Thiên 6 — Quyển 6: Tiền Hán (phần sau) và Hậu Hán

 Thập di ký, quyển sáu (Thập di ký: sách ghi lại những chuyện lạ mà sử sách bỏ sót).

 Tiền Hán, phần cuối (Tiền Hán: nhà Hán thời đóng đô ở Trường An, còn gọi là Tây Hán).

 Năm Thủy Nguyên thứ nhất đời Hán Chiêu Đế (Thủy Nguyên: niên hiệu, tức tên gọi các năm trong một giai đoạn trị vì của vua), vua cho đào ao Lâm Trì, rộng một nghìn bộ (bộ: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng 1,4 mét). Trong ao trồng loại sen chia nhánh, một cuống có bốn lá, hình dáng như những chiếc lọng ghép đôi. Khi nắng chiếu thì lá rủ xuống che bóng cho rễ và cuống, giống như cây quỳ nghiêng lá che chân mình, nên gọi là "sen Đê Quang" (sen rủ xuống che ánh nắng). Hạt sen như hạt ngọc đen, có thể dùng làm đồ đeo. Hoa và lá khó héo, hương thơm ngào ngạt bay xa hơn mười dặm. Ăn vào thì hơi thở trong miệng lúc nào cũng thơm, lại bồi bổ mạch máu, chữa được bệnh. Người trong cung rất quý loại sen này, mỗi lần đi chơi, dự tiệc hay ra vào, ai cũng ngậm nhai. Có người cắt lá làm áo, có người bẻ lá che nắng, coi đó là trò vui. Câu trong Sở Từ "bẻ lá ấu lá sen làm áo" chính là ý này.

 Ở đó còn có loài ấu mọc ngược, cuống như mớ tơ rối, một hoa có nghìn cánh, rễ nổi trên mặt nước còn củ thì chìm trong bùn, gọi là "ấu tía"; ăn vào thì không già. Vua thường sai bày trò chơi dưới nước, dạo chơi, ăn tiệc suốt ngày. Người địa phương dâng một chiếc thuyền gỗ khoét lớn như cái máng. Vua nói: "Thuyền gỗ thông chèo gỗ quế còn là nặng nề thô kệch; huống chi cái máng này, sao mà ngồi được?" Bèn sai lấy gỗ tử có vân đẹp đóng thuyền, gỗ mộc lan làm bánh lái. Khắc hình chim loan đang bay, chim nghịch đang liệng (nghịch: loài chim nước, xưa hay vẽ ở mũi thuyền để cầu vượt sóng gió) gắn ở mũi thuyền. Thuyền theo gió nhẹ dập dềnh, chơi hết ngày quên về, có khi đến suốt đêm. Vua sai cung nữ hát rằng: "Mùa thu cảnh trong trẻo, thả thuyền trên sóng lớn; vẫy bàn tay thon, hái ấu hái sen; gió mát hiu hiu, cất bài ca chèo thuyền; ánh mây rạng sáng, trăng xế bên sông Ngân; vui đến muôn năm, nào có gọi là nhiều!" Vua rất vui. Vua lại dựng Thương đài trên ao. Đến những năm cuối đời, người can ngăn nhiều, vua bèn bớt dần những cuộc dạo chơi, lấp ao phá đài. Thuyền chim loan, sen và ấu theo thời gian đều mất cả. Ngày nay đài không còn dấu vết, ao và kênh đã bị lấp bằng.

 Năm Địa Tiết thứ nhất đời Hán Tuyên Đế, ở phía đông quận Lạc Lãng (vùng nay thuộc bán đảo Triều Tiên) có nước Bối Minh (nghĩa là "quay lưng với ánh sáng") đến dâng sản vật địa phương. Sứ giả nói quê họ ở phía đông Phù Tang (Phù Tang: theo truyền thuyết là cây thần ở nơi mặt trời mọc, chỉ vùng tận cùng phía đông), ở đó thấy mặt trời mọc từ phương tây. Nước ấy lúc nào cũng mờ mịt tối tăm, hợp trồng đủ các loại lúa, gọi là "Dung Trạch", rộng ba nghìn dặm vuông. Ngũ cốc (năm loại hạt lương thực chính) ở đó đều tốt, ăn vào thì sống lâu đến mức chết sau cả trời đất.

 Có lúa Hiệp Nhật, trồng một trăm ngày thì chín. Có lúa Phiên Hình, nói rằng người ăn vào chết rồi sống lại, đáng chết yểu mà được thọ. Có lúa Minh Thanh, ăn vào thì sống thêm tuổi. Có lúa Thanh Trường, ăn một hạt suốt một năm không đói. Có kê Dao Chi, cành dài và mềm, không có gió vẫn thường lay động, ăn vào bổ tủy. Có kê Phượng Quan, bông giống mào chim phượng, ăn vào khỏe mạnh. Có kê Du Long, lá cong queo như rồng đang lượn. Có kê Quỳnh Cao, trắng như bạc; ăn hai thứ kê này thì xương cốt nhẹ nhõm. Có đậu Nhiễu Minh, cuống mềm, tự quấn vào nhau. Có đậu Hiệp Kiếm, quả giống như người kẹp thanh kiếm, mọc chéo ngang. Có đậu Khuynh Ly, nói rằng đậu ấy gặp nắng thì lá rủ xuống phủ kín mặt đất; người ăn vào không già, không bệnh.

