âm thanh trong trẻo mà dày dặn, làm chim trên mây rơi xuống, cá voi vùng vẫy, nước biển lặng sóng. Có thanh kiếm Duệ Ảnh, có thể bay vút lên không trung; nếu bốn phương có giặc, kiếm này bay lên chỉ về phương đó thì đánh tất thắng; lúc chưa dùng, nó thường ở trong hộp mà kêu như rồng gầm, hổ rống.

 Phía bắc biển Minh có nước Bột Đê. Người nước ấy đều mặc áo lông chim, không có cánh mà bay được, đứng giữa trưa không có bóng, sống đến nghìn tuổi. Họ ăn rong ở sông Hắc Hà, uống nhựa cây quế ở núi Âm Sơn. Họ nương gió mà bay, cưỡi sóng mà đến. Đất Trung Quốc khí hậu ấm, áo lông chim của họ dần dần tự rụng. Vua bèn đổi cho họ trang phục bằng da báo vằn. Họ dâng vòng ngọc đen, màu như sơn đặc, và cống một nghìn con ngựa non màu đen. Vua dùng ngựa ấy kéo xe bánh sắt, rong ruổi đến những miền xa lạ. Người nước ấy theo gió thả thuyền trên sông Hắc Hà mà trở về nước.

 Phía bắc sông Ám có cây quế tía mọc thành rừng, quả như quả táo, các vị tiên ăn quả ấy. Bài thơ bốn chữ về việc hái thuốc của Hàn Chung có câu: "Quế sông Ám, quả to như táo. Được mà ăn, sống lâu hơn trời."

 Cao Tân

 Phi của Đế Khốc (tức Cao Tân) là con gái họ Trâu Đồ. Hiên Viên trừ bỏ kẻ hung ác Xi Vưu, dời những người lành trong dân của Xi Vưu đến đất Trâu Đồ, dời những kẻ ác đến miền Hữu Bắc. Tổ tiên của bà lấy tên đất đặt làm tên họ, sau chia thành họ Trâu và họ Đồ. Người con gái ấy đi không chạm đất, thường đạp lên gió mây, dạo chơi ở vùng sông Y, sông Lạc. Vua bèn hẹn gặp, rồi cưới làm phi. Phi mỗi lần nằm mơ nuốt mặt trời thì sinh một con trai, cả thảy tám lần mơ, sinh tám con trai. Đời gọi họ là "Bát thần" (tám vị thần), cũng gọi là "Bát dực" — "dực" nghĩa là sáng —, cũng gọi là "Bát anh", cũng gọi là "Bát lực", ý nói thần lực và sự anh minh của họ giúp tạo thành muôn vật, muôn triệu dân đều thấm nhuần sự sáng suốt thần diệu của họ.

 Có nước Đan Khâu dâng vò mã não để đựng cam lộ (sương ngọt, điềm lành xuất hiện khi vua có đức). Đức của vua thấm đến tận những miền xa lạ, nên sương ngọt được dùng đầy trong bếp. Mã não là một loại đá, loại ở phương Nam là tốt hơn cả. Ngày nay những người giỏi phân biệt ngựa, khi ngựa chết thì bổ óc nó ra xem (tên "mã não" đọc giống "óc ngựa"). Óc có màu như máu thì ngựa ấy ngày đi muôn dặm, có thể bay lên không; óc màu vàng thì ngày đi nghìn dặm; óc màu xanh thì tiếng hí nghe xa mấy trăm dặm; óc màu đen thì xuống nước lông bờm không ướt, ngày đi năm trăm dặm; óc màu trắng thì khỏe mà hay nổi giận. Ngày nay làm đồ vật phần nhiều dùng loại màu đỏ; nếu do người làm ra thì phần nhiều không thành đồ, lại rất vụng về. Người nước ấy nghe tiếng ngựa hí thì biết óc nó màu gì.

