Thiên 3 — Quyển 3: Chu Mục Vương, Lỗ Hy Công, Chu Linh Vương

 Thập di ký (sách ghi chép những chuyện lạ mà sử sách bỏ sót), quyển ba

 Chu Mục vương (vua thứ năm nhà Chu)

 Năm thứ ba mươi hai sau khi lên ngôi, Mục vương đi tuần khắp thiên hạ. Vua cưỡi cỗ xe làm bằng vàng ròng và ngọc biếc, nương theo khí trời, cưỡi gió mà đi. Vua khởi hành từ ngọn núi đón ánh mặt trời buổi sớm, đi từ sáng đến tối, đến tận nơi xa nhất của chín châu do vua Vũ phân định (?). Có mười viên quan chép sử đi theo, ghi lại những nơi vua đã qua. Lại có mười cỗ xe bánh nạm ngọc theo sau vua để chở sách vở ấy.

 Vua có tám con tuấn mã như rồng. Con thứ nhất tên Tuyệt Địa, chân không chạm đất. Con thứ hai tên Phiên Vũ, chạy nhanh hơn chim bay. Con thứ ba tên Bôn Tiêu, đêm chạy được vạn dặm. Con thứ tư tên Siêu Ảnh, chạy đuổi theo mặt trời. Con thứ năm tên Du Huy, bộ lông sáng chói. Con thứ sáu tên Siêu Quang, một thân hình mà có mười cái bóng. Con thứ bảy tên Đằng Vụ, cưỡi mây mà chạy. Con thứ tám tên Hiệp Dực, trên mình có cánh thịt. Các con ngựa thay phiên nhau kéo xe. Vua ghì cương đi thong thả, đi giáp một vòng khắp trời đất. Vua thông minh như thần, mưu tính xa, khiến vết bánh xe in khắp bốn biển. Vì thế những vật kỳ lạ hiếm có không cần tìm cũng tự đến quy phục.

 Lời bàn (lời bình của người biên tập lại sách): Mọi loài nhờ khí trời đất mà có sự sống, hầu như đều phân biệt với nhau bằng hình dạng. Nhưng nếu so về đức tính và công dụng thì rồng với ngựa là cùng một loài. Vì thế Thái Đàm (?) xét trí khôn của ngựa, Kỵ Vệ (?) xem tướng tài năng của ngựa. Ngựa quý cũng được nêu rõ trong sách sấm vĩ (sách đồ thư và vĩ thư, loại sách đoán điềm trời, tiên tri), được khắc ghi vào sổ sách quý. Ngựa quý làm rõ điềm lành của bậc đế vương, hợp với điềm tốt của Hà đồ và Lạc thư (bức đồ và bức thư thần hiện ra từ sông Hoàng Hà và sông Lạc, được coi là điềm trời ban cho thánh nhân). Vì vậy người ta dùng màu vẽ để ghi hình nó, dùng đồng và ngọc để truyền lại dáng nó.

 Ngay cả những con ngựa tuyệt hảo như Lục Nhĩ, Hoa Lưu, Xích Ký, Bạch Lân, những con ngựa lạ như Hoàng Cừ, Sơn Tử, Du Luân, cũng không thể sánh với tám con ngựa này. Vì vậy chúng mới vượt xa núi Kiệt Thạch, chạy qua cả nơi bóng mặt trời đổ ngược, đẩy mở cửa trời Xương Hạp, vượt qua đất Cô Từ (?). Nếu không có bước chân nhanh như gió cuốn, vượt khoảng không, tiễn mặt trời lặn, thì sao làm được như thế! Ngẩng đầu nhìn về cung Giáng, chỉ một hơi đã tới đài Quỳnh, chỉ có chúng mới sánh bóng được với nhau mà thôi.

 Ngựa được chép trong Kinh Thi và Kinh Thư có rất nhiều tên gọi và màu lông: ngựa hồng, ngựa trắng bờm đen đẹp đẽ nơi đồng nội; con ngựa trắng tinh sáng rỡ trong hang núi vắng. Có con lông vàng mõm đen, có con lông tía, có con lông xanh, có con lông đen, khó mà kể hết. Có những loài như Long Văn, Yểu Niểu, được quý vì chạy nhanh như chớp, vút như gió lốc. Lại có những loài như Lân, Lưu, Quyết Đề cũng phi nước đại mà được gọi là ngựa hay. Chúng đều chờ đến thời thịnh trị sáng suốt mới xuất hiện, là của báu thần kỳ của các đời.

