Thiên 2 — Quyển 2: Hạ Vũ, Ân Thang, nhà Chu

 Thập di ký (sách "ghi chép những chuyện bị sót lại"), quyển hai

 Hạ Vũ (vua Vũ, người lập ra nhà Hạ)

 Vua Nghiêu sai Hạ Cổn trị thủy (khơi dòng, đắp đê, chống lụt). Chín năm trôi qua mà ông không làm nên công trạng gì. Cổn tự gieo mình xuống vực Vũ Uyên, hóa thành con cá đen. Con cá thường vểnh râu, giũ vảy, nằm vắt ngang trên những đợt sóng dài; ai thấy cũng gọi là "Hà tinh" (vị thần tinh của sông). Vực Vũ Uyên thông nguồn với sông và biển. Dân ven biển dựng miếu thờ Cổn trong núi Vũ Sơn, bốn mùa đều cúng tế. Người ta thường thấy cá đen cùng giao long (loài rồng sống dưới nước) nhảy vọt lên khỏi mặt nước, khiến người xem kinh hãi.

 Đến khi vua Thuấn sai Vũ khơi thông sông ngòi, định yên núi non, lúc Vũ vượt biển lớn thì có ba ba khổng lồ và cá sấu kết lại làm cầu, lúc qua núi biếc thì có rồng thần kéo xe. Vũ đi khắp những miền đất nơi mặt trời, mặt trăng mọc và lặn, chỉ riêng đất núi Vũ Sơn là không đặt chân tới. Những điều ấy đều do đức thánh của ông cảm động trời đất mà có.

 Về chuyện hồn Cổn biến hóa, mỗi thuyết nói một khác: việc hóa thần thì giống nhau, nhưng màu sắc và hình dạng thì khác. "Huyền ngư" (cá đen) và "hoàng năng" (con năng màu vàng; năng là một loài thú giống gấu, có thuyết cho là con ba ba ba chân), bốn âm ấy lẫn lộn với nhau. Khi chép đi chép lại, chữ "Cổn" có khi bị viết thành chữ có bộ "ngư" (cá) đặt bên chữ "huyền" (đen). Các điều còn ngờ và các thuyết khác nhau, đều ghi sơ lược ở đây.

 Lời ghi chép (lời bàn của người chỉnh lý sách) rằng: Việc làm ra chữ viết bắt đầu từ viên sử quan đời Hiên Viên (tức Hoàng Đế, vị vua thời thượng cổ). Thời ấy đạo còn chất phác, phong tục thuần hậu, văn chương chuộng sự mộc mạc. Xuống đến đời Đường, Ngu (đời vua Nghiêu và vua Thuấn), rồi đến Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu), các đời cách nhau xa xôi, năm tháng trải dài. Các bậc thánh và các nhà nho học rộng lo đạo lý bị thiếu sót, mai một.

 Vì thế những sách "ngọc điệp kim thằng" (sách làm bằng thẻ ngọc, buộc dây vàng, là văn tế cáo trời trong lễ lớn của bậc đế vương) và những văn bản viết bằng lối chữ "trùng chương điểu triện" (lối chữ cổ có nét như hình sâu bọ, hình chim), hoặc được giấu kín trong hang núi, rừng đầm, cất trong vách nhà; hoặc gặp lúc tang tóc loạn lạc, việc giữ gìn kinh sách bị bỏ dở. Sử sách và văn chương thời trước có khi trôi dạt sang nước khác. Vì thế hình chữ theo thói tục mà sai lệch dần, âm đọc và ý nghĩa theo từng vùng mà đổi khác.

 Trải qua đời Thương, đời Chu, lại qua đời họ Doanh (tức nhà Tần) và nhà Hán, sách viết trên thẻ tre và lụa bị đốt, bị rách nát, sách cổ còn sót lại tàn lụi gần hết. Người sau xét kỹ những phần còn lại sau khi mục nát, mọt ăn, lại thu nhặt các lời truyền miệng. Nhờ vậy mới có chuyện chữ "kỷ hợi" được sửa đúng điều ngờ trước kia, và chữ "tam thỉ" được chỉ ra là chép sai về sau (điển: sách sử chép "quân Tấn cùng ba con lợn qua sông"; Tử Hạ, học trò Khổng Tử, chỉ ra rằng phải là "ngày kỷ hợi quân Tấn qua sông", vì chữ "kỷ" giống chữ "tam" là ba, chữ "hợi" giống chữ "thỉ" là lợn).

