Thiên 5 — Quyển 5: Tiền Hán (phần đầu)

 Thập di ký (sách chép những chuyện lạ mà sử chính bỏ sót), quyển năm

 Tiền Hán (nhà Hán thời đầu, đóng đô ở Trường An, còn gọi là Tây Hán), phần trên

 Thái thượng hoàng nhà Hán (cha của Hán Cao Tổ Lưu Bang) lúc còn nghèo hèn, chưa hiển đạt, đeo một con dao dài ba thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa, mỗi thước thời Hán khoảng 23 cm). Trên dao có khắc chữ, chữ khó đọc, người ta ngờ là do Ân Cao Tông (vua Vũ Đinh nhà Ân, tức nhà Thương) làm ra lúc đi đánh nước Quỷ Phương (một bộ tộc ở phương bắc thời ấy).

 Thượng hoàng đi chơi trong núi vùng Phong, Bái (quê của Lưu Bang). Ông ở tạm nơi hang núi hẻo lánh, ở đó có người đang nấu đúc kim loại. Thượng hoàng nghỉ bên cạnh, hỏi: "Ông đúc thứ đồ gì thế?" Người thợ cười đáp: "Tôi đúc kiếm cho thiên tử (vua, được coi là con của trời), xin cẩn thận đừng nói lộ ra!" Thượng hoàng cho là nói đùa, nên mặt không tỏ vẻ nghi ngờ. Người thợ nói: "Sắt thép tôi đang đúc và mài nay khó mà thành. Nếu được con dao ông đeo bên lưng pha vào mà luyện thì sẽ thành thần khí (binh khí thần diệu), có thể dẹp yên thiên hạ. Tinh khí của một vì sao sẽ xuống làm người phụ tá, để diệt ba kẻ gian ác. Mộc suy, Hỏa thịnh (theo thuyết ngũ hành, mỗi triều đại ứng với một hành: triều cũ ứng hành Mộc đang suy, nhà Hán sắp dấy ứng hành Hỏa đang thịnh), đó là điềm lạ vậy."

 Thượng hoàng nói: "Vật này của ta gọi là chủy thủ (dao găm ngắn), sắc bén khó có gì sánh: dưới nước chém được cù long (loài rồng con có sừng), trên cạn chém được hổ và tê giác; các loài si mị võng lượng (yêu tinh ma quỷ ở núi rừng, sông nước) không con nào dám chạm trán. Chặt ngọc, khắc vàng mà lưỡi không quăn." Người thợ nói: "Nếu không có con dao găm này để đúc chung, thì dù có Âu Dã (thợ đúc kiếm lừng danh nước Việt thời Xuân Thu) dốc hết tài khéo, có đá mài nước Việt mài cho sắc lưỡi, rốt cuộc cũng chỉ là đồ tầm thường mà thôi."

 Thượng hoàng bèn tháo dao găm ném vào lò. Chốc lát khói lửa bốc ngút trời, mặt trời vì thế mà giữa ban ngày tối sầm lại. Đến khi kiếm đúc xong, giết tam sinh (ba con vật dùng để tế: bò, dê, lợn) để làm lễ hấn (lễ lấy máu vật tế bôi lên đồ vật mới làm xong để tế thần). Người thợ hỏi Thượng hoàng: "Ông có con dao găm này từ lúc nào?" Thượng hoàng đáp: "Thời Tần Chiêu Tương vương, ta đi đường gặp một người quê mùa nơi đồng nội, người ấy trao cho ta ngay trên bờ ruộng, bảo đó là vật thiêng từ thời Ân, đời đời truyền lại cho nhau, trên có chữ cổ ghi năm tháng." Đến khi kiếm thành, người thợ xem thì thấy chữ khắc vẫn còn, đúng với điều người ta ngờ trước kia. Người thợ liền cầm kiếm trao cho Thượng hoàng.

 Thượng hoàng đem kiếm ban cho Cao Tổ. Cao Tổ thường đeo bên mình, dùng nó diệt ba kẻ gian ác. Đến khi thiên hạ đã định, Lã hậu (vợ của Cao Tổ) cất kiếm vào kho báu. Người coi kho thấy có khí trắng như mây bay ra ngoài cửa, hình như rồng rắn. Lã hậu đổi tên kho là "Linh Kim Tàng" (kho Kim Khí Thiêng). Đến khi họ Lã nắm hết quyền hành, khí trắng cũng tắt. Đến khi Huệ đế lên ngôi, dùng kho này chứa binh khí của cấm quân (quân bảo vệ cung vua), gọi là "Linh Kim Nội Phủ" (kho trong cung chứa Kim Khí Thiêng).