 Có lúa mạch Diên Tinh, ăn vào sống lâu, thêm khí (khí: sinh lực trong cơ thể theo y học cổ). Có lúa mạch Côn Hòa, điều hòa thông suốt lục phủ (lục phủ: theo y học cổ truyền là sáu cơ quan rỗng: dạ dày, ruột non, ruột già, túi mật, bàng quang và tam tiêu). Có lúa mạch Khinh Tâm, ăn vào người nhẹ nhõm. Có lúa mạch Thuần Hòa, làm men nấu rượu, say một lần mấy tháng; ăn vào thì qua mùa đông vẫn có thể cởi trần. Có lúa mạch Hàm Lộ, trong bông có giọt sương, ngọt như mạch nha. Có vừng Tử Trầm, hạt không nổi trên nước. Có vừng Vân Băng, hạt mát lạnh và có ánh sáng, hợp để ép dầu bôi tóc. Có vừng Thông Minh, người ăn vào đi đêm không cần cầm đuốc; đó chính là vừng đen, ăn vào sống lâu, già sau cả trời đất.

 Phía bắc nước ấy có loài cỏ tên là cỏ Hồng, cành dài một trượng (trượng: đơn vị đo bằng mười thước, khoảng hơn hai mét), lá to như bánh xe, rễ to như bầu bánh xe (phần trục giữa bánh xe), hoa có màu như cầu vồng buổi sớm. Xưa Tề Hoàn Công đánh tộc Sơn Nhung (một tộc người ở phương bắc), người nước ấy dâng giống cỏ này, ông đem trồng ở sân, cho là điềm lành của bậc bá chủ (người đứng đầu các nước chư hầu). Có cỏ Tiêu Minh, ban đêm nhìn như hàng đuốc sáng, ban ngày thì không có ánh sáng, tự tắt đi. Có cúc tía, gọi là "Nhật tinh", mỗi cuống mọc một dây, lan ra rộng mấy mẫu, vị ngọt, người ăn vào đến chết cũng không đói khát. Có cỏ tranh cháy, cao năm trượng, đốt thành tro, tưới nước vào thì lại mọc thành cỏ tranh, gọi là "cỏ tranh thiêng". Có cỏ Hoàng Cừ, ánh lên dưới nắng như lửa, cứng dai như kim loại, người ăn vào thì có đốt mình cũng không thấy nóng. Có cỏ Mộng, lá như cỏ bồ, cuống như cỏ thi (cỏ thi: loài cỏ xưa dùng để bói), hái về để bói tốt xấu, vạn lần không sai một. Lại có cỏ Văn Hà, uống vào thì tai thính, thơm như quế, cuống như lan. Nước ấy đem dâng các thứ này, nhưng phần lớn trồng không ra hạt, lá héo vàng nhiều, vua xuống chiếu bỏ hết.

 Năm Nguyên Phượng thứ hai, vua dựng Quế đài ở phía nam ao Lâm Trì để vọng khí (vọng khí: thuật xem mây và khí sắc từ xa để đoán điềm lành dữ). Phía đông dẫn nước ao Thái Dịch vào. Có một cây liền cành: cành trên vắt ngang qua kênh, cành dưới vượt sang bờ phía nam, mọc cùng một gốc với cành trên. Vua thường vào tháng quý thu (tháng cuối mùa thu, tức tháng chín âm lịch) thả chiếc thuyền gỗ hành lan hình chim nghịch trong mây, câu cá dưới đài suốt ngày nối sang đêm. Lấy vàng thơm làm lưỡi câu, tơ trắng như sương làm dây, cá chép đỏ làm mồi, câu được một con giao trắng (giao: loài thuồng luồng trong truyền thuyết), dài ba trượng, giống con rắn lớn, không có vảy. Vua nói: "Đây không phải điềm lành." Sai quan Thái quan (chức quan lo việc ăn uống trong cung) làm thành mắm, thịt màu tía, xương màu xanh, vị rất thơm ngon, đem chia ban cho các quan. Về sau vua nhớ vị ngon ấy, nhưng người đánh cá không bắt được nữa, mới biết đó là vật thần kỳ.

 Năm thứ hai, nước Hàm Đồ dâng những vật quý lạ. Sứ giả nước ấy nói: "Nước chúng tôi cách kinh đô nhà vua bảy vạn dặm. Chim thú ở đó đều biết nói. Gà chó chết đem chôn thì không mục. Trải qua mấy đời, người trong nhà đi chơi ở chân núi hay bờ biển, nghe dưới đất có tiếng gà gáy chó sủa, chủ nhà bèn đào lên, mang về nuôi. Lông tuy trụi rụng nhưng mọc lại, lâu dần thì mượt bóng."

 Ở quận Trương Dịch, họ Chất rất đông đúc, nên lấy họ ấy đặt tên cho vùng đất. Chất Kỳ, tên chữ là Quân Trân, khi để tang cha mẹ thì giữ trọn lễ nghĩa. Nơi ông ở cách mộ một trăm dặm, đêm nào đi viếng mộ cũng có chim bay ngậm lửa kèm hai bên. Ông trèo núi lội sông, khóc lóc không ngớt, chưa từng lo ngại hiểm trở, dù là ban đêm mà sáng như ban ngày. Nước mắt ông rơi xuống đá thì đá thành vết; rơi vào cây mục cỏ khô thì cây cỏ đều xanh tươi trở lại; thấm xuống đất thì đất hóa mặn, dân gọi nơi ấy là "làng Mặn". Đến đời Chiêu Đế, vua khen tấm lòng hiếu thảo lạ thường của ông, nêu khắc tên ấp ấy là "làng Hiếu Cảm" (làng có lòng hiếu cảm động trời đất), bốn mùa cúng tế, và lập miếu thờ.