 Những điều Tử Niên (tức Vương Gia, tác giả sách này) thuật lại có liên quan đến muôn đời xa xưa, phù hợp với lời thánh nhân. Nhặt câu chữ để tìm lý lẽ thì những lời này có lẽ cũng có thể dựa vào được. Sách Thượng Thư nói: "Vua Nghiêu xử tội Cổn ở núi Vũ Sơn." Sách Xuân Thu truyện (tức Tả truyện) nói: "Thần hồn của Cổn hóa thành con năng màu vàng, đi vào vực Vũ Uyên." Vậy là ở trên núi thì biến thành con năng, xuống nước thì hóa thành cá. Thú thì dựa vào núi, cá thì nương vào nước; mỗi loài theo bản tính của mình mà biến hóa. Ở đây đã xét kỹ trong kinh điển chính thống, lại tìm thêm các thuyết lặt vặt; điều nào như thật, điều nào na ná, đều ghi sơ lược.

 Vua Vũ đúc chín cái đỉnh (cửu đỉnh: chín cái vạc đồng lớn, tượng trưng cho chín châu và quyền làm chủ thiên hạ). Năm cái để ứng với phép dương, bốn cái để tượng trưng cho số âm (âm dương: hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật; số lẻ thuộc dương, số chẵn thuộc âm). Vua sai thợ dùng "kim loại cái" đúc đỉnh âm, dùng "kim loại đực" đúc đỉnh dương. Trong đỉnh lúc nào cũng đầy nước, dùng để xem khí tượng mà đoán điềm tốt xấu. Đến đời vua Kiệt nhà Hạ, nước trong đỉnh bỗng sôi lên. Đến lúc nhà Chu sắp mạt, cả chín đỉnh đều rung chuyển. Đó đều là điềm báo sự diệt vong. Các bậc thánh nhân đời sau theo dấu vua Vũ, đời nào cũng đúc đỉnh.

 Vua Vũ dốc hết sức khơi ngòi đào rãnh, dẫn nước sông, san bằng núi. Có rồng vàng kéo đuôi đi phía trước, rùa đen cõng bùn xanh đi phía sau. Rùa đen là sứ giả của Hà tinh (thần tinh của sông). Dưới cằm rùa có con dấu, chữ trên dấu đều là chữ triện cổ (lối chữ cổ nét tròn, dùng khắc ấn), ghi tên núi sông của chín châu. Chỗ nào vua Vũ đã khơi đào đều lấy bùn xanh đắp lên làm dấu, rồi sai rùa đen đóng ấn lên trên. Người ngày nay đắp đất làm mốc ranh giới, chính là hình ảnh còn sót lại của việc ấy.

 Vua Vũ đục núi Long Quan, núi này cũng gọi là Long Môn. Ông đến một hang đá rỗng, sâu mấy chục dặm, tối om không thể đi tiếp được, bèn vác đuốc mà tiến vào. Có một con thú hình như con lợn, ngậm viên ngọc dạ minh (ngọc phát sáng trong đêm), ánh sáng tỏa ra như ngọn nến. Lại có con chó xanh vừa đi trước vừa sủa. Vua Vũ ước chừng đi được mười dặm thì không còn biết là ngày hay đêm nữa. Rồi thấy trời dần sáng ra, thấy con lợn và con chó lúc nãy biến thành hình người, đều mặc áo đen. Lại thấy một vị thần mình rắn mặt người.

 Vua Vũ bèn trò chuyện với thần. Thần liền đưa cho Vũ xem bức đồ Bát quái (tám quẻ: tám hình ký hiệu ghép bằng vạch liền và vạch đứt, tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm, dùng để giải thích sự biến đổi của vạn vật) bày trên một tấm bảng vàng. Lại có tám vị thần đứng hầu bên cạnh. Vua Vũ hỏi: "Bà Hoa Tư sinh ra người con thánh, phải chăng là ngài?" Thần đáp: "Hoa Tư là thần nữ của chín dòng sông, chính bà đã sinh ra ta." Rồi thần lấy một thẻ ngọc trao cho Vũ, dài một thước hai tấc, để hợp với số mười hai giờ (một ngày đêm chia làm mười hai canh giờ), bảo dùng nó để đo trời đất. Vua Vũ liền cầm thẻ ấy mà bình định nước và đất. Vị thần mình rắn ấy chính là Hy Hoàng (tức Phục Hy, vị vua thời thượng cổ, tương truyền là người vạch ra Bát quái).