 Thứ đến có các loài như Bạc Sao, Niết Tất, Ngư Văn, Ly Câu. Có loài nổi tiếng từ đời Hán xa xưa, có loài quý hiếm sinh ra ở đất Ký Bắc (vùng phía bắc châu Ký, nổi tiếng nhiều ngựa tốt). Chúng được trang sức đầy đủ trong chuồng (?), được xếp đầy trong chuồng ngựa của vua. Khi được dùng thì làm ngựa kéo hàng đầu, chạy kèm bên cỗ xe ngọc. Khi bị bỏ thì bị buộc bỏ trong chuồng thấp, mong mỏi được đánh trong chuồng ngựa của vua, chờ người giỏi xem ngựa như Ngô Ban, Tần công nhận ra mình. Nhưng ngửa nhìn cửa trời thì càng xa, ngó đường mây thì thật khó tới! Giả sử Hàn Ai và Tôn Dương (tức Bá Nhạc, người giỏi xem ngựa) lại cầm cương, thì đâu đến nỗi làm rách mép ngựa, gãy roi, mà ngựa vẫn nằm trốn không chịu tiến. Nếu không phải người có tinh thần thấu tới chốn sâu xa, hiểu soi được nơi mờ mịt, điều khiển được cả bầy rồng, đi xem khắp cõi trời, tìm hiểu kỹ đời xa xưa, thì không ai sánh được với Mục vương.

 Năm thứ ba mươi sáu, vua đi tuần về phía đông, đến hang Đại Kỵ. Vua đến cung Xuân Tiêu, triệu tập các phương sĩ (những người theo các thuật luyện thuốc, cầu tiên, phép lạ) để tìm những điều cốt yếu của phép tiên. Bấy giờ các loài si (một loài rồng không sừng), ngỗng trời, rồng, rắn cùng các giống lạ từ trên không hiện ra. Lúc ấy trời sắp tối, vua đặt đèn trường sinh để tự soi sáng, đèn ấy còn có tên là Hằng Huy. Vua lại cho bày nến làm bằng mỡ ngọc phan khắp trong cung, lại có đèn não phượng. Lại có thứ hoa gọi là băng hà (sen băng), mọc trong khe băng. Người ta lấy hoa này úp lên đèn (?), cao bảy tám thước, vì không muốn ánh sáng chiếu ra xa.

 Tây Vương Mẫu (nữ thần tiên đứng đầu các tiên ở phương Tây) ngồi xe lông phượng biếc mà đến. Phía trước có hổ vằn, báo vằn dẫn đường, phía sau có kỳ lân chạm vẽ, hươu tía xếp hàng. Bà đi giày ngọc đỏ, trải chiếu cỏ bồ biếc, đệm cỏ quản vàng, cùng vua mở tiệc lớn trong màn ngọc. Bà dâng thứ cao trong vắt làm từ ngọc uyển ngọc diễm để làm rượu. Lại dâng hoa đỏ ở Động Uyên, tuyết ngọt ở Khâm Châu, sen trắng ở Côn Lưu, táo đen ở Âm Kỳ, đào băng vạn năm, ngó sen biếc dài nghìn thường, quýt trắng hoa xanh. Sen trắng thì một gương có trăm hạt, qua mùa đông vẫn tốt tươi. Táo đen thì cây cao trăm tầm (tầm: đơn vị đo dài thời xưa, khoảng tám thước), quả dài hai thước, hạt nhỏ và mềm, trăm năm mới chín một lần.

 Cách phía đông cây Phù Tang (cây thần nơi mặt trời mọc, chỉ vùng tận cùng phía đông) năm vạn dặm có núi Bàng Đường. Trên núi có cây đào to trăm vi (vi: một vòng tay ôm), hoa màu xanh đen, vạn năm mới ra một quả. Sông Uất ở phía đông núi Bàng Đường, nước chảy nhỏ, nằm dưới một cái hồ lớn, chính là nơi gọi là "Trầm Lưu" (dòng chảy chìm), cũng gọi là "Trùng Tuyền" (suối nhiều tầng). Ở đó mọc ngó sen biếc dài nghìn thường, bảy thước là một thường. Núi Điều Dương sinh ra cỏ bồng thần, giống cây ngải, cao mười trượng. Đầu đời Chu, người trong nước đem dâng, nhà Chu dùng làm cột cung điện, đó là cái gọi là "Hao cung" (cung cỏ ngải). Trong cung có cây quýt trắng, hoa màu xanh biếc mà quả màu trắng, to như quả dưa, mùi thơm bay xa mấy dặm.

 Trong tiệc, người ta tấu khúc nhạc lớn của Hoàn Thiên, bày những nhạc cụ quý của chín tầng trời. Nhạc cụ có ống sáo chạm khắc ở Sầm Hoa, chuông chạm ở Phất Trạch (?), đàn sắt "tĩnh" ở núi Viên, khánh (nhạc cụ bằng đá, treo lên mà gõ) lông vũ ở Phù Doanh. Mọi người gõ nhịp mà hát, muôn thần linh đều tụ về. Hoàn Thiên tức là Quân Thiên (tầng trời ở giữa, nơi Thiên đế ở; nhạc Quân Thiên là nhạc trên trời). "Hòa" nghĩa là rộng lớn. (Lấy từ sách Mục thiên tử truyện.) Sầm Hoa là tên núi, ở trên biển phía tây, có loại trúc gọi là tượng trúc, cắt ra làm ống thổi thì nghe như tiếng bầy phượng hót. Phất Trạch (?) có đồng tinh, có thể đúc chuông và lục lạc. Núi Viên có hình tròn như cái muôi (?). Ở đó có khu rừng lớn, dù gió mạnh làm rung chuyển mặt đất mà cây rừng vẫn không lay động; lấy gỗ cây ấy làm đàn cầm, đàn sắt nên gọi là "đàn tĩnh" (đàn lặng). Phù Doanh tức là Doanh Châu (một hòn đảo tiên ngoài biển). Trên đó có đá xanh, có thể làm khánh; khánh dài một trượng mà nhẹ như lông chim hồng, nhờ nhẹ mà phát ra tiếng. Tây Vương Mẫu cùng Mục vương vui vẻ ca hát xong, bèn sai đánh xe bay lên mây mà đi.