 Lời bàn của người biên lục: Sự biến hóa của các thần linh, đường lối không chỉ có một; sự cảm ứng thầm hợp giữa người và cõi vô hình, lẽ ấy vốn khó có khuôn phép cố định. Như những điều chép trong sách Phần (sách cổ thời Tam Hoàng) và các sách sấm (sách chép lời tiên tri), đều lấy việc đã qua làm chứng nghiệm; còn ca dao và lời nói dân gian thì đều tìm sự ứng nghiệm ở tương lai. Xét các bản đồ, lật các sách vở, thường thấy những điều ấy được chép ra. Xem lời người thợ đúc, quả là lời lạ mà ứng nghiệm về sau rất xa vậy. Kiếm dài ba thước là để ứng với con số của trời đất; vì ba là số dương, cũng ứng với đức của trời đất. Theo sách Câu mệnh quyết (một sách sấm vĩ thời Hán, giải kinh bằng lời tiên tri) chép: "Tiêu Hà là tinh của sao Mão (một trong hai mươi tám chòm sao), còn Hạng Vũ, Trần Thắng, Hồ Hợi là ba kẻ gian ác." (Tiêu Hà: tể tướng giúp Cao Tổ dựng nghiệp; Hạng Vũ: Tây Sở Bá vương, đối thủ của Lưu Bang; Trần Thắng: người đầu tiên nổi dậy chống nhà Tần; Hồ Hợi: Tần Nhị Thế.) Triều trước ứng với đức Mộc, nhà Hán hợp với ngôi Hỏa, đó chính là chứng nghiệm vậy.

 Năm thứ hai đời Hiếu Huệ đế (vua thứ hai nhà Hán, con Cao Tổ), bốn phương đều khen rằng xe cùng một cỡ trục, sách cùng một lối chữ (ý nói thiên hạ đã thống nhất), thiên hạ thái bình, giáo mác ngưng nghỉ. Các nước xa, các miền lạ phải qua mấy lần thông dịch mà tìm đến dâng cống. Bấy giờ có một đạo sĩ họ Hàn tên Trĩ, là dòng dõi của Hàn Chung (phương sĩ thời Tần, từng được Tần Thủy Hoàng sai đi tìm thuốc tiên). Ông vượt biển mà đến, tự nói là sứ giả của thần Biển Đông, nghe đức thánh của vua thấm khắp cõi đời nên vui lòng quy phục mà đến chầu.

 Lúc ấy, từ tận cùng phương đông, ở ngoài cả Phù Tang (cây thần nơi mặt trời mọc, chỉ vùng cực đông), có nước Nê Ly đến chầu. Người nước ấy cao bốn thước, có hai sừng như kén tằm, răng chìa ra ngoài môi, từ ngực trở xuống có lông thiêng tự che kín thân, sống trong hang sâu, tuổi thọ không thể đo lường. Vua nói: "Phương sĩ (người theo thuật tiên, luyện thuốc cầu sống lâu) Hàn Trĩ hiểu tiếng người nước xa, hãy hỏi người ấy thọ bao nhiêu tuổi, đã từng trải thấy việc của mấy đời?"

 Người ấy đáp: "Ngũ vận (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ luân phiên chi phối các thời đại) nối nhau, lần lượt sinh ra rồi lần lượt mất đi, như bụi bay, như mưa bụi, còn mất bao nhiêu không thể tính đếm." Hỏi: "Việc trước thời Nữ Oa (nữ thần mình rắn, tương truyền đội đá vá trời) có được nghe biết không?" Đáp: "Từ thời người mình rắn trở về trước, tám phương gió điều hòa, bốn mùa theo đúng thứ tự, người ta không dùng uy quyền hay ân huệ để nắm giữ vận trời (?)." Lại hỏi về thời trước Toại Nhân (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là người đầu tiên dùi gỗ lấy lửa), đáp: "Từ khi dùi gỗ lấy lửa, bỏ ăn đồ sống tanh mà ăn đồ chín, cha già mà hiền từ, con sống lâu mà hiếu thảo. Từ thời Hiên Hoàng (Hoàng Đế Hiên Viên) đến nay, người ta lăng xăng giết hại diệt trừ nhau, sống phù phiếm ồn náo, lễ thì quá đà, nhạc thì rối loạn, đức của đời mỏng manh gian dối, phong tục thuần hậu đã sụp đổ rồi."