 Lời ghi chép rằng: Dấu vết của thần linh khó mà tìm được, chốn u tối thì không phân biệt được gì. Trong khoảng mờ mịt "chẳng nghe chẳng thấy" ấy, điều tai nghe mắt thấy dễ làm người ta mê hoặc. Nhưng nếu suy xét những lẽ huyền bí thì sách cổ cũng đã có chỉ rõ. Vì thế mới có chuyện Bành Sinh hiện hình giả ở Bối Khâu (điển: Tề Tương công đi săn ở Bối Khâu, gặp con lợn lớn, người theo hầu bảo đó là công tử Bành Sinh, người từng bị Tương công sai giết), chuyện Triệu vương hiện hình thành con chó xanh (điển: Lã hậu nhà Hán bị một con chó xanh vồ vào nách, bói ra thì là hồn Triệu vương Như Ý, người bị bà giết hại). Những chuyện ấy đều chép đủ trong sách sử nước Lỗ, và đã ứng nghiệm rõ ràng ở nước Tề và nhà Hán.

 Thời xa xưa, các đời cách nhau, sự việc khác nhau nhưng thần linh thì như nhau. Những chuyện kỳ quái như thú ngậm ngọc tỏa sáng như nến, xét về tinh linh thì đều cùng một lẽ. Còn dấu vết mênh mông của vua Vũ, nguồn cội mịt mù của thần linh, thì không phải người đời sau tầm thường có thể suy xét được. Xem từ Phục Hy đến Hạ Vũ, năm tháng xa xôi, các đời dằng dặc, cho nên các ngài có thể cùng tỏa sáng với mặt trời mặt trăng, hòa hợp với âm dương. Muôn đời trăm vua, lòng khác nhau mà dấu tích đều đạt đến (?); hiểu thấu then chốt, hợp với đạo thì xem muôn năm như một sớm một chiều, thu bao nhiêu kiếp (kiếp: theo nhà Phật là khoảng thời gian cực kỳ dài) vào trong một tấc bóng ngày. Vậy sao còn than rằng chuyện quỷ thần có thể gạt bỏ (?), mà ngờ việc Phục Hy và vua Vũ gặp nhau!

 Ân Thang (vua Thang, người lập ra nhà Thương, còn gọi là nhà Ân)

 Thuở nhà Thương mới bắt đầu, có thần nữ Giản Địch đi chơi ở cánh đồng trồng dâu, thấy một con chim đen đẻ trứng rơi trên mặt đất. Quả trứng có vân năm màu, thành hình chữ "tám trăm". Giản Địch nhặt lấy, đựng vào giỏ ngọc, phủ lên bằng dải lụa đỏ. Đêm ấy nàng mộng thấy thần mẫu bảo: "Ngươi ôm quả trứng này sẽ sinh ra con thánh, để nối đức Kim." (Kim đức: theo thuyết Ngũ hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, mỗi triều đại ứng với một hành; ở đây nói triều đại mới ứng với hành Kim.) Giản Địch bèn ôm quả trứng, một năm thì có thai, qua mười bốn tháng sinh ra Tiết (thủy tổ nhà Thương). Nhà Thương giữ ngôi được tám trăm năm, đúng với chữ trên quả trứng. Tuy có lúc gặp nạn hạn hán, con cháu đời sau vẫn hưng thịnh.

 Phó Duyệt đi làm thuê, mặc áo màu đỏ đất của kẻ khổ sai, giã đất đắp tường nơi núi sâu để tự nuôi thân. Ông mộng thấy mình cưỡi mây bay vòng quanh mặt trời. Ông bói bằng cỏ thi (một loại cỏ, thân dùng để bói theo Kinh Dịch), được quẻ "lợi kiến hầu" (có lợi cho việc dựng nước, lập chư hầu). Hơn một năm sau, vua Thang đem ngọc và lụa đến mời ông làm A Hành (chức tể tướng, quan đứng đầu triều đình).

 Vua Trụ (vua cuối cùng nhà Thương) u mê, làm loạn, muốn đánh các chư hầu, bèn sai Phi Liêm, Ác Lai giết hại người hiền, cướp đồ quý của họ, đem chôn dưới đài Quỳnh Đài. Trụ lại sai bọn Phi Liêm đi mê hoặc các nước lân cận trong vùng "hầu phục" (vùng đất của chư hầu nằm gần kinh đô nhất, theo cách chia đất thành nhiều vòng tùy xa gần kinh đô), làm cho lửa báo hiệu nổi lên nối nhau. Trụ lên đài nhìn xem lửa ở đâu, rồi dấy quân sang đánh nước ấy, giết vua, bắt dân, thu đội nữ nhạc, mặc sức dâm loạn tàn ác. Thần và người đều căm giận.