 Lỗ Hy công (vua nước Lỗ)

 Năm thứ mười bốn đời Hy công, Tấn Văn công đốt rừng để tìm Giới Chi Thôi (bề tôi từng theo Tấn Văn công lưu vong, sau không nhận thưởng mà vào núi ở ẩn). Có con quạ trắng bay vòng quanh khói mà kêu, có lúc đậu bên cạnh Giới Chi Thôi, lửa không đốt cháy được nó. Người nước Tấn khen ngợi, dựng một đài cao, đặt tên là đài Tư Yên (đài nhớ khói). Họ trồng cây nhân thọ; cây giống cây bách mà cành dài và mềm, hoa ăn được. Vì thế sách Lã thị Xuân thu nói: "Trong các loài cây tốt đẹp có hoa nhân thọ", chính là cây này. Người trong nước truyền nhau răn rằng trong vùng mấy trăm dặm quanh ngọn núi bị đốt, người dân không được giăng lưới bẫy chim, và gọi loài quạ ấy là "nhân ô" (quạ có lòng nhân). Dân gian cũng gọi loài quạ ức trắng là "từ ô" (quạ hiền), tức là cùng loài với nó.

 Lời bàn: Lệnh doãn (chức quan đứng đầu triều đình nước Sở, như tể tướng) nước Sở là Tử Cách có nói: "Xưa Mục vương muốn thỏa lòng đi khắp nơi, khiến cả thiên hạ đều có vết bánh xe và dấu chân ngựa của mình." Xét trong Trúc thư (bộ sử chép trên thẻ tre, tìm được trong mộ cổ) đã bị mọt ăn, tìm trong các kho sách bằng đá, những bộ sách quý buộc dây vàng vẫn còn chưa mất (?). Sơn hải kinh, Nhĩ nhã cho đến Đại truyện, tuy trải qua nhiều đời xa xưa mà những điều ghi chép đều khớp nhau. Những núi nổi tiếng, sông lớn, vua đều leo lên đến tột cùng; những vùng đất khác lạ, phong tục khác lạ, không nơi nào không cúi lạy, dập đầu sát đất. Phía đông vua lên đài của người khổng lồ, phía tây dự tiệc ở nhà Tây Vương Mẫu, phía nam qua chiếc cầu do ba ba và cá sấu kết thành, phía bắc qua vùng đất chất đầy lông chim. Vua nâng chén ở Dao Trì (hồ ngọc nơi Tây Vương Mẫu ở) mà làm thơ, hẹn nhau ở Tỉnh Bạc để chơi cờ (?). Vua khắc đá ghi công ở gò Hiên Viên, để dấu chân trên Huyền Phố (vườn tiên trên núi Côn Lôn). Từ khi trời đất mở ra đến nay, trong sách vở ghi chép chưa từng có chuyện nào thần kỳ như thế.

 Chu Linh vương

 Năm thứ hai mươi mốt đời Chu Linh vương, Khổng Tử sinh ra ở nước Lỗ, vào đời Lỗ Tương công. Đêm ấy có hai con rồng xanh từ trên trời xuống, đến bám vào phòng của bà Trưng Tại (Nhan Trưng Tại, mẹ Khổng Tử); bà nhân giấc mộng ấy mà sinh ra Khổng Tử. Có hai thần nữ bưng sương thơm từ trên không bay đến để tắm cho bà Trưng Tại. Thiên đế cho tấu nhạc Quân Thiên (nhạc ở tầng trời giữa nơi Thiên đế ở) vọng xuống, bày ra ở phòng của họ Nhan. Trên không có tiếng nói rằng trời cảm động mà sinh ra con thánh, nên ban xuống khúc nhạc hòa với tiếng kèn sênh, tiếng chuông dung, khác hẳn nhạc trần gian. Lại có năm ông già đứng ở sân nhà bà Trưng Tại, đó là tinh khí của năm sao (năm hành tinh Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ).