 Lời bàn (lời bàn của người biên tập sách): Tấm lòng và việc làm đã đến thì không chỗ u tối nào không thấu tới; lẽ phải hiện ra từ chỗ nhỏ nhặt, chỗ mờ tối tự sẽ sáng tỏ. Mặt trời lùi lại vì ngọn giáo của Lỗ Dương (điển: Lỗ Dương Công đang đánh trận thì trời sắp tối, ông vung giáo vẫy, mặt trời lùi lại), sương lạnh giáng xuống vì tiếng than của kẻ thất phu (điển: Trâu Diễn bị oan, ngửa mặt lên trời khóc than, giữa mùa hè trời đổ sương), đó là ở người thường mà còn tỏ rõ dấu thần. Huống chi đem tinh thần trong sáng hòa vào tấm lòng hiếu thảo sâu dày, thì cây đá vì thế mà cảm ứng kỳ diệu, chim thú vì thế mà hiền lành tụ đến. Vĩ Nguyên gào khóc mà hoa xuân đổi lá (?); Thúc Thông dậy sớm mà dòng nước buổi sáng bỗng nổi lên phiến đá nằm ngang (?); Tân Thiện để lại dấu tích nơi chim loan đậu (?), Vệ Nông tỏ đức qua giấc mộng gặp hổ (?). Việc làm của họ Chất cũng thuộc loại ấy.

 Xét thời Hán Chiêu Đế có chim hộc vàng (loài chim lớn như thiên nga) đậu xuống ao Thái Dịch; nay sách nói là ao Lâm Trì, có lẽ một ao mà hai tên. Đời Tuyên Đế có điềm lúa tốt, kê đen, nhưng cũng không nói nay mọc ở đâu. Lẽ nào đó là công gieo trồng của Thần Nông, Hậu Tắc (hai vị tổ nghề nông trong truyền thuyết), hay là thứ mà Vương tử (tức Vương Gia, tác giả sách này) kể lại, chứ không phải thứ người đời gần đây vẫn ăn. Xét tên gọi thì hoa mỹ mà không có thực. Còn các loài chim bay thú chạy, cây thần cỏ lạ, thấy lạ thì kể lại, ấy là những điều kỳ vĩ của muôn đời.

 Hán Thành Đế thích vi hành (vua cải trang lén đi ra ngoài). Vua dựng cung Tiêu Du (cung để chơi đêm) bên ao Thái Dịch, cột sơn đen, trải màn lụa dày màu đen; đồ dùng, áo mặc, xe kiệu đều chuộng màu đen. Vua đã thích đi trong bóng tối thì ghét ánh đèn đuốc. Các mỹ nhân trong cung đều mặc áo đen; từ Ban tiệp dư (tiệp dư: một bậc phi tần; bà Ban là nữ thi sĩ nổi tiếng) trở xuống đều đeo dải thụ đen (thụ: dải lụa buộc ấn, màu sắc chỉ phẩm bậc). Trâm và đồ đeo tuy rực rỡ như gấm thêu, nhưng lại phủ ngoài một lớp sa mỏng bằng sợi mộc lan. Khi đến cung Tiêu Du mới cầm đuốc. Tiệc vui xong thì ngừng trống mà tự múa (?), bước chân nhẹ đến không tung bụi.

 Vua thích ra ngoài chơi vào buổi tối. Vua cho làm "điện bay", vuông một trượng, giống như cái kiệu ngày nay, chọn lính Vũ Lâm (đội cấm quân bảo vệ vua) khiêng chạy. Vua ngồi trên kiệu thấy đi rất nhanh, nghe bên trong như có tiếng gió sấm, ý nói đi nhanh lắm, nên gọi là "cung Vân Lôi" (cung mây sấm). Ở những cung vua đến đều lấy thảm lông và lụa dày lót đất, vì vua ghét tiếng ồn của bánh xe và vó ngựa. Tuy vua mê vi hành và tiệc tùng thân mật, nhưng dân không phải nhọc, cũng không oán. Mỗi lần xe vua trở về, vua lấy áo quý, đồ ăn ngon của các cung phi được yêu đặt bên đường, những người già nghèo trong nước đều hô "vạn tuế". Vì thế trong khoảng các năm Hồng Gia, Vĩnh Thủy (niên hiệu của Thành Đế), nước giàu nhà đủ, binh đao lâu ngày ngừng nghỉ. Thế nhưng Lưu Hướng, Cốc Vĩnh vẫn chỉ thẳng mà can ngăn gay gắt, vua bèn đốt cung Tiêu Du và điện bay, bỏ thú vui yến tiệc. Đúng như người xưa nói: gỗ theo dây mực thì thẳng (vua nghe lời can thì làm đúng), đổi ý dễ dàng như xoay một vật tròn.

 Vua thường nhân những ngày rảnh trong mùa thu cùng Phi Yến (tức Triệu Phi Yến, hoàng hậu của Thành Đế) dạo chơi ở ao Thái Dịch. Lấy gỗ sa đường đóng thuyền, quý vì gỗ ấy không chìm. Lấy vân mẫu (một loại khoáng chất trong, lấp lánh) trang trí mũi thuyền hình chim nghịch, nên thuyền còn gọi là "thuyền mây". Lại khắc gỗ ngô đồng lớn thành hình rồng cù (một loài rồng có sừng nhỏ), chạm trổ như thật, đi kèm hai bên thuyền mây. Lấy quế tía làm bánh lái và mái chèo. Khi ngắm mây, khua nước, hái ấu sen làm vui, vua thường lo thuyền chòng chành làm Phi Yến sợ, nên sai lính Thứ Phi (một đội lính tinh nhuệ) lấy xích vàng neo thuyền mây trên mặt sóng. Mỗi khi gió nhẹ thổi tới, Phi Yến (thân hình rất nhẹ) gần như sắp bị gió cuốn xuống nước. Vua lấy dải tua xanh buộc váy Phi Yến lại, chơi mỏi mới về. Về sau Phi Yến dần bị vua lạnh nhạt, thường oán than: "Thiếp hèn mọn, đâu còn được dự cuộc chơi buộc váy bằng dải tua nữa?" Nay ở ao Thái Dịch vẫn còn đài Tị Phong (đài tránh gió), chính là nơi buộc váy Phi Yến năm xưa.