 Thường có chim đỏ ngậm lửa bay đến, sáng chói như sao, làm rối ánh lửa báo hiệu. Trụ bèn rối trí, sai các nước dập tắt lửa báo hiệu. Nhờ vậy muôn vạn dân đen mới vui mừng, các nước mới yên ổn. Đến khi Vũ Vương đánh Trụ, có người tiều phu và đứa trẻ chăn trâu trèo lấy tổ chim trên cao, được một chiếc ấn ngọc, chữ khắc rằng: "Thủy đức sắp diệt, vận Mộc đang thịnh" (nghĩa là triều đại ứng với hành Thủy sắp mất, triều đại ứng với hành Mộc đang lên). Chữ đều là lối chữ đại triện (lối chữ cổ đời Chu), ghi rằng vận số nhà Ân đã hết, còn đức thánh của họ Cơ (họ của vua nhà Chu) đang thịnh. Vì thế thiên hạ chia làm ba phần thì hai phần đã theo về nhà Chu. Cho nên đám dân quê mộc mạc than rằng nhà Ân sao mất muộn thế, mong nhà Chu sao đến chậm thế.

 Sư Diên là nhạc công nhà Ân. Từ khi có âm nhạc, đời đời nhà ông giữ chức ấy. Đến Sư Diên thì tinh thông thuyết âm dương, hiểu rõ thiên văn, không ai lường được ông là người thế nào. Ông sống qua các đời cách nhau rất xa, khi thì xuất hiện, khi thì ẩn đi. Đời Hiên Viên, ông làm quan Tư nhạc (quan coi việc âm nhạc). Đến thời nhà Ân, ông gom lại và chỉnh sửa toàn bộ âm nhạc của Tam Hoàng Ngũ Đế (ba vị vua và năm vị đế thời thượng cổ). Ông gảy cây đàn một dây thì các thần đất đều hiện lên, thổi ống luật bằng ngọc (ống trúc dùng để định cao độ âm thanh) thì các thần trời đều giáng xuống. Từ thời Hiên Viên ông đã mấy trăm tuổi, nghe âm nhạc các nước để biết điềm hưng thịnh hay suy vong. Đến cuối đời Hạ, ông ôm nhạc khí chạy sang nhà Ân.

 Vua Trụ đắm say tiếng nhạc và sắc đẹp, bèn giam Sư Diên trong Âm cung, định dùng cực hình mà giết. Bị giam cầm, Sư Diên tấu các khúc thanh thương, lưu chủy, địch giốc (những điệu nhạc trong trẻo, thanh nhã, lấy theo các âm thương, chủy, giốc trong năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ của nhạc cổ). Viên quan coi ngục tâu lên vua Trụ, Trụ vẫn chê: "Đó là thứ nhạc xa xưa mộc mạc, không phải thứ ta nghe mà thích được." Rồi vẫn không tha. Sư Diên bèn tấu khúc nhạc làm mê hồn phách, đắm say dâm dật, để giúp vui những cuộc chơi thâu đêm, nhờ đó mới thoát được hình bào lạc (hình phạt bắt người đi trên cột đồng nung đỏ). Khi Chu Vũ Vương dấy quân, ông vượt sông Bộc mà đi mất, có người nói ông chết dưới thủy phủ. Vì thế người nước Tấn, nước Vệ khắc đá, đúc kim loại làm tượng ông, lập đền thờ cúng mãi không dứt.

 Lời ghi chép rằng: Các sách Tam Phần, Ngũ Điển (những sách cổ tương truyền ghi việc thời Tam Hoàng Ngũ Đế) cùng các sách sấm vĩ (sách đoán điềm, nói chuyện thần bí, viết kèm theo các kinh) và các thuyết lặt vặt đều nói Giản Địch nuốt trứng chim én mà sinh ra Tiết. Kinh Thi nói: "Trời sai chim đen (tức chim én) xuống mà sinh ra nhà Thương." Lời ấy mới là đúng. Còn thuyết ôm trứng, cảm ứng mà sinh thì mỗi người nói một khác, nên chép lại chỗ khác biệt.