 Khi Khổng Tử chưa sinh, có con kỳ lân nhả ra một cuốn sách ngọc ở một nhà dân trong làng Khuyết Lý (quê Khổng Tử), trên đó viết: "Con của tinh nước, nối tiếp nhà Chu đã suy mà làm tố vương (vua không ngôi: người có đức của bậc đế vương mà không có ngôi vua)." Vì vậy có hai con rồng lượn quanh nhà, năm vì sao xuống sân. Bà Trưng Tại hiền minh, biết đó là điềm thần kỳ, bèn lấy dải lụa thêu buộc vào sừng kỳ lân; ở lại hai đêm thì kỳ lân bỏ đi. Người xem tướng nói: "Khổng Tử là dòng dõi vua Thành Thang nhà Ân, mang thủy đức (theo thuyết ngũ đức, mỗi triều đại hay mỗi bậc thánh ứng với một hành; ở đây là hành Thủy) mà làm tố vương." Đến cuối đời Kính vương, năm thứ hai mươi bốn đời Lỗ Định công, người nước Lỗ là Sừ Thương (?) làm ruộng ở đầm lớn, bắt được con kỳ lân, đem cho Khổng Tử xem. Dải lụa buộc sừng vẫn còn nguyên. Khổng Tử biết mệnh mình sắp hết, bèn ôm kỳ lân, cởi dải lụa, nước mắt nước mũi chảy ròng ròng. Từ lúc kỳ lân xuất hiện đến năm cởi dải lụa đã gần trăm năm.

 Lời bàn: Xem kỹ các sử đời trước, đọc khắp các lời dạy của tiền nhân, những thuyết trong sách Viện thần khế, Câu mệnh quyết, những điều ghi trong các sách vĩ và sách hậu (loại sách giải thích kinh theo điềm trời, mang tính bói đoán) của sáu kinh, nghiên cứu những nét chính thì đều khớp với điều được ghi ở đây. Còn bàn đến những điều sâu kín thì lại càng mờ mịt khó nắm bắt. Cho nên người viết sách không ai không noi theo sách xưa, vì đức của bậc chí thánh rộng lớn vô cùng. Vì thế tôn đức chuộng đạo thì ắt muốn nói cho đến tận cùng chân lý của nó. Núi Côn Lôn và núi Hoa chưa đủ sánh với cái cao của ngài, biển cả chưa đủ so với cái rộng của ngài. Muôn loài có sự sống, có hiểu biết đều ngưỡng vọng ngài như mặt trời mặt trăng.

 Khổng Tử sinh vào cuối đời Chu, lúc chính sự của bậc vương dần dần suy khuyết. Ngài thương đạo lớn sắp sụp đổ, tiếc văn hóa lễ nhạc sắp rơi rụng, bèn sưu tầm điển chương cũ để định ra năm loại lễ (lễ tế tự, lễ tang, lễ quân sự, lễ tiếp khách, lễ cưới và các lễ vui), thu nhặt những âm nhạc còn sót lại để chỉnh lại sáu bộ nhạc (sáu bộ nhạc cổ của các đời vua thánh). Vì thế ngài như rường cột nhà che chở cho dân, như con thuyền chở muôn đời qua sông. Cái gọi là "nâng cao đạo đức, mở rộng sự nghiệp", chính là nói về ngài vậy! Mạnh Tử nói: "Nghìn năm có một bậc thánh, gọi là nối bước nhau." Từ khi ngài ngừng bút đến nay đã trải qua bao năm tháng, khó mà đếm được. Cho nên người học rộng nói rằng sẽ có bậc thánh xuất hiện, làm sáng tỏ thêm những điều người đời sau còn ngờ vực.

 Năm thứ hai mươi ba, vua dựng đài "Côn Chiêu", cũng gọi là "Tuyên Chiêu". Vua gom các loại gỗ lạ và thợ giỏi trong thiên hạ, tìm được một cây mọc ở chỗ khuất nắng trong hang Ngạc. Cây ấy cao nghìn tầm, thớ gỗ vằn vện cuộn chéo nhau; chỉ một cây ấy mà đủ gỗ dựng đài. Thân lớn làm xà ngang, đòn nóc, cành nhỏ làm đấu và rui. Trên gỗ có hình rồng, rắn và trăm loài thú. Lại sàng bột thủy tinh để làm vữa. Đài cao trăm trượng, vua leo lên để ngắm sắc mây.

 Bấy giờ có Trành Hoằng (đại phu nhà Chu) có thể mời gọi được thần linh và vật lạ. Vua lên đài, nhìn thấy mây khí cuồn cuộn dày đặc. Bỗng thấy hai người cưỡi mây mà đến, râu tóc đều vàng, không giống người thường ở đời. Họ ngồi xe chạm hình rồng lượn phượng bay, do rồng si xanh kéo. Áo của họ đều được kết bằng lông chim. Vua liền mời họ lên chỗ ngồi trên. Lúc ấy thiên hạ hạn hán lớn, đất nứt nẻ, cây cối như bốc cháy. Một người lên tiếng trước: "Tôi có thể làm ra tuyết và sương." Rồi ông hít hơi phun một cái, lập tức mây nổi tuyết bay, người ngồi đó đều lạnh run, ao giếng trong cung đóng băng cứng đến mức có thể chạm khắc. Vua lại sai trải áo cừu trắng làm bằng lông nách cáo, đệm hoa văn làm bằng da gấu ngựa tía (đệm da gấu ấy do các nước Tây Vực dâng) ở trên đài, người ngồi đó mới thấy ấm. Lại có một người lên tiếng: "Tôi có thể khiến ngay chỗ ngồi này nóng lên." Rồi ông lấy ngón tay búng lên chiếu, gió ấm liền thổi vào phòng, người ta phải vứt hết áo cừu và đệm xuống dưới đài.