 Hàn Trĩ đem lời đáp tâu lên vua. Vua nói: "Xa xăm mờ mịt thay! Chẳng phải người thông với thần, hiểu thấu lẽ trời thì khó mà bàn được! Thật là xa lắm vậy." Hàn Trĩ từ đó lui đi, không ai biết đi đâu. Vua sai các phương sĩ dựng đàn tiên ở phía bắc thành Trường An, gọi là "Từ Hàn quán" (quán thờ ông họ Hàn). Tục ngữ nói: "Thần Tư Hàn (vị thần coi việc giá lạnh) được thờ ở phía bắc thành." Sách Xuân Thu truyện (tức Tả truyện, sách giải thích bộ sử Xuân Thu) có câu "để cúng thần Tư Hàn"; hai âm ấy đọc lẫn với nhau, chắc chắn đó là "Từ Hàn quán". Đến năm thứ hai (?), vua xuống chiếu đem trăm cung nữ, một vạn tấm gấm hoa, mười chiếc thuyền lầu để tiễn sứ nước Nê Ly, và đại xá thiên hạ (tha tội cho phạm nhân khắp cả nước).

 Hán Vũ đế nhớ thương Lý phu nhân (người vợ lẽ được vua yêu nhất) đã mất, không thể gặp lại. Lúc ấy vừa đào xong hồ Côn Linh, thả thuyền Tường Cầm (thuyền làm hình chim bay). Vua tự soạn khúc ca, sai nữ nhạc công hát. Khi ấy mặt trời đã ngả về tây, gió mát vỗ mặt nước, tiếng hát của nữ nhạc công rất vang và cứng cỏi; vua nhân đó làm khúc "Lá rụng, ve sầu thương" rằng: "Ống tay áo lụa (?) chừ lặng không tiếng, thềm ngọc chừ bụi đã phủ. Phòng trống lạnh lẽo mà quạnh hiu, lá rụng tựa bên cánh cửa cài then mấy lớp. Ngóng người đẹp ấy chừ sao gặp được, khiến lòng ta xao xuyến chẳng yên!"

 Vua nghe hát động lòng, buồn bã không tự gượng nổi, sai thắp đèn dầu rồng soi trong thuyền, buồn mãi không nguôi. Người hầu thân cận thấy vẻ mặt vua sầu muộn, bèn dâng rượu Hồng Lương, rót vào chén làm bằng vỏ ốc có hoa văn. Chén ấy xuất từ nước Ba Kỳ. Rượu xuất từ huyện Hồng Lương, huyện này thuộc Hữu Phù Phong (một quận thuộc vùng kinh đô Trường An); đến đời Ai đế bỏ ấp này đi, người phương nam học được cách ủ rượu ấy. Nay người ta nói "Vân Dương có rượu ngon", ấy là hai âm đọc lẫn nhau vậy. Vua uống ba chén, mặt tươi lòng vui, bèn cho nữ nhạc công ra hầu.

 Vua nghỉ ở nhà Diên Lương, nằm mơ thấy Lý phu nhân trao cho hương hành vu (một loại cỏ thơm). Vua giật mình tỉnh dậy, hương thơm vẫn còn vương trên áo gối, qua cả tháng không tan. Vua càng nhớ mong tìm kiếm, nhưng rốt cuộc không gặp lại, nước mắt ướt đẫm chiếu, bèn đổi tên nhà Diên Lương thành "Di Phương Mộng thất" (căn phòng của giấc mộng còn lưu hương).

 Trước kia, vua rất yêu Lý phu nhân; sau khi bà mất, vua thường mong được mơ thấy, có khi muốn gặp lại bà. Vua mặt mày tiều tụy, các phi tần cũng không yên lòng. Vua gọi Lý Thiếu Quân (một phương sĩ thời Vũ đế) đến, nói: "Trẫm nhớ Lý phu nhân, có thể gặp lại được không?" Thiếu Quân đáp: "Có thể nhìn thấy từ xa, chứ không thể cùng ở trong màn trướng. Ở Biển Tối có đá Tiềm Anh, màu xanh, nhẹ như lông chim. Trời rét nhất thì đá ấm, trời nóng nhất thì đá lạnh. Khắc đá ấy thành tượng người thì thần thái linh động chẳng khác người thật. Cho tượng đá ấy đến, thì phu nhân sẽ tới. Người đá này truyền lại được lời người nói, có tiếng mà không có hơi thở, vì thế biết là vật thần lạ."