 Phó Duyệt bỏ việc giã đất đắp tường, thôi làm thuê, ứng lời vời bằng cờ của vua mà đến làm tể tướng, có thể nói là người nhìn thấy trước điềm nhỏ, thật là tài tình như thần. Việc ấy giống chuyện Lã Vọng câu cá ở khe Bàn Khê rồi theo về nhà Chu, mà khác chuyện vị tể tướng nhà Ân (Y Doãn) phải cõng nồi vạc nấu ăn để tiến thân. Như rồng rắn lúc ẩn lúc hiện tùy thời vận, hễ đạo gặp thời thì thông suốt. Đó là lời dạy sáng suốt của các bậc hiền xưa, là khuôn phép cao nhất của người thông đạt. Câu "vui với trời, biết mệnh trời" quả là lời kinh điển. Chết mà không mất đi, đó gọi là danh tiếng. Há lại không để tiếng tốt cho con cháu đời sau, rạng rỡ phong thái và công nghiệp đến muôn đời ư! Ví như vàng ngọc, khói bụi không thể vùi lấp được sự cứng bền trong sạch; so như các dòng sông Kinh, Bộc, Truy, Vị (những con sông nước đục nước trong khác nhau), cũng không thể làm vẩn đục được sự trong suốt.

 Sư Diên gặp lúc Trụ tàn bạo, đành uốn mình tìm đường sống, nhân lúc mà dùng kế để thoát thân, xem thời thế mà chiều theo chủ, giữ trọn được thân mình mà thoát nạn. Đó gọi là bị khốn mà vẫn tìm được lối thông, rốt cuộc nhờ trí khôn mà thoát. Vì thế hình bóng ông được vẽ thành tranh màu, dáng ông được khắc vào kim loại và đá; người ta yêu công lao làm ra nhạc hòa, quý dấu thần lưu truyền xa xăm. Còn như người nước Việt nhớ cái lợi do Kế Nhiên đem lại mà đúc tượng vàng để tôn vinh đức của ông (Kế Nhiên là bậc thầy về mưu kế làm giàu nước, giúp nước Việt thời Xuân Thu), so với việc này thì chẳng đáng là gì.

 Nhà Chu

 Chu Vũ Vương sang phía đông đánh vua Trụ, ban đêm qua sông. Lúc ấy mây sáng như ban ngày, tám trăm bộ tộc chư hầu đều cùng cất tiếng ca. Có một con ong lớn hình như chim đỏ bay đến đậu trên thuyền vua, nhân đó vua cho vẽ hình chim lên cờ. Hôm sau chém đầu Trụ đem bêu, đặt tên chiếc thuyền ấy là "thuyền Ong". Năm thứ hai đời Lỗ Ai công, người nước Trịnh đánh Triệu Giản Tử, cướp được lá "cờ Ong" của ông ta, chính là loại cờ ấy. [Chuyện này có trong sách Thái công Lục thao (sách binh pháp tương truyền của Khương Thái công).] Vũ Vương sai vẽ hình ấy lên cờ phướn, coi là điềm lành. Người nay vẽ chim lên cờ làm hiệu, chính là hình ảnh còn sót lại của việc ấy.

 Năm thứ ba sau khi Thành Vương trực tiếp cầm quyền, có nước Nê Ly đến chầu. Người nước ấy kể rằng: từ khi rời nước, họ thường đi trong mây, nghe tiếng sấm sét ở phía dưới; có lúc vào hang ngầm thì lại nghe tiếng sóng ở phía trên. Họ nhìn mặt trời mặt trăng để biết hướng các nước, tính mùa lạnh mùa nóng để biết năm tháng. Xét "chính sóc" (cách tính lịch: chọn tháng nào làm tháng đầu năm, ngày nào làm ngày đầu tháng) của nước họ thì thứ tự lịch phù hợp với lịch Trung Quốc. Vua tiếp đãi họ theo lễ dành cho khách nước ngoài.

 Năm thứ tư. Nước Chiên Đồ dâng chim phượng non, chở bằng chiếc xe Dao Hoa (xe trang trí hoa bằng ngọc), nạm ngọc năm màu, do voi đỏ kéo, đến kinh đô. Chim được nuôi trong vườn Linh Cầm (vườn nuôi chim thiêng), cho uống quỳnh tương (nước ngọt như rượu của tiên), cho ăn vân thực (một loại hạt quý), hai thứ ấy đều lấy từ cõi tiên Thượng Nguyên (?). Lúc phượng mới đến, màu lông và vân chưa rực rỡ; đến sau khi Thành Vương làm lễ phong ở núi Thái Sơn và lễ thiện ở núi Xã Thủ (lễ phong thiện: đắp đàn trên đỉnh Thái Sơn để tế trời gọi là "phong", dọn đất ở ngọn núi nhỏ Xã Thủ dưới chân Thái Sơn để tế đất gọi là "thiện"; là đại lễ của bậc đế vương báo công với trời đất), thì vân lông rực rỡ chói lọi. Các loài chim bay thú chạy ở Trung Quốc không còn kêu ồn ào nữa, đều nể phục chim thần từ xa đến. Khi Thành Vương băng hà, phượng bay vút đi. Thời Khổng Tử làm tướng nước Lỗ, có phượng thần đến đậu. Đến cuối đời Lỗ Ai công thì phượng không còn bay đến nữa, nên Khổng Tử than: "Chim phượng không đến." Thật đáng buồn thay!