 Lúc ấy có Dung Thành Tử can rằng: "Đại vương lấy thiên hạ làm nhà, mà lại nhiễm vào những thuật lạ, khiến mùa hè biến đổi, mùa lạnh thay đổi để lừa dối trăm họ. Đó là điều mà vua Văn, vua Võ và Chu công không làm." Vua bèn xa lánh Trành Hoằng mà tìm những người dám can ngăn ngay thẳng. Bấy giờ nước phương xa dâng người ngọc và gương đá. Đá ấy trắng như mặt trăng, soi mặt thấy trắng như tuyết, gọi là "nguyệt kính" (gương trăng). Người ngọc thì có then máy bên trong, tự cử động được. Trành Hoằng nói với vua: "Đó là do đức thánh của bệ hạ chiêu cảm mà đến." Vì thế người nhà Chu cho rằng Trành Hoằng nịnh bợ để được sủng ái mà giết ông. Máu ông chảy ra hóa thành đá, có người nói hóa thành ngọc biếc, còn xác thì không thấy đâu nữa.

 Có người tên Hàn Phòng từ nước Cừ Tư đến. Ông dâng lạc đà bằng ngọc cao năm thước, chim phượng hoàng bằng hổ phách cao sáu thước, gương hỏa tề (một loại đá quý trong suốt, sáng lấp lánh) rộng ba thước; đứng trong chỗ tối nhìn vào gương thấy vật như ban ngày, nói vào gương thì bóng trong gương cất tiếng đáp lại. Hàn Phòng cao một trượng, tóc xõa đến gối, lấy son đỏ vẽ lên hai bàn tay trái phải hình mặt trời và mặt trăng lúc tròn lúc khuyết, ánh sáng chiếu xa hơn trăm bước. Người nhà Chu thấy ông thì coi như thần. Đến cuối đời Linh vương, không ai biết ông đi đâu.

 Lời bàn: Bị cám dỗ bởi những thứ đáng ham muốn thì đức chính bị hao tổn; bị mê hoặc bởi những điều nghe thấy thì chí hướng bị đổi dời. Chu Linh vương chính là như thế! Vua bị sự xa xỉ trói buộc, đắm tinh thần vào những điều hỗn loạn, làm lung lay giáo hóa chính đáng, khiến phong tục trở nên bạc bẽo, thói đắm chìm hưởng lạc vì thế mà sinh sôi. Vì sao vậy? Vì vua chìm đắm vào đạo tiên mà bỏ đạo Nho, mê xem những điều lạ của phong tục khác. Đó là những chuyện thần kỳ hiếm có của muôn đời. Vua làm cho sự giáo hóa lan tới tận những phong tục xa xôi, ảnh hưởng tới những vùng biên giới, những nơi không theo chính sóc (lịch pháp do triều đình ban hành; nơi theo lịch của triều đình tức là nơi thuộc quyền cai trị) và không được khí bốn mùa nuôi dưỡng; khiến ma quỷ từ các phương tranh nhau kéo đến, tinh linh lạ từ xa tìm tới, đi hết cõi trời, khắp mọi miền đất, làm đảo lộn ngũ thường (năm lẽ thường, ở đây chỉ trật tự vận hành của năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và thay đổi thứ tự bốn mùa. Những điều mập mờ giữa có hình và không hình, giữa lúc sáng lúc tối không nghe không thấy được, thật khó mà nói hết. Cùng tận chốn u huyền, đến tột cùng trí xảo, lớn lao thay, lớn lao thay!

 Phàm thờ vua thì phải giữ trọn lễ, trung thành là đức tốt. Vua có điều sai thì phải can ngăn, nói hết lời; vua không nghe thì giữ mình mà xin lui. Vì thế có người dám mổ thân vỡ đầu, không màng sống chết; có người xô cửa, lao vào bánh xe để can vua, biết sẽ chết mà vẫn không bỏ đi. Như tay chân che chở đầu mắt, như thuyền chèo đưa người qua sông lớn, đạo nghĩa vua tôi như thế là đến mức cao nhất. Thế mà Trành Hoằng trái với lời răn "dám trái ý vua để can, chứ không che giấu", lại làm điều nịnh bợ để được dung thân, rốt cuộc thân bị giết, thật đáng thương. Dung Thành Tử và Trành Hoằng không thể đem ra nói chung với nhau được.