 Lời bàn: Ngồi ngay ngắn trước bình phong, chắp tay lặng lẽ, ấy là sự tôn nghiêm của bậc vua. Cho nên vua đứng ngồi có chừng mực, đi dừng có phép tắc; ra ngoài thì có Thái sư (vị quan đứng đầu hàng thầy dạy vua) tâu nghi lễ lên xe, vào trong thì có Thiếu sư (vị thầy bậc thứ) dâng nghi thức lên điện; bày cửa cờ để canh giữ bốn phía, sửa sang cung điện sạch sẽ để nghỉ ngơi. Thành Đế coi nhẹ ngôi vua, lén đi chơi, gần gũi người được sủng ái, lại thích mê việc thần tiên, nên Cốc Vĩnh mới can ngăn gay gắt. Kinh Thư chẳng đã nói sao: "Không giữ gìn những việc nhỏ, rốt cuộc sẽ làm hại đến đức lớn." Chính là nói việc này vậy.

 Hán Ai Đế chuộng dâm dật xa hoa, trọng dụng nhiều kẻ xu nịnh. Những bề tôi được vua yêu đua nhau trang điểm lòe loẹt, nói lời khéo léo để lấy lòng. Đổng Hiền mặc áo đơn bằng lụa mỏng như sương, phất phơ như cánh ve. Vua vào phòng nghỉ thì sai các quan hầu tiệc thay áo nhẹ tay hẹp, để tỏ ý không dùng đai xa hoa, váy dài (?), cốt cho cử động uyển chuyển, dễ dàng. Người trong cung đều bắt chước kiểu cắt tay áo của Đổng Hiền. Lại có thuyết nói: vua cắt tay áo vì sợ làm Đổng Hiền thức giấc (điển "cắt tay áo": Ai Đế ngủ chung với Đổng Hiền, Hiền gối lên tay áo vua, vua muốn dậy bèn cắt tay áo cho khỏi đánh thức Hiền).

 Hậu Hán (nhà Hán thời đóng đô ở Lạc Dương, còn gọi là Đông Hán).

 Âm quý nhân (quý nhân: một bậc phi tần) của Hán Minh Đế nằm mộng ăn dưa thấy rất ngon. Vua sai đi tìm ở các nước các phương. Lúc ấy Đôn Hoàng dâng giống dưa lạ, Hằng Sơn dâng hạt đào to. Dưa tên là "Khung Long", dài ba thước, hình cong queo, ngọt như mạch nha. Các cụ già nói: "Xưa có đạo sĩ lấy được dưa này từ núi Bồng Lai (núi tiên ngoài biển trong truyền thuyết), nói là dưa thiêng ở núi Không Đồng, bốn kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) mới ra một quả, do Tây Vương Mẫu (bà tiên chúa ở núi Côn Lôn trong truyền thuyết) để lại nơi đây; trải bao đời xa cách, quả ấy vẫn còn." Lại nói: "Cây đào lớn này khi sương xuống mới ra hoa, đến giữa mùa hè nóng nực mới chín, cũng nói là thứ tiên ăn." Vua cho trồng ở vườn Sương Lâm. Vườn này đều trồng cây ăn quả mùa lạnh, đến tiết băng đọng thì trăm thứ quả mới sai, dân gọi là vườn "Tương Lăng", ấy là đọc trại tiếng "Sương Lâm". Bà nói: "Đào của Vương Mẫu, dưa của Vương Công (tức Đông Vương Công, vị tiên chúa phương đông), được mà ăn thì ta sống muôn tuổi rồi, sao lại đem trồng?" Sau khi bà mất, người hầu trong cung thấy trong hộp gương có hạt dưa và hạt đào, nhìn mà rơi nước mắt, ngờ rằng đó không phải giống thường.

 Năm Vĩnh Ninh thứ nhất đời Hán Chương Đế, nước Điều Chi (một nước ở vùng Tây Á) đến dâng vật lạ điềm lành. Có loài chim tên là chi thước, cao bảy thước, hiểu tiếng người. Khi nước ấy thái bình thì chim chi thước bay lượn thành đàn. Xưa thời Hán Vũ Đế, các tộc bốn phương đều quy phục, có nước dâng chim khách đã thuần, hễ có việc vui mừng thì vỗ cánh bay lượn, cất tiếng kêu. Xét lời Trang Chu nói về "chim khách ở Điêu Lăng", có lẽ là cùng loài. Sách Hoài Nam Tử nói: "Chim khách biết người có tin vui." Nay ghi lại, tuy lớn nhỏ khác nhau, xa gần khác nhau, nên chỉ kể sơ lược.

 Hán An Đế thích vi hành, có khi ngủ ngoài trời nơi đồng nội, dựng cung bằng màn trướng, đều dùng gấm, thảm lông và đồ thêu hoa văn. Đến năm Vĩnh Sơ thứ ba, tiền của nhà nước không đủ dùng, vua cho quan lại và dân thường ai nộp tiền thì được làm quan. Có Vương Phổ người Lang Gia, là con cháu của Vương Cát. Vương Cát trước kia làm Trung úy (chức quan coi việc binh và trị an trong một nước chư hầu) nước Xương Ấp. Dòng họ Phổ qua nhiều đời sa sút, đến thời An Đế, nhà nghèo không được làm quan, bèn cắp thẻ tre, giắt bút, ra chợ Lạc Dương chép sách thuê. Ông dáng người đẹp đẽ, lại giỏi văn chương; người thuê ông chép sách (?), đàn ông thì tặng áo mũ, đàn bà thì biếu châu ngọc, trong một ngày áo quần của quý chất đầy xe mang về. Thóc chứa đầy kho, chín họ (họ hàng nhiều đời trên dưới) đều trông vào ông mà có cơm ăn áo mặc, người Lạc Dương khen ông nhờ chữ đẹp mà giàu.