 Năm thứ năm. Có nước Nhân Kỳ, cách kinh đô chín vạn dặm, dâng một người thợ dệt nữ. Thân hình nàng nhẹ nhàng thanh khiết, mặc áo bằng vải mỏng mảnh (?) thêu nhiều màu, tay áo dài, vạt áo dài. Hễ gió đến thì nàng buộc chặt dải áo, sợ bị gió cuốn bay lượn không tự dừng lại được. Người ấy dệt rất giỏi: ngậm tơ năm màu trong miệng, tay kéo ra thắt lại là thành gấm hoa. Người nước ấy đến dâng có các thứ gấm: gấm Vân Côn, vân như mây từ trong núi bay ra; gấm Liệt Điệp, vân như mây ráng phủ lên tường thành, lầu canh và lỗ châu mai; gấm Tạp Châu, vân như chuỗi ngọc đeo; gấm Triện Văn, vân như chữ đại triện; gấm Liệt Minh, vân như hàng đèn nến xếp nối nhau. Mỗi khổ đều rộng ba thước. Đàn ông nước ấy chăm cày cấy, một ngày cuốc được mười khoảnh đất (khoảnh: đơn vị đo diện tích ruộng, bằng một trăm mẫu thời ấy). Họ lại dâng lúa lạ (lúa tốt, coi là điềm lành), một thân lúa chất đầy một xe. Vì thế có câu thơ bốn chữ lưu truyền thời ấy: "Gắng sức mười khoảnh, được bông lúa lành."

 Năm thứ sáu. Nước Nhiên Khâu dâng chim tỷ dực (chim liền cánh: tương truyền mỗi con chỉ có một cánh, phải ghép đôi mới bay được), một con mái, một con trống, nhốt trong lồng ngọc. Sứ giả nước ấy đều tóc xoăn, mũi nhọn, mặc vải màu mây ráng, giống như ráng buổi sớm bây giờ. Họ đi qua hơn một trăm nước mới đến kinh đô. Núi sông dọc đường nhiều không kể xiết. Họ vượt núi Thiết Hiện, qua biển Phí (biển sôi), bãi Rắn, núi Ong.

 Núi Thiết Hiện dốc đứng, sắc như đá mài; bánh xe phải lấy kim loại cứng làm vành, vậy mà đến kinh đô thì vành bánh đều mòn vẹt gần hết. Biển sôi cuộn sóng như nước đang đun, cá và ba ba ở đó da xương cứng như đá, có thể dùng làm áo giáp. Khi vượt biển sôi, họ bọc đồng dưới đáy thuyền, giao long không lại gần được. Khi qua bãi Rắn thì lấy da báo dựng thành nhà, đẩy xe đi bên trong nhà. Khi qua núi Ong thì đốt gỗ cây hồ tô, khói của gỗ này giết được mọi loài sâu bọ. Đi đường hơn năm mươi năm mới đến Lạc Ấp (kinh đô phía đông của nhà Chu). Lúc ấy Thành Vương đã làm lễ phong ở Thái Sơn, lễ thiện ở Xã Thủ. Khi sứ giả rời nước họ, ai nấy còn là trẻ nhỏ (?), đến kinh đô thì râu đều đã bạc; khi trở về đến Nhiên Khâu thì dung mạo lại trẻ khỏe như xưa. Chim tỷ dực rất khỏe, hình như chim khách, ngậm bùn đỏ ở biển Nam, làm tổ trên cây gỗ đen ở núi Côn Lôn, gặp bậc thánh thì bay đến đậu, để báo điềm lành kỳ lạ về việc Chu Công phò tá vua thánh.