 Đất Đan Khâu có loài quỷ dạ xoa câu bạt (?), có thể lấy óc ngựa màu đỏ làm bình, làm chậu và nhạc cụ, đều tinh xảo, nhẹ và đẹp. Người Trung Quốc ai dùng đồ ấy thì yêu ma không thể đến gần. Có thuyết nói rằng mã não là máu của quỷ dữ đông lại mà thành. Xưa Hoàng Đế trừ Xi Vưu, các kẻ hung ác bốn phương và các loài yêu ma, xác lấp đầy sông, đầy hang, máu dồn thành vực, xương chất như núi. Trong vài năm, máu đông lại như đá, xương trắng như vôi, mỡ chảy thành suối. Cho nên phương Nam có suối Phì Tuyền (suối mỡ), có núi Bạch Ác (núi đất trắng), trông cao chất ngất như sương tuyết. Lại có Đan Khâu, cứ nghìn năm cháy một lần, Hoàng Hà nghìn năm trong một lần, bậc vua chí thánh coi đó là điềm lành lớn. Đồng nội Đan Khâu có nhiều máu quỷ, hóa thành đá đỏ, tức là mã não. Thứ đá ấy không thể chặt, gọt, chạm khắc, mà chỉ có thể đúc thành đồ vật.

 Vào thời Hoàng Đế, vò mã não được đưa đến; đến thời vua Nghiêu vẫn còn, cam lộ ở trong luôn đầy mà không cạn, gọi là "bảo lộ" (sương báu), đem chia ban cho các quan. Đến thời vua Thuấn, sương đã dần vơi. Sương theo đời vua suy hay thịnh: đời thuần hậu thì sương đầy, đời bạc bẽo thì sương cạn; đến thời Tam đại (ba triều Hạ, Thương, Chu) thì đã vơi hơn so với thời Đào Đường (triều đại của vua Nghiêu). Vua Thuấn dời vò báu lên núi Hành Sơn, vì thế trên núi Hành có đàn Bảo Lộ. Vua Thuấn dựng Nguyệt quán (lầu ngắm trăng) dưới đàn để ngắm trăng ban tối. Vua Thuấn đi tuần thú phương Nam đến núi Hành, trăm quan và các chư hầu đều được ban nước sương ấy. Bấy giờ có mây khí bốc lên từ đàn sương, vua lại dời vò báu lên Linh Lăng. Vua Thuấn mất, vò chìm xuống đất.

 Đến thời Tần Thủy Hoàng, khi khơi dòng sông Mịch ? (chữ hỏng, có lẽ là sông Mịch La) thành khe nhỏ, chảy thẳng từ Trường Sa đến Linh Lăng, người ta đào đất được một cái vò bằng ngọc đỏ, chứa được tám đấu (đấu là đơn vị đong lường thời cổ), ứng với số tám phương, ở phía trước gian chính của miếu vua Thuấn. Người đời sau có được, nhưng không biết là của năm tháng nào. Đến thời Hậu Hán, Đông Phương Sóc nhận ra nó; Sóc bèn viết bài Bảo ủng minh (bài minh về vò báu, minh là thể văn khắc ghi trên đồ vật) rằng: "Mây báu sinh ra ở đàn sương, gió lành nổi lên ở lầu trăng; trông ba bình như chỉ đầy một thước, nhìn tám phương rộng lớn như dải lụa quấn quanh." Ba bình là ba núi trong biển: một là Phương Hồ, tức Phương Trượng; hai là Bồng Hồ, tức Bồng Lai; ba là Doanh Hồ, tức Doanh Châu (ba núi tiên ngoài biển). Núi có hình như cái bình. Ba núi này trên rộng, giữa hẹp, dưới vuông, đều như do người làm ra, giống như núi Hoa Sơn trông như được gọt mà thành. "Bát hồng" là tên gọi tám phương; "hồng" nghĩa là lớn. Lên lầu trăng mà trông bốn biển, ba núi, thì thấy đều như đống gạo nhỏ, như dải lụa quấn vậy.