 Vua hỏi: "Tượng đá ấy có lấy được không?" Thiếu Quân đáp: "Xin được một trăm chiếc thuyền lầu, một nghìn người khỏe mạnh biết bơi lặn, leo cây, đều cho học hiểu đạo thuật, mang theo thuốc bất tử." Họ bèn đi đến Biển Tối, mười năm sau mới về. Những người ra đi, có người bay lên mây không trở lại, có người gửi xác giả chết (phép thoát xác của đạo tiên: bỏ lại thân xác như đã chết để thành tiên), người trở về được chỉ có bốn năm người. Có được đá rồi, vua liền sai thợ theo bức tranh vẽ từ trước mà khắc hình phu nhân. Khắc xong, đặt tượng trong màn lụa mỏng, trông hệt như lúc bà còn sống.

 Vua rất vui, hỏi Thiếu Quân: "Có thể đến gần được không?" Thiếu Quân đáp: "Ví như nửa đêm chợt mơ thấy, lẽ nào ban ngày lại đến gần mà xem được sao? Đá này có độc, chỉ nên đứng xa mà nhìn, không được đến sát. Xin bệ hạ chớ coi nhẹ ngôi vạn thặng chí tôn (ngôi thiên tử, ví vua có muôn cỗ xe binh) mà mê muội vì thứ vật tinh quái này!" Vua bèn nghe theo lời can. Gặp phu nhân xong, Thiếu Quân sai giã nát người đá ấy làm thành viên cho vua uống, từ đó vua không còn nhớ mong, mơ thấy nữa. Vua bèn xây đài Linh Mộng, hằng năm theo mùa cúng tế.

 Năm Nguyên Phong thứ nhất (năm 110 trước Công nguyên), nước Phù Hân dâng bùn vàng lan. Thứ vàng này ra từ suối nước nóng; giữa mùa hè nước thường sôi sục trào lên như nước sôi lửa đỏ, chim bay không qua được. Người nước ấy thường thấy bên bờ nước có người nấu thứ vàng này làm đồ dùng. Vàng nhão như bùn, màu như vàng tử ma (loại vàng ròng thượng hạng, ánh tím); nấu đúc trăm lần thì màu đổi thành trắng, sáng như bạc, tức là thứ gọi là "ngân chúc" (?) vậy. Người ta thường lấy bùn này niêm phong các hộp, rương và các cửa cung, ma quỷ không dám phạm vào. Đời Hán, các đại tướng đi đánh trận và các sứ giả sang nước xa phần nhiều dùng bùn này để niêm ấn. Các chuyến đi của Vệ Thanh (đại tướng đánh Hung Nô), Trương Khiên (sứ giả mở đường sang Tây Vực), Tô Vũ (sứ giả bị Hung Nô giam giữ mười chín năm), Phó Giới Tử (sứ giả từng giết vua nước Lâu Lan), đều được nhận ấn niêm bằng bùn vàng. Sau khi Vũ đế mất, thứ bùn này mới không còn nữa.

 Phía nam quận Nhật Nam (một quận thời Hán, nay thuộc miền Trung Việt Nam) có bến Dâm Tuyền. Người ta nói nước ở đó rỉ thấm từ dưới đất ra thành vực, nên gọi là "dâm tuyền" (suối thấm tràn). Có người lại nói nước ấy ngọt và mềm, nam nữ uống vào thì sinh lòng dâm. Chỗ nước nhỏ chỉ ngập đáy chén, vén áo là lội qua được; chỗ lớn thì có thể ghép thuyền đi xuôi ngược, theo dòng mà lúc quanh co lúc thẳng. Tiếng nước vỗ vào đá giống như tiếng người hát cười, ai nghe thấy cũng rạo rực dục tình, vì thế tục gọi là "dâm tuyền".

 Thường có vịt trời, ngỗng trời màu như vàng, bay thành đàn đùa nghịch trên bãi cát, ghềnh nước; người bắt (?) được thì đó là vịt vàng thật. Khi mộ nhà Tần ở núi Ly bị phá, người đi ngoài đồng thấy vịt vàng bay về phương nam, đến Dâm Tuyền. Sau đó, năm Bảo Đỉnh thứ nhất, Trương Thiện làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Nhật Nam, có người dân trong quận bắt được vịt vàng đem dâng. Trương Thiện học rộng, hiểu sâu, xét năm tháng thì biết đó chính là vịt vàng trong mộ Tần Thủy Hoàng.