 Lúc trước khi nhà còn nghèo, Phổ đào giếng được một chiếc ấn sắt, trên khắc chữ: "Bán sức mà giàu, tiền đến cả ức dữu (dữu: một đơn vị đo lường thóc; ý nói nhiều vô kể). Một thổ ba điền, chủ bạ cửa quân (chủ bạ: chức quan giữ sổ sách)." Về sau ông nộp cho nhà nước một ức tiền, được làm Trung lũy hiệu úy (hiệu úy: chức võ quan cao cấp). "Ba điền một thổ" chính là chữ "lũy" (vì chữ "lũy" viết bằng ba chữ "điền" – ruộng – đặt trên một chữ "thổ" – đất); quan Trung lũy hiệu úy coi giữ cửa lũy của Bắc quân, nên gọi là "chủ bạ cửa quân". Làm điều thiện thì phúc đến, đó là thần minh báo đáp.

 Năm Sơ Bình thứ ba đời Hán Linh Đế, vua dạo chơi ở Tây Viên, dựng quán Lỏa Du (quán để chơi đùa trần truồng) một nghìn gian, lấy rêu xanh phủ lên bậc thềm, dẫn nước kênh chảy vòng quanh thềm, nước chảy quanh trong vắt. Vua đi thuyền dập dềnh, sai cung nữ lên thuyền, chọn những người da trắng như ngọc, thân hình nhẹ nhàng cầm sào chèo, đẩy thuyền trong kênh. Nước kênh trong vắt, vào lúc nắng nóng nhất thì cho lật thuyền để ngắm làn da ngọc của các cung nữ. Lại cho tấu khúc "Chiêu Thương" (gọi tiếng thương; thương là một trong năm âm, ứng với mùa thu mát mẻ) để đón hơi mát. Lời ca rằng: "Gió mát nổi lên, nắng chiếu dòng kênh; sen xanh ngày rủ, đêm lá xòe ra; chỉ tiếc ngày ngắn, niềm vui còn thừa; tiếng đàn trong, tiếng sáo chảy, hát khúc vịt ngọc; nghìn năm muôn tuổi, vui khó gì hơn."

 Trong kênh trồng sen, lá to như cái lọng, cao một trượng, do nước phương nam dâng. Lá sen ban đêm xòe ra, ban ngày cuộn lại, một cuống có bốn bông mọc chụm, gọi là "sen Dạ Thư" (sen đêm xòe). Cũng có người nói trăng lên thì lá xòe, nên gọi là "sen Vọng Thư" (Vọng Thư: vị thần đánh xe cho mặt trăng, dùng để chỉ mặt trăng). Giữa mùa hè vua tránh nóng ở quán Lỏa Du, uống rượu ăn tiệc thâu đêm. Vua than: "Nếu muôn năm đều được như thế này thì đúng là tiên bậc trên vậy." Cung nữ từ mười bốn tuổi trở lên, mười tám tuổi trở xuống đều trang điểm lộng lẫy, cởi áo ngoài, chỉ mặc đồ lót, có khi cùng nhau tắm truồng. Lấy hương Nhân Trì do Tây Vực (các nước phía tây Trung Hoa) dâng, nấu thành nước tắm; cung nữ tắm gội xong thì đổ nước thừa xuống kênh, gọi là "kênh Lưu Hương" (kênh nước thơm). Vua lại sai bọn hoạn quan nhỏ kêu giả tiếng lừa. Phía bắc quán còn làm nhà Kê Minh (nhà gà gáy), nuôi rất nhiều gà; mỗi khi vua say mê đến sáng, bọn hầu trong cung đua nhau giả tiếng gà gáy, lẫn với tiếng gà thật. Rồi họ ném đuốc trước điện, vua mới giật mình tỉnh dậy.

 Đến khi Đổng Trác phá kinh đô, các mỹ nhân bị đuổi tan tác, cung quán bị thiêu rụi. Đến khoảng năm Hàm Hy nhà Ngụy, chỗ ném đuốc khi xưa đêm nào cũng có ánh sáng như sao. Người đời sau cho là ánh sáng thần, dựng một ngôi nhà nhỏ ở đó, gọi là "đền Dư Quang" (đền ánh sáng còn sót), để cầu phúc. Đến cuối đời Ngụy Minh Đế (?) thì dần bị dẹp bỏ.

 Lời bàn: Hai vua Minh Đế, Chương Đế nối giữ cơ nghiệp lớn của đời trước, phong hóa lan khắp bốn biển, uy danh trùm tám cõi; các xứ biên viễn ăn mặc khác lạ đều kéo đến, điềm lành dồn về như nan hoa tụ vào trục xe. Hai vua An Đế, Linh Đế đều là kẻ hỏng đức. Thứ làm vui mắt sướng lòng thì ít ai không chìm đắm vào dục vọng; nếu không biết nhìn xa việc hưng vong thì ai có thể thoát khỏi thói tục thấp hèn. Người tài tầm thường buông theo lòng mình, đắm say ham muốn, bịt lời can ngăn, dùng kẻ gian tà, chìm đắm trong dâm dật xa hoa. Đến như các vua mất nước qua các đời, không ai không cậy uy mạnh mà mất nhà mất nước, buông thả xa hoa mà làm đổ tông miếu (nơi thờ tổ tiên, tượng trưng cho cơ nghiệp dòng họ). Tra xét sách xưa thì thường thấy ghi; tìm khắp các đời thì những chuyện được ghi không chỉ có một.