 Đường Nghiêu

 Vua Nghiêu tại ngôi, đức thánh sáng tỏa khắp nơi. Ở bờ sông Hà, sông Lạc, người ta được một tấm ngọc vuông mỗi bề một thước, vẽ hình trời đất. Lại được điềm lành là ngọc bích bằng vàng, chữ rõ ràng, ghi lại sự khởi đầu của trời đất và muôn vật. Tứ hung (bốn kẻ hung ác thời ấy) đã bị trừ, người lành đến quy phục; vua chia chức, đặt quan, các đạo lý thường hằng được sắp đặt có thứ tự. Vua bèn sai Đại Vũ khơi sông, ngăn đầm. Làng Hữu Ngô, đất Hữu Bắc không có tai họa, yêu quái. Các loài lặn dưới nước, bay trên trời đều tự thuần phục.

 Ở vùng đất cũ của Châu U, phía bắc núi Vũ Sơn, có một loài chim hót hay, mặt người mỏ chim, tám cánh một chân, lông màu như chim trĩ, đi không chạm đất, tên là Thanh Địch (?), tiếng hót như tiếng chuông, khánh, sênh, vu (sênh và vu là những loại kèn làm bằng bầu và ống tre). Sách Thế ngữ nói: "Chim Thanh Địch hót là đời thái bình." Cho nên vào đời thịnh trị sáng suốt, chim bay hót ở các đầm nội, âm thanh hợp với luật lữ (hệ thống mười hai âm chuẩn của âm nhạc cổ), chỉ bay chứ không đi. Đến khi vua Vũ trị yên nước và đất, chim đậu ở sông núi; nơi nào chim tụ lại thì ắt có thánh nhân ra đời. Từ thời thượng cổ, khi đúc các vạc và đồ dùng, người ta đều vẽ hình chim ấy, những lời minh, lời tán ca ngợi nó đến nay không dứt.

 Vua Nghiêu lên ngôi được ba mươi năm, có một chiếc bè lớn nổi trên biển phía Tây, trên bè có ánh sáng, ban đêm sáng, ban ngày tắt. Người miền biển trông ánh sáng ấy lúc lớn lúc nhỏ, như sao và trăng mọc lặn. Bè thường trôi quanh bốn biển, mười hai năm đi hết một vòng trời, hết vòng lại bắt đầu, tên là "Quán nguyệt tra" (bè xuyên trăng), cũng gọi là "Quải tinh tra" (bè treo sao); người có lông cánh (tức tiên) đậu nghỉ trên đó. Các vị tiên ngậm sương mà súc miệng thì ánh sáng mặt trời, mặt trăng như tối đi. Đến cuối đời Ngu, đời Hạ, không còn ghi chép việc bè hiện hay ẩn nữa. Người đi biển vẫn truyền lại sự thần diệu, lớn lao của nó.

 Phía tây biển phía Tây có núi Phù Ngọc. Dưới núi có hang lớn, trong hang có nước, màu như lửa; ban ngày lờ mờ không sáng, ban đêm thì chiếu ra ngoài hang; dù sóng vỗ dồn dập, ánh sáng vẫn không tắt, gọi là "âm hỏa" (lửa âm, lửa cháy trong nước). Vào đời vua Nghiêu, ánh sáng ấy bừng lên, hóa thành mây đỏ, ánh đỏ rực rỡ chiếu rọi, trăm sông trong lặng. Người đi biển khắc ghi lại, gọi là "trầm nhiên" (lửa cháy chìm dưới nước), để ứng với vận đức Hỏa (vua Nghiêu được coi là làm vua theo hành Hỏa).