 Xưa kia Thủy Hoàng làm mộ, gom hết của quý lạ trong thiên hạ, chôn sống thợ theo, đổ hết của báu kỳ lạ từ phương xa vào trong mộ, làm thành hình sông, biển, ngòi lạch và các dãy núi. Dùng gỗ sa đường, gỗ trầm, gỗ đàn làm thuyền và mái chèo, dùng vàng bạc làm vịt ngỗng, dùng lưu ly và các thứ báu làm rùa cá. Lại ở trong biển làm voi ngọc, cá kình ngậm hỏa châu (ngọc tự phát sáng như lửa) làm sao trời, thay cho đèn dầu, nến sáp; ánh sáng toả khắp trong mộ, thật là kỳ vĩ thần diệu (?).

 Xưa chôn sống thợ trong mộ, đến khi mộ bị mở ra thì họ đều chưa chết. Những người thợ ấy ở trong mộ đẽo đá làm tượng rồng, phượng, tiên nhân, lại làm văn bia và lời ca tụng. Đầu đời Hán đào mộ này, đối chiếu với sử sách thì đều không thấy chép có tượng các vị tiên, rồng, phượng, mới biết đó là do những người thợ bị chôn sống làm ra. Người đời sau chép lại văn bia ấy, lời lẽ phần nhiều oán hận thảm thiết, bèn gọi là "Bia oán". Sách Sử ký (bộ sử của Tư Mã Thiên) lược đi, không chép.

 Đổng Yển (người được Vũ đế sủng ái) thường nằm ở phòng Diên Thanh, lấy đá có vân vẽ làm giường, vân đá như gấm. Đá ấy rất nhẹ, xuất từ nước Chất Chi. Trên giường giăng màn lưu ly tím, đặt bình phong bằng hỏa tề (một loại ngọc trong suốt như pha lê, ánh đỏ), bày nến Linh Ma, lấy ngọc tím làm mâm, hình như rồng uốn khúc, tất cả đều dùng các thứ báu trang sức. Người hầu đứng ngoài cửa quạt cho Yển. Yển nói: "Ngọc đá chẳng lẽ phải quạt mới mát sao?" Người hầu bèn thôi quạt, lấy tay sờ thử mới biết có bình phong (vì bình phong trong suốt đến mức không nhìn thấy).

 Lại lấy ngọc tinh (thứ ngọc trong suốt) làm mâm, đựng băng đặt trước gối. Ngọc tinh và băng trong suốt như nhau. Người hầu tưởng băng không có mâm đựng, ắt sẽ tan chảy làm ướt chiếu, bèn gạt cả mâm ngọc đi, rơi xuống thềm, băng và ngọc đều vỡ cả; Yển lấy đó làm vui. Ngọc tinh này do nước Thiên Đồ dâng cống, Vũ đế đem ban cho Yển. Đời Ai đế, Bình đế, nhà dân vẫn còn có đồ này, nhưng phần nhiều đã sứt vỡ. Đến đời Vương Mãng thì không ai còn biết nó ở đâu nữa.

 Năm Thái Sơ thứ hai (năm 103 trước Công nguyên), nước Đại Nguyệt Chi (một nước ở Trung Á) dâng gà hai đầu, bốn chân, một đuôi, khi gáy thì hai đầu cùng gáy. Vũ đế nuôi ở quán cũ Cam Tuyền, lại cho lẫn với các con gà khác; được giống nòi của nó, nhưng chúng không biết gáy. Người can gián nói: "Kinh Thi nói: 'Gà mái không gáy sáng.' Lại có câu: 'Gà mái mà gáy sáng thì nhà tan.' Nay giống gà trống lại không gáy, chẳng phải điềm lành." Vua bèn sai đưa trả về Tây Vực. Đi đến cửa ải phía tây, con gà quay đầu nhìn về cung Hán mà kêu thảm thiết.