 Bán tước bán quan là trái với gốc của việc chia chức; ngủ ngoài trời, ở nơi đồng nội là trái với nghĩa đi tuần xét các phương. Hai vua Thành Đế, An Đế tuy cách nhau nhiều đời mà chính sự rối loạn thì như nhau. Xem trong sử sách, hỏi trong các ghi chép cũ, những kẻ mê chó ngựa, thích rồng hạc (?), đều không phải là điều bậc vua sáng để lại làm gương cho đời sau. Trong cung thì cùng cực dâm ác, ngoài thì mê mải săn bắn, chỉ cầu vui tai mắt mà để tiếng xấu muôn đời. Vì thế mới có chuyện gà mái gáy báo họa (ý nói đàn bà nắm quyền gây loạn), Hán Linh Đế vì bọn hoạn quan mà đổ cơ nghiệp. Cái xấu xa ao rượu đuổi nhau trần truồng, cái mê muội gà gáy suốt đêm dài, việc ấy bắt nguồn từ vua nhà Thương (?), xa thì bắt chước Yên Đan (?), khác đời mà như cùng một thời, thật đáng buồn thay.

 Phục hoàng hậu của Hán Hiến Đế thông minh, nhân hậu, sáng suốt, nổi tiếng về phép tắc nơi cung cấm. Đến khi xe vua bị Lý Thôi, Quách Tỷ (?) đánh bại, vua phải chạy trốn ngày đêm, cung nhân chạy tán loạn, vạn người không còn một. Đến bờ sông không có thuyền, hoàng hậu bèn cõng vua lội qua sông. Nước chảy xiết, bà chỉ thấy dưới chân như có vật để giẫm lên, ấy là vật thần giúp đỡ. Quân giặc áp sát bờ, hoàng hậu lấy thân mình che chắn cho vua. Vua bị thương ở ngón chân, hậu lấy khăn thêu lau máu, cạo bột từ trâm ngọc rắc lên vết thương, tay vừa chạm thì vết thương lành ngay. Bà lấy nước mắt lau áo và mặt vua, sạch như vừa giặt. Quân lính than phục: trong lúc loạn lạc vẫn có người đàn bà sáng suốt như thế. Đó là lòng thành đến cực điểm, khiến thần linh cảm động.

 Lời bàn: Đá đỏ có thể mài mòn nhưng không thể làm mất đi màu sắc và độ cứng; lan quế có thể bẻ gãy nhưng không thể che lấp hương thơm trong sạch. Phục hậu có tư chất thuần khiết sáng suốt, ôm lòng trung thành ngay thẳng, gặp nguy thì liều thân, kẻ tráng sĩ cũng không hơn được; biết là chết mà không tiếc, là bậc cùng loại với Phùng Viện (bà Phùng, phi tần của Hán Nguyên Đế, từng lấy thân chắn con gấu xổng chuồng để bảo vệ vua). Tìm khắp nghìn xưa cũng hiếm nghe thấy.

 Nhà Hán dựng nghiệp đến các đời Ai Đế, Bình Đế, Nguyên Đế, Thành Đế vẫn chuộng xây cung thất, đề cao vườn thượng uyển (vườn săn bắn, chơi ngắm của vua); Tây Kinh (tức Trường An) bắt đầu xa xỉ lớn, Đông Đô (tức Lạc Dương) nối theo sự phồn hoa. Đã trái với phép xưa dùng xà gỗ không đẽo gọt (điển: vua Nghiêu ở nhà xà gỗ thô, tỏ ý giản dị), lại càng khác với nếp tiết kiệm như khi làm ao Linh Chiểu (ao của Chu Văn Vương, dân tự nguyện góp sức, làm giản dị). Xét trong các bản đồ của nhà vua, tìm trong sách chép chí, sách ghi lục, sách của nghìn nhà vạn hộ, sự rộng lớn của đài, cung vệ, thành và hào, thì từ khi có cửa hai lớp, có nhà cửa đến nay, chưa từng có sự hao phí tràn lan như thế. Hiếu Ai Đế mở rộng phòng ốc bốn mùa, Linh Đế xây sửa quán Lỏa Du; làm theo điều mê hoặc thì thần linh oán, làm theo sự khéo léo xa xỉ thì người dân khổ, đến mức mất nước tan nhà, thật đáng đau xót!

 Còn như những điềm lành, chim quý, hoa đẹp, cây lạ, mọc ở nơi không phải quê đất của chúng, màu sắc quái lạ, tiếng kêu kỳ dị, đến từ những vùng không theo chính sóc (chính sóc: lịch pháp của triều đình, dùng để chỉ những đất thuộc quyền cai trị), không dính dáng gì đến các sách đồ ghi chép, có cái nhân đức nghiệp của vua mà đến chầu, có cái do thói đời mà sinh ra đủ hình chất, đều được ghi chép đầy đủ. Đọc khắp các kinh, lật tìm các sách, chưa thấy cái gì to lớn đẹp đẽ như thế.

 Quách Huống là em trai hoàng hậu của Quang Vũ Đế. Ông tích góp vàng đến mấy ức (số lượng cực lớn), gia nô hơn bốn trăm người, lấy vàng làm đồ dùng; tiếng thợ đúc vang dội khắp kinh thành và thôn quê. Người đương thời nói: "Nhà họ Quách không mưa mà có sấm", ý nói tiếng đúc rèn ầm ầm. Trong sân dựng gác cao, hành lang dài, đặt cân lớn trên đó để cân châu ngọc. Dưới gác có hầm chứa vàng, bày võ sĩ canh giữ. Xen cài đủ thứ báu vật để trang trí đài và nhà thủy tạ, treo ngọc sáng ở bốn góc mái, ban ngày nhìn như sao, ban đêm trông như trăng. Ngạn ngữ trong dân gian nói: "Lạc Dương lắm tiền là nhà họ Quách, đêm sáng như ngày, ngày lấp lánh như sao, giàu không ai bằng." Những người được ông yêu đều dùng bát ngọc đựng thức ăn, nên người Đông Kinh (tức Lạc Dương) gọi nhà họ Quách là "bếp ngọc hang vàng". Quách Huống cẩn thận dè dặt, tuy ở chỗ giàu sang quyền thế, vẫn đóng cửa sống thong thả, chưa từng can dự việc đời, là người khôn ngoan một thời.