 Sư Khoáng có lẽ xuất hiện vào đời Tấn Linh công, giữ chức nhạc quan (quan coi việc âm nhạc trong triều), phân biệt âm luật rất tài tình, soạn sách binh pháp một vạn thiên. Người đương thời không ai biết gốc gác dòng dõi ông, ông đến đi thế nào cũng khó biết rõ. Đến đời Tấn Bình công, ông nổi tiếng đương thời nhờ môn học âm dương (học thuyết xem xét sự vận hành của âm dương trong trời đất để đoán điềm lành dữ). Ông hun mù mắt mình để dứt bỏ mọi tạp niệm, chuyên tâm vào việc tính toán thiên văn và âm luật. Ông khảo xét chung lữ (hệ thống mười hai âm chuẩn, chia làm sáu luật và sáu lữ, dùng làm chuẩn cho nhạc và lịch) để định bốn mùa, không sai một mảy may. Sách Xuân thu không chép Sư Khoáng sinh vào đời vua nào. Sư Khoáng biết mệnh mình sắp hết, bèn soạn sách Bảo phù một trăm quyển. Đến thời Chiến Quốc của nước Tấn, sách ấy đã mất hẳn.

 Lão Đam (tức Lão Tử) sống vào cuối đời Chu, ở núi Phản Cảnh Nhật Thất, không qua lại với người đời. Chỉ có năm ông già tóc đã ngả vàng, có ông cưỡi chim hồng, chim hạc, có ông mặc áo lông chim, tai mọc cao quá đỉnh đầu, con ngươi đều vuông, sắc mặt trong sạch như ngọc, tay cầm gậy trúc xanh, cùng Lão Đam bàn về số mệnh của trời đất. Đến khi Lão Đam ra làm chức trụ hạ sử (quan coi giữ sách vở, tài liệu trong cung, đứng hầu dưới cột điện), tìm kiếm thuật tu đạo trong thiên hạ, các danh sĩ trong bốn biển không ai là không tranh nhau tìm đến. Năm ông già ấy chính là tinh khí của năm phương (đông, tây, nam, bắc và trung ương).

 Nước Phù Đề dâng hai người có phép thần thông lại giỏi viết chữ. Họ lúc già lúc trẻ, khi ẩn hình thì bóng lại hiện ra, khi nghe tiếng thì giấu hình đi. Họ lấy từ khuỷu tay ra một chiếc bình vàng cao bốn tấc, trên có nắp niêm khắc hình năm con rồng, gắn kín bằng đất sét xanh. Trong bình có nước đen, đặc như sơn nguyên chất, rảy xuống đất hay lên đá đều thành chữ triện, chữ lệ và chữ khoa đẩu (các lối chữ cổ; chữ khoa đẩu có nét đầu to đuôi nhỏ như con nòng nọc). Họ ghi chép về khởi đầu của trời đất tạo hóa và luân thường giữa người với người, giúp Lão Tử soạn Đạo đức kinh, dài gần mười vạn chữ. Sách được viết lên thẻ ngọc, buộc bằng dây vàng, đựng trong hộp ngọc. Họ ngày đêm siêng năng, thân thể mệt nhọc, tinh thần mỏi mệt. Đến khi nước trong bình vàng cạn, hai người mổ tim nhỏ máu để thay mực. Họ lại thay nhau khoan xương sọ lấy tủy để thay dầu thắp đèn. Đến khi máu và tủy đều cạn, họ lấy từ trong ngực ra ống ngọc, bên trong có bột thuốc tiên, đem bôi lên mình thì xương thịt lại lành như cũ. Lão Tử nói: "Hãy bỏ bớt những chỗ rườm rà lộn xộn, chỉ giữ lại năm nghìn chữ." Đến khi sách xong, việc hoàn tất, hai người ấy cũng không biết đi đâu.

 Lời bàn: Trang Chu nói: "Đức sánh ngang trời đất mà vẫn phải mượn đến lời nói chí lý." Xem Lão Tử, lấy khiêm nhường mềm mỏng làm điều cốt yếu, giữ sự trống rỗng lặng lẽ để trở về chân tính. Ông biết sự mộc mạc nguyên sơ đã bị phai tàn nên viết ra lời văn huyền diệu để chỉ bảo cho đời. Ai có thể hiểu rõ cái hư vô của ông, xét đến tận cùng sự sâu lặng ấy? Vì thế Khổng Tử tìm hiểu đức của ông (?), thấy hợp với thần linh, đến mức ví ông như rồng (?). Sư Khoáng bày ra mấy nghìn phép tính (?), sống đến cuối thời Xuân Thu. Sách Bão Phác Tử gọi ông là "bậc thánh hiểu âm nhạc". Dù là cái tài của Dung Thành, việc Đại Nạo (người đời Hoàng Đế đặt ra can chi) suy tính lịch pháp, việc Quỳ (nhạc quan đời vua Thuấn) và Sư Tương sắp đặt âm nhạc, việc Quý Trát ở Diên Châu (công tử nước Ngô, nghe nhạc mà biết được chính sự các nước) nghe nhạc, cũng chưa ai vượt được ông.