 Vì thế có lời đồng dao: "Cuối đời ba bảy (ba lần bảy mươi, tức hai trăm mười năm), gà chẳng gáy, chó chẳng sủa, trong cung gai góc rối quấn vào nhau, sẽ có chín con hổ tranh làm vua." Đến khi Vương Mãng cướp ngôi, có các tướng quân mang hiệu "Cửu Hổ" (Chín Hổ). Sau đó loạn lạc càng nhiều, trong cung mọc đầy cỏ ngải, gai góc, nhà nhà không còn tiếng gà gáy chó sủa. Con gà ấy chưa về tới nước Nguyệt Chi đã bay lên Thiên Hà, tiếng kêu như chim côn kê (một loài chim lớn giống hạc), bay lượn trong mây. Nó còn có tên là gà Huyên, vì âm "côn" và "huyên" gần giống nhau.

 Năm Thiên Hán thứ hai (năm 99 trước Công nguyên), phía tây nước Cừ Sưu có nước Kỳ Luân. Phong tục nước ấy thuần hậu hòa nhã, người sống thọ ba trăm tuổi. Ở đó có rừng cây thọ, mỗi cây cao nghìn tầm (tầm: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng tám thước), che khuất cả mặt trời mặt trăng. Ai từng nghỉ dưới gốc cây ấy đều không chết, không bệnh. Có người vượt biển qua núi đến nước ấy, lúc về mang lá cây trong người thì suốt đời không già. Người nước ấy kết cỏ và lông làm dây, đan lưới làm áo, giống như thứ lụa (?) mịn ngày nay. Đến năm Nguyên Thú thứ sáu (năm 117 trước Công nguyên), nước Cừ Sưu dâng một bộ áo lưới. Vua đem đốt ở ngã đường thông chín hướng, vì sợ người đời sau đòi tìm, vật ấy gây xa xỉ tốn kém nên đốt đi; khói bốc lên như hơi của vàng đá.

 Năm Thái Thủy thứ hai (năm 95 trước Công nguyên), ở phương tây có nước Nhân Tiêu, người nước ấy đều giỏi huýt (chúm môi thổi thành tiếng dài vang xa). Đàn ông huýt thì xa trăm dặm còn nghe, đàn bà huýt thì xa năm mươi dặm còn nghe, như tiếng sênh, tiếng vu (các nhạc cụ thổi làm bằng nhiều ống trúc); mùa thu, mùa đông thì tiếng trong và vang, mùa xuân, mùa hạ thì tiếng trầm và thấp. Đầu lưỡi của họ quặt ngược vào trong họng, cũng có người nói là hai lưỡi chồng lên nhau; lấy móng tay cạo nhẹ thì tiếng huýt càng vang xa. Vì thế sách Lã thị Xuân Thu (sách do Lã Bất Vi sai môn khách soạn) nói "nước lưỡi ngược ở miền xa lạ", chính là nói nước này. Khi có bậc vua chí thánh thì họ đến quy phục, theo sự giáo hóa.

 Lời bàn của người biên lục: Nhà Hán dấy lên, nối sau những tệ hại còn sót của sáu nước (sáu nước chư hầu thời Chiến Quốc bị nhà Tần thôn tính), thiên tử hướng lòng về đức thánh. Vì thế dân đen than nhà Tần mất muộn, tiếc nhà Hán đến chậm. Cao Tổ mở nền đế nghiệp, mở rộng bờ cõi. Hiếu Huệ chăm lo nới nhẹ hình phạt, làm nên nền trị vô vi (cách cai trị thuận theo tự nhiên, không bày việc nhiễu dân), đức sánh với Tam vương (ba vị vua hiền mở đầu các nhà Hạ, Thương, Chu), giáo hóa thấm khắp bốn biển.

 Đến Vũ đế, cơ nghiệp càng rạng rỡ: vua đi xem xét các phương, tuần du tế các núi lớn, đặt niên hiệu, tôn danh hiệu, xét lễ nhạc để mở rộng phong hóa, mở mang văn chương nghĩa lý để trau chuốt phong tục, sửa âm luật và lịch pháp mà lập lễ phong thiện (lễ tế trời trên đỉnh Thái Sơn và tế đất ở ngọn núi nhỏ dưới chân), tế trăm thần để vời các điềm lành. Dù đức "kính cẩn sáng suốt" được ca ngợi trong Đường thư (thiên chép về vua Nghiêu trong Kinh Thư), đức "văn nhã sâu xa" được khen trong Ngu điển (thiên chép về vua Thuấn), há còn hơn được thế này!