 Lời bàn: Họ ngoại của hoàng hậu thịnh lên là nhờ cậy uy thế của người đàn bà làm chủ trong cung; họ đều dựa vào bè đảng và kẻ được sủng mà mạnh lên, hoành hành khắp thiên hạ; kẻ được yêu chiều lấn át chính sự, cậy là thân thích nơi phòng tiêu (phòng tiêu: cung của hoàng hậu, tường trát hạt tiêu cho ấm và thơm). Xưa Ngụy Nhiễm (em của Tuyên Thái hậu nước Tần) giàu nghiêng cả nước Doanh (tức nước Tần, vua họ Doanh); đời Hán, anh em Vương Phượng (anh của hoàng hậu Hán Nguyên Đế) cùng một lúc được phong năm tước hầu. Dinh thự của họ vượt phép khắp kinh đô, thê thiếp đẹp hơn cả trong cung vua. Của đút lót quý báu, vàng phương nam, đầy dẫy trong phủ để ngắm chơi; lụa đỏ, gấm thêu, hoa văn chạm khắc phủ lên cả tường đất cột gỗ. Tường cao, cửa thông nhau, cực kỳ thịnh vượng như nhà lớn của vua; ngựa có vằn, xe sơn son, cùng cực xa hoa về xe cộ áo quần. Từ xưa những kẻ chuyên quyền kiêu ngạo chưa có ai như vậy. Dù là chuyện đài Tam Quy được dời vào nhà họ Quản (Quản Trọng nước Tề xây đài Tam Quy, xa xỉ vượt phép), hay chuyện múa bát dật (múa tám hàng tám người, nghi lễ chỉ dành cho thiên tử) bày ở sân nhà họ Quý (họ Quý nước Lỗ tiếm lễ của vua), so ra còn kém.

 Quách Huống bên trong dựa vào ơn sủng của họ hàng hoàng hậu, bên ngoài nắm trọn thanh thế, đi xa khai thác hang chu sa (?), tích được của cải như Đào Chu (tức Phạm Lãi, người giàu nổi tiếng thời Xuân Thu), Trình Trịnh (nhà buôn giàu có đầu đời Hán), vẫn chưa đủ để nói hết sự giàu thịnh của ông! Vậy mà ông chẳng hề cậy mình là họ hàng nhà vua, không khoe khoang tiền của quyền thế, giữ chính đạo ôn hòa cung kính, giữ đạo lý, biết giữ mình khi đã đầy đủ, tự mình thận trọng; thật có thể gọi là người biết trước điềm báo như thần vậy!

 Cuối đời Hán Thành Đế, Lưu Hướng hiệu đính sách ở gác Thiên Lộc (kho chứa sách của triều Hán), chuyên tâm suy nghĩ sâu xa. Một đêm có ông già mặc áo vàng, chống gậy lê xanh, lên gác bước vào, thấy Hướng đang ngồi một mình đọc sách trong bóng tối. Ông già bèn thổi vào đầu gậy, gậy bốc khói rồi cháy sáng, nhờ đó thấy được Hướng, rồi kể chuyện từ trước khi trời đất mở ra. Hướng nhân đó được truyền văn "Hồng Phạm Ngũ Hành" (học thuyết dựa vào thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư, dùng năm hành – kim, mộc, thủy, hỏa, thổ – để giải thích tai họa và điềm lạ). Sợ lời giảng nhiều và rộng mà quên mất, ông xé vạt áo và dải đai lớn để ghi chép. Đến sáng ông già ra đi, Hướng xin hỏi họ tên. Ông già đáp: "Ta là tinh khí của Thái Nhất (vị thần tối cao, cũng là ngôi sao chủ của bầu trời). Thiên Đế nghe nói con cháu nhà 'mão kim' (chữ 'Lưu' ghép từ chữ 'mão', chữ 'kim' và chữ 'đao', ý chỉ họ Lưu) có người học rộng, nên sai ta xuống xem." Rồi ông lấy từ trong ngực ra những thẻ tre có sách về thiên văn và bản đồ đất đai, nói: "Ta truyền sơ lược cho ngươi." Đến đời con của Hướng là Lưu Hâm theo cha học thuật ấy, mà Hướng cũng vẫn không biết ông già kia là ai.

 Giả Quỳ năm tuổi đã sáng dạ hơn người. Chị gái ông là vợ Hàn Dao, lấy Dao mà không có con nên trở về nhà ở, cũng được khen là trinh tiết, sáng suốt. Nghe hàng xóm đọc sách, sớm tối bà bế Quỳ đứng cách hàng rào nghe. Quỳ lặng nghe không nói, chị lấy làm mừng. Đến năm mười tuổi, Quỳ đã thuộc lòng Lục kinh (sáu bộ kinh của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thu). Chị hỏi Quỳ: "Nhà ta nghèo khó, chưa từng có thầy nào vào cửa, sao em biết trong thiên hạ có Tam Phần, Ngũ Điển (những sách cổ nhất chép về các vua đời thượng cổ) mà đọc không sót một câu?" Quỳ đáp: "Em nhớ xưa chị bế em ở hàng rào nghe nhà bên đọc sách, nay vạn câu không sót một." Rồi ông bóc vỏ cây dâu trong sân làm giấy viết, có khi viết lên cánh cửa, lên bình phong, vừa đọc vừa ghi. Sau một năm thì thông hết văn kinh. Trong làng mỗi khi có người đến xem, ai cũng khen từ xưa đến nay không ai sánh bằng. Học trò đến học không ngại vạn dặm, có người địu cả con cháu theo, ở trọ bên cổng, đều được ông dạy miệng văn kinh; đồ biếu tặng, thóc gạo chất đầy kho. Có người nói: "Giả Quỳ không phải nhờ sức cày ruộng mà có được, mà là đọc kinh đến mỏi miệng, đời gọi là cày bằng lưỡi."