 Sư Quyên xuất hiện vào đời Vệ Linh công. Ông có thể chép lại nhạc của các đời, giỏi sáng tác khúc mới để thay cho âm nhạc cổ, vì thế có nhạc bốn mùa. Mùa xuân có bài ca "Chim hồng lìa đàn, nhạn bay đi, đáp lời cỏ bèo". Mùa hè có điệu "Sớm sáng, suối khô, hoa đỏ, vàng chảy". Mùa thu có khúc "Gió thu, mây trắng, lá rụng, gió cuốn cỏ bồng". Mùa đông có bản "Sông đóng băng, khí âm tràn, mây u ám". Ông đem những âm nhạc bốn mùa ấy tấu cho Linh công nghe. Linh công đắm say, lòng mê muội, quên cả việc chính sự. Cừ Bá Ngọc (đại phu hiền của nước Vệ) rảo bước lên thềm can rằng: "Nhạc này tuy làm phát triển được khí và luật, nhưng rốt cuộc là âm thanh khiến người đắm chìm, dâm dật, không hợp với Phong và Nhã (các phần trong Kinh Thi, tiêu biểu cho âm nhạc chính đáng), không phải là thứ kẻ bề tôi nên dâng lên vua." Linh công bèn bỏ thứ nhạc ấy, tự mình lo việc chính sự, vì thế người nước Vệ ca ngợi sự giáo hóa của ông. Sư Quyên hối hận vì đã làm trái với Nhã và Tụng, mất đạo làm bề tôi, bèn lui về ở ẩn. Cừ Bá Ngọc đem nhạc cụ của ông đốt ở ngã đường thông ra chín hướng, sợ đời sau truyền lại và làm theo.

 Lời bàn: Trị nước thì lấy sự chất phác ngay thẳng làm đầu, điều hành chính sự thì lấy sự khiêm tốn, tiết kiệm làm gốc. Cho nên ba thói xấu và mười điều lỗi (?), Thương thư dùng để răn dạy rõ ràng; "chớ ham vui quá độ, chớ lười biếng", thiên Đường phong trong Kinh Thi quý ở chỗ biết theo sự tiết kiệm. Linh công trái với lời răn rõ ràng của nhà thơ, chỉ để sự xa hoa phóng túng làm mê lòng; tuy vậy ông biết hối hận về lỗi lầm ban đầu, nghe lời can sau mà sửa đổi lòng mình, như mặt trời mặt trăng bị che khuyết, không làm tổn hại đến ánh sáng. Cừ Bá Ngọc để tâm vào việc can ngăn vua, giữ lòng ngay thẳng sáng suốt. Sư Quyên biết đạo tiến lui, xem lỗi lầm của ông mà biết ông là người có lòng nhân. Một vua hai tôi như thế đáng được khen ngợi.

 Đời Tống Cảnh công, có người giỏi xem thiên văn, được hứa ban cho chức thượng đại phu (bậc quan cao trong hàng đại phu), cho ở trên lầu nhiều tầng, gác dài để quan sát khí tượng. Vua cho bày đồ ăn quý, ban áo quý. Đồ ăn thì có vịt trời ở Cừ Thương rán với tủy quế; chim cút ở Tùng Đình hấp với bọt mật ong; cá quả sông Kỳ sông Chương làm khô với cà xanh (?); lúa hạt như ngọc ở Cửu Giang nấu với lan và tía tô; nước giếng Hoa Thanh trong mát mùa hè, lọc qua lụa mỏng. Hoa Thanh là phần nước trong nhất của giếng. Người nấu bếp trong cung xem giờ mà gõ chuông, đợi bữa ăn mà đánh khánh, nghĩa là mỗi bữa ăn đều đánh chuông và khánh. Vua treo sẵn áo bốn mùa: áo mùa xuân, mùa hè trang sức bằng vàng ngọc, áo mùa thu, mùa đông làm bằng lông chim phỉ thúy cho ấm. Trên đài đốt hương lạ.

 Bỗng có một người dân quê khoác áo cỏ, đeo tráp sách trên lưng, gõ cửa đi vào, nói: "Nghe nói nhà vua yêu thích thuật âm dương, ưa những điều bí ẩn về thiên tượng và tinh tú, xin được gặp." Cảnh công bèn mời ông vào nhà lớn. Ông nói về điềm báo những việc chưa đến, rồi đến những việc đã qua, một vạn điều không sai một điều. Ban đêm ông xem sao, ngắm khí, ban ngày cầm thẻ tính toán, mở bản đồ ra xem. Ông không mặc áo quý, không ăn đồ ngon lạ. Cảnh công tạ ơn mà nói: "Nay nước Tống đang loạn lạc, nếu không có ông thì lấy gì giúp đỡ?" Ông đáp: "Đức không ban đều khắp thì loạn lạc sẽ đến. Hãy tu dưỡng đức để thu phục lòng người, thì trời sẽ đáp lại bằng điềm lành, người dân sẽ khen ngợi sự giáo hóa." Cảnh công nói: "Hay lắm." Rồi ban cho ông họ Tử, đặt tên là Vi, tức là Tử Vi.