 Năm thứ bảy. Ở phía nam vùng biên giới phương nam có nước Phù Lâu. Người nước ấy rất giỏi các trò khéo léo biến hóa, đổi hình đổi áo; làm lớn thì nổi mây dậy sương, làm nhỏ thì chui vào được trong sợi tơ, sợi lông. Họ kết vàng, ngọc và lông chim làm áo quần. Họ phun được mây, phun được lửa, vỗ bụng thì vang như tiếng sấm. Có khi hóa thành hình tê giác, voi, sư tử, rồng, rắn, chó, ngựa. Có khi biến thành hổ, thành con hủy (loài thú như trâu, có một sừng), từ trong miệng sinh ra người, đủ mọi trò bách hí (các trò tạp kỹ, xiếc, ảo thuật), uốn lượn quanh co giữa ngón tay bàn tay. Hình người khi thì dài vài phân, khi thì vài tấc, thần kỳ quái lạ, thoắt hiện thoắt mất, khoe vẻ đẹp lạ với người đương thời. Nhạc phủ (cơ quan triều đình coi việc âm nhạc, ca múa) đều truyền lại nghề này, đến những đời về sau vẫn còn học, nhưng chỉ được cái thô mà mất cái tinh. Đời nào cũng không dứt, nên dân gian gọi là "trò Bà Hậu", chính là âm "Phù Lâu" bị nói trại mà thành, đến nay vẫn vậy.

 Năm thứ hai mươi sau khi Chiêu Vương lên ngôi, vua ngồi trong nhà Kỳ Minh, ban ngày chợp mắt. Bỗng mộng thấy mây trắng um tùm bốc lên, có một người áo quần đều bằng lông chim, nhân đó gọi là Vũ nhân (người lông chim, tức người tiên). Trong mộng vua nói chuyện với người ấy, hỏi phép thành tiên bậc cao. Vũ nhân nói: "Đại vương tinh thần trí tuệ chưa mở, muốn cầu sống lâu không già thì không thể được." Vua quỳ xuống xin được dạy phép dứt bỏ dục vọng. Vũ nhân bèn lấy ngón tay vạch lên tim vua, tay vạch tới đâu tim nứt ra tới đó. Vua giật mình tỉnh dậy, máu thấm ướt vạt áo và chiếu, từ đó mắc bệnh tim, bèn bỏ ăn, dẹp nhạc.

 Qua mười ngày, bỗng thấy người trong mộng trở lại, nói với vua: "Lúc trước là muốn thay tim của vua đó." Rồi lấy ra một túi màu xanh lục, vuông một tấc, trong có "tục mạch minh hoàn" (viên thuốc sáng nối liền mạch máu) và "bổ huyết tinh tán" (thuốc bột tinh luyện để bổ máu), lấy tay xoa lên ngực vua, chốc lát liền khỏi. Vua bèn xin thuốc ấy, đựng trong bình ngọc, buộc dây vàng. Vua bôi thuốc vào chân thì bay được ra ngoài muôn dặm của trời đất, mà như chỉ dạo chơi trong gang tấc. Ai được uống thuốc ấy thì còn sống lâu hơn cả trời đất.

 Năm thứ hai mươi tư. Nước Đồ Tu dâng phượng xanh và chim khách đỏ, mỗi loài một mái một trống. Đầu mùa hè, phượng và chim khách đều thay lông. Người ta gom cánh chim khách làm quạt, kết lông phượng trang trí mui xe. Quạt có bốn chiếc: một tên Du Phiêu, hai tên Điều Cách, ba tên Khuy Quang, bốn tên Trắc Ảnh. Lúc ấy nước Đông Âu dâng hai cô gái, một tên Diên Quyên, một tên Diên Ngu. Vua sai hai nàng thay nhau phe phẩy những chiếc quạt ấy, hầu bên cạnh vua; gió nhẹ tỏa ra bốn phía, mát rượi tự nhiên. Hai nàng ăn nói khéo léo, lời lẽ đẹp đẽ, giỏi hát giỏi cười; bước trên bụi không để lại dấu chân, đi giữa nắng không có bóng.

 Đến khi Chiêu Vương chìm dưới sông Hán, hai nàng đi cùng thuyền với vua, ôm lấy thân vua hai bên, cùng chết đuối dưới nước. Vì thế người vùng sông Giang, sông Hán đến nay vẫn nhớ thương, lập đền thờ bên bờ sông. Trong mấy chục năm sau, người đi trên sông Giang, sông Hán vẫn còn thấy vua cùng hai nàng đi thuyền vui chơi ven nước. Đến ngày Thượng Tỵ cuối xuân (ngày Tỵ đầu tiên của tháng ba âm lịch, về sau định là ngày mùng ba tháng ba), người ta làm lễ tẩy uế (ra bờ nước tắm gội để trừ điều xấu), tụ họp ở đền. Có người lấy các món ngon tươi theo mùa, hái cỏ lan, cỏ đỗ nhược gói lại, thả chìm xuống nước. Có người kết túi lụa năm màu đựng đồ ăn, có người dùng đồ đựng bằng vàng, bằng sắt, đều thả chìm xuống nước, để làm giao long và các loài thủy quái sợ mà không dám xâm phạm đồ ăn ấy. Chỗ bên sông ấy gọi là đền Chiêu Kỳ.