 Vua Nghiêu tại ngôi bảy mươi năm, năm nào cũng có chim loan non (loan là loài chim thần giống phượng) bay đến tụ lại, kỳ lân dạo chơi ở đầm nội, cú vọ trốn ra tận sa mạc xa. Có nước Chi Chi dâng chim Trùng Minh, còn có tên là "Song tình" (hai con ngươi), nghĩa là mỗi mắt có hai con ngươi. Chim hình như gà, tiếng kêu như phượng. Có lúc chim rụng hết lông, chỉ dùng cánh trụi mà bay. Nó có thể vồ đuổi các mãnh thú như hổ, sói, khiến tai họa, yêu quái và các loài ác không thể gây hại. Người ta cho nó ăn cao ngọc. Có năm chim đến mấy lần, có khi mấy năm không đến. Người trong nước ai cũng quét dọn cửa nhà, mong chim Trùng Minh đến. Khi chim chưa đến, người trong nước hoặc khắc gỗ, hoặc đúc kim loại thành hình con chim ấy, đặt ở cửa, thì các loài yêu ma xấu xa tự lùi tránh. Người đời nay mỗi năm vào ngày mồng một Tết, hoặc khắc gỗ, đúc kim loại, hoặc vẽ con gà lên cửa sổ, chính là dấu vết còn lại của tục ấy.

 Ngu Thuấn

 Vua Thuấn tại ngôi mười năm, có năm ông già đến chơi ở kinh đô. Vua Thuấn tôn kính họ như thầy; khi họ nói chuyện thì bàn đến sự khởi đầu của trời đất muôn vật. Vua Thuấn nhường ngôi cho vua Vũ, năm ông già bỏ đi, không biết đi đâu. Vua Thuấn bèn lập đền thờ năm sao để tế họ. Đêm ấy có năm ngôi sao dài hiện ra, gió nam ấm nổi lên bốn phía, năm hành tinh xếp thành một hàng như chuỗi ngọc, mặt trời và mặt trăng cùng mọc như hai nửa ngọc bích ghép lại (đều là điềm lành lớn), điềm lành đầy đủ cả. Muôn nước phải qua nhiều lần thông dịch mới đến được.

 Có nước Đại Tần, dân nước ấy đến chầu, vua bèn hỏi về số tai họa và điềm lành. Họ đáp: "Xưa kia ngoài Bắc Cực có biển Đồng, sóng sôi sục cao vút, ẩn vào trong mặt trời. Ở đó có cá lớn, có giao long lớn (loài rồng ở dưới nước), không lường được hình dạng; chúng thở hơi ra thì tám cõi đều tối, rung vây thì năm núi lớn chao đảo như sóng. Vào thời vua Nghiêu, nước lụt bao quanh núi gây hại, giao lớn quấn lên trời; giao quấn trời thì ba sông đều tràn, biển và sông chảy làm một." Ba sông là Thiên Hà (sông trời), Địa Hà (sông đất) và Trung Hà (sông giữa). Ba dòng nước này có lúc thông, có lúc tắc; khi bậc chí thánh trị đời thì nước đều trong, không có bọt trôi. Đến khi con của vua là Thương Quân làm loạn thiên hạ thì cá lớn hút mặt trời, giao quấn quanh trời — đó là lời bịa đặt. Lời này nói cá hút mặt trời làm cho sao và mưa đều rơi xuống, e cũng là tựa đúng mà sai. Vì vậy khiến người đời sau mê lầm, gán vào những lời vô căn cứ; ở đây chỉ chọn lấy những chỗ ham chuộng sự hiểu rộng và điều kỳ lạ, chép lại những chuyện kỳ dị, tráng lệ mà thôi.

 Vua Thuấn được chôn ở đồng Thương Ngô. Có loài chim như chim sẻ từ Đan Châu bay đến, nhả ra khí năm màu, mịt mù như mây, tên là "Bằng tiêu tước" (chim sẻ cưỡi mây), có thể bay thành đàn ngậm đất đắp thành mồ. Chim này có thể đổi hình, đổi màu, đậu trên rừng cao. Ở trên cây thì là chim, đi trên đất thì là thú, biến hóa không thường. Nó thường chơi ở bờ biển Đan, thỉnh thoảng đến đồng Thương Ngô. Chim ngậm những hạt cát xanh như ngọc, chất thành gò đống, gọi là "Châu khâu" (gò ngọc). Những hạt ấy nhẹ và nhỏ, gió thổi bay lên như bụi, gọi là "Châu trần" (bụi ngọc). Ngày nay ở ngoài Thương Ngô, người miền núi đi hái thuốc thỉnh thoảng nhặt được đá xanh tròn và sạch như ngọc; uống vào thì không chết, đeo vào thì thân nhẹ. Cho nên tiên nhân Phương Hồi trong bài tán bảy chữ khi chơi núi Nam Nhạc có câu: "Bụi ngọc tròn sạch, nhẹ lại sáng, người có đạo uống vào được sống lâu."