 Hà Hưu chậm chạp ít nói mà rất nhiều trí tuệ. Tam Phần, Ngũ Điển, học thuyết âm dương (học thuyết cho rằng vạn vật do hai mặt đối lập âm và dương tạo thành), toán thuật, sấm vĩ Hà Lạc (Hà đồ, Lạc thư và các sách sấm vĩ – loại sách tiên tri thần bí phụ vào kinh điển), cùng ngạn ngữ xa xưa và sách vở bản đồ các đời, không gì ông không thuộc. Học trò có ai hỏi thì ông viết chú thích ra, chứ miệng không giảng được. Ông soạn các sách "Tả thị cao hoang" (Bệnh nan y của họ Tả), "Công Dương phế tật" (Tật nguyền của sách Công Dương), "Cốc Lương mặc thủ" (Sách Cốc Lương giữ chặt như Mặc Tử giữ thành) – Tả truyện, Công Dương truyện, Cốc Lương truyện là ba sách giải thích Kinh Xuân Thu – gọi chung là "Tam khuyết" (ba chỗ khuyết). Lý lẽ trong đó sâu kín, nếu không phải người biết rõ điềm báo trước và hiểu thấu việc đã qua thì không thông được. Đến khi Trịnh Khang Thành (tức Trịnh Huyền, nhà kinh học lớn) nổi lên như mũi nhọn công kích các sách ấy, người cầu học không ngại nghìn dặm, mang lương thực tìm đến, như dòng suối nhỏ đổ về biển lớn. Người ở kinh đô gọi Khang Thành là "thần kinh học", gọi Hà Hưu là "biển học vấn".

 Nhậm Mạt năm mười bốn tuổi đi học không có thầy cố định, đeo hòm sách đi xa không ngại hiểm trở. Ông thường nói: "Người mà không học thì lấy gì để nên người?" Có khi ông nương dưới gốc cây trong rừng, bện cỏ tranh làm am, vót cành gai làm bút, khoét cây lấy nhựa làm mực. Đêm thì nhờ ánh sao ánh trăng mà đọc, trời tối thì đốt (?) gai, cỏ hao để soi. Đọc sách thấy chỗ hợp ý thì viết lên áo quần để ghi nhớ. Học trò quý ông chăm học, lấy áo sạch đổi cho ông. Không phải lời của thánh nhân thì ông không xem. Lúc sắp mất, ông dặn: "Người ham học thì tuy chết mà như còn sống; kẻ không học thì tuy còn sống cũng chỉ là cái xác biết đi, đống thịt biết chạy mà thôi!" Những điều bí ẩn về Hà Lạc không có trong kinh điển chính thống, ông đều ghi chép trên cột, trên tường và trên cây cối trong vườn; người mến học đến thì chép lại. Người đương thời gọi họ Nhậm là "vườn kinh".

 Tào Tằng là người nước Lỗ. Tên vốn là Bình, vì mến đức hạnh của Tăng Sâm (học trò Khổng Tử, nổi tiếng hiếu thảo) nên đổi tên là Tằng. Nhà giàu đến trăm vạn, ông thờ cha mẹ trọn lễ, hằng ngày phụng dưỡng bằng tam sinh (ba loại thịt quý: bò, dê, lợn), không thiếu một món. Có món ăn mới, chưa dâng cha mẹ trước thì ông không ăn. Khi làm khách ở nhà người khác, được món lạ thì ông giấu vào trong áo mang về. Ông không nuôi gà chó, vì sợ tiếng ồn làm kinh động cha mẹ già. Có lần hạn hán lớn, giếng ao đều cạn. Mẹ thèm nước trong ngọt, Tằng quỳ xuống cầm bình, thì suối ngọt tự phun lên, trong và ngon hơn thường. Học trò ai nghèo đều được ông cấp cơm ăn. Những sách nổi tiếng trong thiên hạ từ thời thượng cổ, chữ triện (kiểu chữ cổ) bị sai lệch, rơi rụng, Tằng đều khảo đính lại, tới hơn một vạn quyển. Đến khi nạn nước đã dẹp yên, triều đình thu sách còn sót trong thiên hạ về nhà Tằng, xe nối xe chở về phủ vua. Các học trò lập đền ngoài cổng, gọi là "đền thầy Tào". Đến khi đời loạn, nhà nhà bị đốt, Tằng lo sách xưa bị mai một, bèn xếp đá làm kho để cất sách, nên người ta gọi họ Tào là "kho sách".

 Lời bàn: Xem Lưu Hướng nổi tiếng học vấn thời Hán Thành Đế, tài bao quát ba đời xa xưa, nghề gồm cả đạo của chín bậc thánh, từ khi có mặt trời mặt trăng đến nay, người như vậy thật hiếm. Đến đời Hậu Hán, cái học của Giả Quỳ, Hà Hưu, Nhậm Mạt, Tào Tằng đều đạt tới bậc thánh thần, từ khi có loài người đến nay chỉ có những người ấy mà thôi. Như Nhan Uyên (học trò giỏi nhất của Khổng Tử) là người gần đạt tới bậc thánh; còn Quan Mỹ, Trương Bá thì sao đủ để gọi là bậc đại nho! Đến như năm ông này thì ngoài cửa Khổng Tử chưa từng có ai; so với những học trò "vào nhà" (học trò đạt tới chỗ sâu nhất trong đạo của thầy), thì những người kia còn phải hổ thẹn. Còn người chị của Giả Quỳ, đúng là người đàn bà có hiểu biết, nhận ra được bậc thánh.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video