 Người ta kết lông phượng xanh làm hai chiếc áo lông, một chiếc tên Úc Chất, một chiếc tên Huyên Cơ, mặc vào thì chống được rét. Đến khi Lệ Vương bị đuổi chạy sang đất Trệ, người đất Trệ có được áo ấy, cho là vật lạ, bèn xé áo chia ra khắp đất Trệ. Người nào phạm tội đại tịch (tội tử hình), rút một sợi lông áo ra là chuộc được tội chết; vì thế mỗi sợi đáng giá muôn vàng.

 Lời ghi chép rằng: Vũ Vương nhờ trí sáng của bậc thánh mà đánh dẹp, xem mệnh trời mà trừng trị kẻ có tội. Không cần xua đạo quân hùng dũng như gấu, không nhọc quân lính đánh đến ba trận, chỉ một lần mặc áo giáp ra trận mà định xong nghiệp làm vua, dựa vào sức thần mà hợp với điềm lành. Đến đời Thành Vương thì đặt ra lễ nghi, đề cao âm nhạc, đức của họ Cơ đang thịnh, xây Lạc Ấp mà đặt chín đỉnh ở đó, gác bỏ hình phạt (?) mà muôn nước đến làm khách. Dẫu công nghiệp vua Vũ làm rạng rỡ nhà Hạ, hay vua Đế Ất làm hưng thịnh đạo nhà Ân, cũng chưa sánh được. Vì thế mới nối được nền móng xưa của Hậu Tắc (thủy tổ nhà Chu), tiếp được đức lớn của Công Lưu (vị tổ tiên đời sau của nhà Chu), dấu nghiệp của Văn Vương, Vũ Vương không bị sa sút, nên phần Đại Nhã trong Kinh Thi khen là "đức tốt".

 Tiếng tăm và sự giáo hóa lan ra ngoài tám cõi hoang xa, lòng nhân ân thấm ra ngoài chín miền đất. Những nơi được trí sáng như thần vỗ về cảm hóa, những người xa gần đến quy phục, không ai không vượt núi băng biển, mang lễ vật đến dâng trên những con đường xa xôi hiểm trở. Của báu và vật lạ chất đầy sân vua; chim thiêng thú thần tụ về rừng vườn. Những đồ vật đẹp lạ, công dụng khác thường, chạm đẽo khác hẳn sức người. Sách vở chưa từng chép, lụa viết cũng có chỗ chưa ghi (?). Đến như sứ giả của vua đi nhanh như gió, thẳng tới tận bờ cõi nơi mặt trời mặt trăng, đến tận chỗ giáp ranh giữa sáng và tối, nhìn gió nhìn sao mà tìm đường, nương theo mây và sóng mà đi xa. Đó gọi là đạo thông tới chốn sâu kín nhỏ nhiệm, đức phủ tới cõi mịt mờ tăm tối.

 Từ Thành Vương, Khang Vương trở về sau, các đời suy dần. Chiêu Vương không mở rộng được cơ nghiệp lớn, không truyền được sự giáo hóa, lại đi chơi về phía nam đất Kinh Sở, trái với ý nghĩa của việc tuần thú (vua đi thị sát các nước chư hầu để xem xét việc cai trị), để thân mình chìm dưới sông Giang sông Hán, lại còn ham chuyện cầu may đến cùng cực (?). Vì vậy về sau mới có việc người ta đến bờ nước mà hỏi tội (điển: Tề Hoàn công đánh nước Sở, đã hỏi vì sao Chiêu Vương đi tuần phương nam mà không trở về), và sách Xuân Thu coi đó là điều đáng chê trách nặng. Than ôi, hai nàng chết theo vua, cũng như tiết trung trinh của "Tam Lương" (ba người hiền nước Tần bị chôn theo Tần Mục công). Lòng thành một khi đã đến cùng thì coi cái chết như sự sống. Nhưng xét theo đạo chính thì chết theo không bằng hết sức can ngăn. Người Sở thương xót hai nàng, nhưng hai nàng đã chết không đúng chỗ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video