 Cách phía tây Ký Châu hai vạn dặm có nước Hiếu Dưỡng. Theo tục nước ấy, người sống đến ba trăm tuổi, dệt cỏ tranh làm áo, tức thuộc loại "người ở đảo mặc áo cỏ" nói trong sách Thượng thư. Người chết thì chôn giữa đồng, trăm loài chim ngậm đất đắp mồ, bầy thú đào huyệt, không đắp nấm mộ, không trồng cây. Ai có cha mẹ chết thì khắc gỗ làm hình, thờ như lúc còn sống. Người nước ấy dũng mãnh, có thể cắn vỡ kim loại và đá, lưỡi đầu vuông mà gốc nhỏ. Tay họ vật được nghìn quân (quân là đơn vị trọng lượng thời cổ, bằng ba mươi cân); lấy móng tay vạch đất thì suối lớn trào chảy. Họ giỏi nuôi chim thú, xuống biển bắt cù long (loài rồng nhỏ có sừng), nuôi trong nhà tròn để dùng vào việc tế lễ.

 Xưa Hoàng Đế đánh Xi Vưu, trừ các kẻ hung ác, riêng nêu khen nơi này là làng hiếu dưỡng (hiếu thảo nuôi cha mẹ); muôn nước không ai không kính ngưỡng, nên vua Thuấn phong là nước Hiếu Nhượng. Khi vua Thuấn nhận ngôi do vua Nghiêu nhường, nước ấy mang ngọc và lụa đến chầu, được đặc biệt tiếp đón bằng lễ dành cho khách quý, khác hẳn với các tộc Nhung, Địch (các tộc người ngoài biên giới) khác. Đến cả chim thú, côn trùng cũng ứng theo âm dương. Đến ức vạn năm (?) thì núi xoay một vòng, biển cạn một lần, cá và giao lên sống trên cạn, có con quạ đỏ to như chim bằng (loài chim khổng lồ trong truyền thuyết), lấy cánh che trên giao và cá. Giao lấy đuôi đập vào trời để cầu mưa, cá hút ánh sáng mặt trời, trời mờ mịt tối như khi nhật thực, các sao cùng mưa rơi xuống. Vua Thuấn bèn cầu đảo thần linh của biển và núi, muôn nước đều khen là bậc thánh. Đức của vua thấm đến đâu thì mọi điềm lành đều đến đó.

 Nước Nam Tầm có hang động, nguồn nước ngầm, phía dưới thông với mạch đất. Trong đó có rồng lông, cá lông, thỉnh thoảng chúng lột xương ở đầm rộng. Cá và rồng ở chung một hang. Nước ấy dâng rồng lông, một con cái một con đực, vì thế mới đặt chức quan nuôi rồng. Đến đời Hạ, việc nuôi rồng không dứt, nhân đó lấy chức ấy làm tên họ. Khi vua Vũ khơi sông thì cưỡi con rồng này. Đến khi bốn biển đã yên ổn, hợp về một mối, mới thả rồng ra chỗ khúc sông.