 Xét giáo lý của Chu công và Khổng tử, không chuộng cái học hư vô. Vũ đế theo học thuyết Hoàng Lão (học thuyết của Hoàng Đế và Lão Tử, về sau gắn với đạo tiên), luyện phép chống già, cầu những lễ tế chẳng đem lại phúc. Vì thế Trương Sưởng hết lời can thẳng, khuyên gạt bỏ thuật tiên, đem chuyện Trường Hoằng (đại phu nhà Chu, dùng phương thuật mà bị giết), Sở Tương vương, Sở Hoài vương, Tần Thủy Hoàng, Từ Phúc (phương sĩ ra biển tìm thuốc tiên cho Tần Thủy Hoàng rồi không trở về) ra làm gương; nên bọn Tân Viên (Tân Viên Bình, phương sĩ lừa dối vua) rốt cuộc đều bị giết.

 Người tu tiên chuộng sự thanh tĩnh để quên đi thân xác, giữ sự lặng lẽ mà gạt bỏ việc ồn ào. Vũ đế lại thích vi hành (lén ra ngoài trong lốt thường dân), chuộng chinh phạt, mở rộng cung điện, nới rộng vườn săn, mãi trái với phép trường sinh cửu thị (sống lâu, mắt sáng mãi không suy), mất cái cốt yếu của việc giữ Huyền Nhất (giữ tinh thần hợp nhất với Đạo huyền diệu), hối hận vì trước đã giết Thiếu Ông (Lý Thiếu Ông, phương sĩ bị Vũ đế giết), lại mê lời dối trá của Loan Đại (phương sĩ được Vũ đế trọng dụng, sau bị giết vì lừa dối).

 Đến như với Lý phu nhân, vua đắm say yêu dấu, chỉ một lòng sủng ái chốn phòng the, mong hồn người đã khuất sống lại, sửa sang cung mới để chờ đợi. Ấy là vì sự sủng ái mê muội quá nồng, nỗi vướng víu trong lòng chưa gỡ. Muốn vươn mình ra ngoài mây ráng, sống lâu ngang trời đất, mà chẳng khác nào buộc gió, níu bóng nắng (?), sao có thể với tới được? Tuy chưa đạt đến huyền chân (chân lý huyền diệu của đạo tiên), cũng đã dự được phần nào vào chỗ thần diệu sâu xa. Vì thế cõi âm, cõi dương không giấu được điều kỳ diệu, muôn vật không nơi ẩn được tinh linh. Xét các sách về tiên, đối chiếu với các thuyết, chưa có điều gì khác với lẽ này.

 Năm vận lần lượt nổi lên, là lẽ thường của số trời; điềm của hành Kim, hành Thổ thì nhà Ngụy, nhà Tấn ứng vào. Đổng Yển xuất thân từ đám bán ngọc trai, nhờ việc bếp núc (?) mà được sủng ái, được vua yêu một thời, giàu có nghiêng cả bốn biển, trong nhà chứa của quý thần lạ, khoe những báu vật không phải của trần gian; vậy mà một sớm mất sủng, quả thật thịnh suy đều có điềm báo trước!

 Người ta làm quan quách (quan: áo quan đựng xác; quách: lớp hòm bọc bên ngoài áo quan) là để phòng kiến dế làm hại, tạm giữ cho xương cốt khỏi rời rã; thánh nhân muốn việc ấy hợp với lễ chính, ghét sự quá tốn kém, cũng ghét sự quá sơ sài. Như sự tằn tiện của Đạm Đài Diệt Minh (học trò Khổng tử), sự xa hoa của Thịnh Cơ (ái phi của Chu Mục vương) và Tần Thủy Hoàng, đều là sai ở chỗ không biết dùng có chừng mực.

 Than ôi! Thân xác tiêu tan, tinh thần diệt mất, chốc lát đã thành nắm đất trong một cỗ quan tài; gò cao hóa thành hang sâu, ngọc quý của báu bỗng chốc thành tro bụi. Như thế là làm hao tổn người sống để thêm cho người chết, chẳng ích gì cho thân và tiếng tăm. Lặng lẽ ra đi mãi mãi, còn nhớ gì đến cảnh thịnh ngày xưa? Trọng Ni (tên tự của Khổng tử) nói: "Chẳng bằng mau mục nát." Liệm thân xác vừa đủ, thánh nhân lấy đó răn dạy rõ ràng, há chẳng đáng trọng sao!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video