 Lời bàn: Tử Vi nước Tống đời đời giữ việc coi thiên văn, xem sao rất tài, cũng là bậc như Tử Thận (người nước Lỗ) và Bì Táo (người nước Trịnh), những người giỏi xem sao thời Xuân Thu. Cảnh công đối đãi ông như thần, tiếp đãi theo lễ bậc cao, cho mặc áo đẹp nhất đời, cho ăn những món ngon của phương xa. Dù là vị ngon của chim thú quý (?) hay áo cổn thêu rồng rực rỡ (áo lễ của vua), so với những thứ ấy cũng còn thua kém. Theo lệ đời Xuân Thu, người ta nhân nơi sinh mà ban họ, cũng nhân việc làm mà đặt tên cho rõ, nên gọi ông là họ Tư Tinh (người coi sao). Đến cuối thời Sáu Nước, ông soạn sách về âm dương. (Lấy từ thiên Nghệ văn chí của Ban Cố.)

 Nước Việt mưu diệt nước Ngô, gom góp của quý lạ, gái đẹp và món ăn lạ trong thiên hạ dâng cho nước Ngô. Họ giết tam sinh (ba con vật dùng để tế: trâu, dê, lợn) để cầu trời đất, giết rồng rắn để tế sông núi. Họ giả vờ đem hàng ức vạn hộ dân ở Giang Nam nộp cho nước Ngô làm người làm thuê. Nước Việt lại có hai người con gái đẹp, một người tên Di Quang, một người tên Tu Minh (tức là tên khác của Tây Thi và Trịnh Đán), đem dâng cho nước Ngô. Nước Ngô cho họ ở trong phòng trát vữa hạt tiêu thơm, xâu ngọc nhỏ làm rèm cửa, buổi sáng buông xuống để che nắng, buổi tối cuốn lên để ngắm trăng. Hai người ngồi bên nhau trước hiên, soi gương trang điểm sau rèm ngọc. Những người nhìn trộm không ai là không rung động, kinh hồn, gọi họ là người tiên. Vua Ngô bị mê hoặc mà quên cả việc chính sự. Đến khi quân Việt tiến vào nước, vua Ngô ôm hai người con gái chạy trốn vào vườn thượng uyển của nước Ngô. Quân Việt ùa vào, thấy hai người con gái dưới gốc cây, đều nói là thần nữ, chỉ đứng nhìn mà không dám xâm phạm. Nay trong cửa Xà Môn của thành Ngô còn một gốc cây mục, vẫn là nơi thờ thần nữ.

 Trước kia, khi vua Việt vào nước Ngô, có quạ đỏ bay kèm hai bên vua. Vì thế khi Câu Tiễn xưng bá (làm minh chủ đứng đầu các nước chư hầu), đã dựng đài Vọng Ô (đài ngắm quạ), để ghi điềm lạ của quạ đỏ. Phạm Lãi làm tướng quốc nước Việt, mỗi ngày thu được nghìn vàng. Gia nhân thạo việc tính toán có đến một vạn người. Ông thu gom những món hàng khó kiếm trong bốn biển, chất đầy ở kinh đô nước Việt để làm đồ dùng. Đồng sắt chất cao như núi đồi, có khi cất giấu trong giếng và hào, gọi là "Bảo tỉnh" (giếng báu). Người đẹp dung nhan lạ lùng đầy cả các phòng trong, gọi là "Du cung" (cung dạo chơi). Từ xưa đến nay chưa từng có như thế.

 Lời bàn: Kinh Dịch đề cao sự khiêm tốn sẽ được thêm lợi, Kinh Thư nêu rõ những mưu kế sáng suốt; phép làm bề tôi lấy điều đó làm cao nhất. Sách Truyện (Tả truyện) nói: "Biết điều gì có lợi thì không gì không làm, đó là trung." Phạm Lãi trình bày cái gốc của nghề nghiệp và thuật kiếm lời, nhờ đó Câu Tiễn mới xưng bá, rốt cuộc làm vua cả vùng Bách Việt (các tộc người Việt ở phương Nam), được gọi là giàu mạnh, đó là công sức của ông. Vì thế ông mới giả điên để giấu tung tích, vượt biển để lánh đời, ba lần dời chỗ ở mà đổi tên khác, công thành thì lui thân, đó là nghĩa của ông. Còn như "giếng báu", "cung dạo chơi", tuy xa xỉ mà không bị mê hoặc. Lẽ hưng vong không chỉ do lịch số (vận số do trời định sẵn) đẩy đưa, mà còn do tài sức con người tạo nên. Xem việc nước Việt diệt nước Ngô, lễ khuất phục mềm mỏng đã làm đến cùng, dâng gái đẹp tuyệt trần hiếm có ở đời, thu gom của báu thần kỳ của các đời, những việc ấy dấu vết thì khác mà bản chất thì giống nhau. Bậc quân tử hiểu biết rộng hãy kiểm nghiệm lời này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video