 Lời người biên chép: Xét sách Xuân Thu truyện nói: "Sao rơi như mưa mà đêm vẫn sáng." Sách Hoài Nam Tử nói: "Kỳ lân đánh nhau thì có nhật thực, nguyệt thực; cá voi chết thì sao chổi hiện ra." Những chuyện mặt trăng tròn khuyết, mặt trời mặt trăng bị che khuất, chưa thấy sách thánh ghi rõ sự biến đổi; còn sao bột, sao chổi (các loại sao có đuôi, bị coi là điềm dữ) và khí độc yêu quái thì đã được ghi là tai họa, điềm lạ trong sách vở. Chuyện kỳ lân đánh nhau, cá voi chết thì chưa từng nghe trong các kinh sách trước. Tìm trong những lời dạy chính thống thì e là mờ mịt, không thấy.

 Lời người biên chép: Tôi đã khảo xét các sách, thấy từ Phục Hy đến Hiên Viên, Thiếu Hạo, Cao Tân, Đường (vua Nghiêu), Ngu (vua Thuấn), việc nhường ngôi nối nghiệp tiếp nối nhau, các điềm lành được nêu tên và phân loại, nhưng không đời nào thịnh bằng đời vua Nghiêu. Xét sách Dịch vĩ (loại sách sấm vĩ đời Hán, dùng lời lẽ thần bí để giải thích Kinh Dịch) nói: vua Nghiêu là tinh khí dương, đức hợp với đạo Càn (đạo trời), như lời mở đầu sách cổ "xét đời xưa", được gọi là bậc thượng thánh. Chỉ có trời là lớn, chỉ có vua Nghiêu noi theo được trời. Vua nhường nghiệp cho họ Ngu, gọi là hợp nhau như hai nửa của tấm phù (thẻ tín vật chia đôi để làm bằng), sáng như mặt trời mặt trăng.

 Bởi vì sách vở thì xa xôi, năm tháng thì dằng dặc, đức nghiệp mỗi đời ghi chép một khác, dấu vết thần diệu mỗi nơi một khác. Xét những lời truyền lại từ thời cổ, tìm những lời bàn chung ở các đời giữa, thì thấy đạo giáo hóa so le không đều, điềm lành nối nhau xuất hiện; muốn chỉ rõ các thuyết, sao tránh khỏi mơ hồ! Chuyện tinh linh u ẩn mờ mịt, bậc chí thánh còn không bàn đến, sao có thể lấy cái hiểu biết nông cạn mà phán là có hay không! Lưu Tử Chính (tức Lưu Hướng, học giả đời Hán) nói: "Phàm nghe người khác truyền lại không bằng chính tai mình nghe, chính tai nghe không bằng chính mắt thấy." Vì sao vậy? Vì sự biến hóa thần diệu chợt hiện chợt mất, lúc ra lúc ẩn khó lường, không phải cái học hời hợt có thể khảo xét tính toán, không phải lẽ thường có thể suy đoán được.

 Đến như những chuyện lạ về rồng lửa, chim nước, những loài như mây, phượng, kỳ lân, côn trùng, hình dạng của võng lượng (loài yêu quái ở núi sông) và trăm loài quái vật, những hình tượng chợt hiện chợt mất, nương gió mây mà tự sinh ra, nhân vàng ngọc mà biến hóa, thì chưa được ghi đủ trên vạc nhà Hạ (chín cái vạc vua Vũ đúc, trên khắc hình các loài quái vật khắp nơi), thực cũng chưa được chép trong Sơn hải kinh. Những chuyện hoang đường về bè xuyên trăng, những thuyết về chim Trùng Minh, quả quế; lửa dương phát ra từ cây băng, sâu âm sinh ra trong núi lửa; dân đổi ruột, dân lưỡi ngược; cảnh lột xương, thịt rồng; những loài nương gió mây mà sinh ra, ngậm mưa sương mà sinh sôi lúc nhúc — những điều ấy đã được nêu là quái lạ trong các sách đồ, lại thấy được ghi là kỳ vĩ trong các sách chép chuyện. Xa gần mênh mông, văn chương truyền lại mờ mịt, trăm nhà viển vông, ai cũng chuộng những điều lạ này, chứ không phải chỉ giữ khư khư văn chữ theo một thuyết mà thôi.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video