Thiên 2 — Quyển 2 — Chữa thương hàn

 Quyển hai

 Chữa thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh, gió độc từ bên ngoài, gây sốt, đau đầu, ớn lạnh…; theo nghĩa rộng chỉ chung các bệnh sốt cấp tính do cảm nhiễm từ bên ngoài)

 (Kèm theo: trúng thử — bệnh do cảm phải nắng nóng mùa hè, như say nắng, cảm nắng)

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Nhân sâm bại độc tán (tán: thuốc dạng bột; tên bài nghĩa là "thuốc bột có nhân sâm, đánh bại độc khí")

 Chữa thương hàn và thời khí (bệnh dịch phát theo mùa): đau đầu, gáy cứng, sốt cao mà ố hàn (sợ lạnh, ớn lạnh), mình mẩy đau nhức bứt rứt. Cũng chữa khí lạnh ủng tắc gây ho, nghẹt mũi, tiếng nói nặng, nôn ọe, lúc nóng lúc lạnh. Tất cả đều chữa được.

 Thành phần: Sài hồ (rễ cây sài hồ, vị thuốc giải nhiệt, hạ sốt) (bỏ phần thân mầm); Cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) (chỗ ghi cách chế bị khuyết chữ (?)); Cát cánh (rễ cây cát cánh, chữa ho, long đờm); Nhân sâm (rễ sâm, bổ khí) (bỏ phần cuống đầu rễ); Khung, tức Xuyên khung (thân rễ cây khung cùng, chữa đau đầu, làm huyết lưu thông); Phục linh (loại nấm mọc ở rễ cây thông, lợi tiểu, bồi bổ tiêu hóa) (bỏ vỏ); Chỉ xác (quả cam chua già phơi khô, làm khí lưu thông, tiêu đầy tức) (bỏ ruột, sao với cám lúa mì).

 Các vị trên, mười vị (bản chép chỉ còn bảy vị (?)), mỗi vị ba mươi lạng (lạng: đơn vị cân, đời Tống khoảng 40 gam), tán thành bột thô. Mỗi lần uống hai đồng cân (đồng cân: một phần mười lạng). Dùng một chén nước, cho thêm chút ít gừng tươi và bạc hà, sắc chung đến khi còn bảy phần (còn khoảng bảy phần mười chén), bỏ bã, uống không kể giờ giấc. Lạnh nhiều thì uống nóng, nóng nhiều thì uống ấm.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Tiểu sài hồ thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống; tên bài nghĩa là "thuốc sắc sài hồ loại nhỏ")

 Chữa thương hàn và bệnh ôn nhiệt (bệnh sốt nóng do cảm khí ấm nóng). Các chứng: mình nóng mà sợ gió, cổ gáy cứng và co rút, ngực đầy, sườn đau, nôn ọe, bứt rứt, khát nước, lúc rét lúc nóng thay nhau (hàn nhiệt vãng lai), tiểu tiện không thông, đại tiện táo cứng.

 Cũng chữa các trường hợp: bệnh đã quá kỳ "truyền kinh" (đã đi hết các giai đoạn thông thường của bệnh) mà chưa khỏi; cơn triều nhiệt (sốt lên từng cơn đúng giờ như nước thủy triều) không dứt; sau khi khỏi lại tái phát do làm lụng mệt nhọc (lao phục), phát sốt, đau nhức; phụ nữ nóng bứt rứt; kinh nguyệt vừa dứt mà nóng rét như sốt rét, phát từng cơn có giờ; sau khi sinh bị cảm gió, đau đầu, nóng bứt rứt. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Bán hạ (thân củ cây bán hạ, trừ đờm, chống nôn) (rửa nước nóng bảy lần, sấy khô, hai lạng rưỡi); Sài hồ (bỏ cuống, nửa cân); Nhân sâm; Cam thảo (chích — tẩm rồi nướng hoặc sao); Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, làm mát, hạ nhiệt) (mỗi vị ba lạng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng ba đồng cân đầy, một chén rưỡi nước, năm lát gừng tươi, một quả táo (táo tàu đỏ) bẻ đôi, sắc chung đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ. Trẻ nhỏ chia làm hai lần uống, tùy lớn nhỏ mà thêm bớt.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Lâm cầm tán (lâm cầm: một loại táo dại quả nhỏ)

 Chữa thương hàn và bệnh dịch thời hành (dịch bệnh lây lan theo mùa): đau đầu, cứng gáy, sốt cao, sợ lạnh, lưng vai và tay chân co rút đau nhức bứt rứt, mặt đỏ, họng khô, nôn… (đoạn này bản chép bị mất chữ (?)).

 Thành phần: Ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi, chữa suyễn) (bỏ đốt); Nhục quế (vỏ cây quế, cay nóng, làm ấm cơ thể) (bỏ lớp vỏ ngoài thô); Thương truật (thân rễ cây thương truật, trừ ẩm thấp) (bỏ vỏ); Xuyên đại hoàng (đại hoàng đất Tứ Xuyên, thuốc tẩy xổ); Can cát (rễ sắn dây phơi khô, giải nhiệt); Thạch cao (khoáng chất, làm mát, hạ nhiệt); Sơn chi tử (quả dành dành, làm mát) (bỏ vỏ; mỗi vị một… (?); … bỏ vỏ, bỏ rốn (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, cho mười mấy lát lâm cầm phơi khô (quả tươi cũng được), sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ, rồi lần lượt uống tiếp lần nữa. Đắp áo chăn cho kín, ra được mồ hôi là đủ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Sài hồ thạch cao tán

 Chữa ôn dịch thời hành (dịch bệnh truyền nhiễm phát theo mùa): sốt cao, sợ gió, đau đầu, đau mình, nghẹt mũi, khô họng, trong ngực như đầy tức, lúc rét lúc nóng thay nhau, đờm đặc dính.

 Thành phần: Xích thược dược (rễ cây thược dược đỏ, làm mát máu) (bỏ mầm); Sài hồ (bỏ mầm); Tiền hồ (rễ cây tiền hồ, hạ khí, tiêu đờm) (bỏ mầm); Thạch cao (chỗ ghi cách chế bị khuyết (?)); Can cát (mỗi vị năm mươi lạng); Thăng ma (thân rễ cây thăng ma, giải độc, làm ban mọc ra) (hai mươi lăm lạng); Hoàng… (tên vị thuốc bị mất chữ (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, cho ba lát gừng tươi, mười mấy hạt đậu xị (đậu đen ủ lên men), sắc chung đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống hơi nóng. Trẻ nhỏ chia làm ba lần uống, lại tùy lớn nhỏ mà thêm bớt, không kể giờ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Ma hoàng thang

 Chữa thương hàn đau đầu, phát sốt, sợ gió, các khớp xương đau nhức, thở suyễn đầy tức, không có mồ hôi.

 Thành phần: Ma hoàng (bỏ đốt, ba lạng); Cam thảo (chích, một lạng); Nhục quế (bỏ vỏ thô, hai lạng); Hạnh nhân (nhân hạt quả mơ, chữa ho suyễn) (bảy mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn… (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô, cho hạnh nhân đã giã thành cao vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã, uống ấm, ra được mồ hôi là đủ. Nếu người bệnh tự ra mồ hôi thì không được uống. Không kể giờ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Tiểu thanh long thang

 Chữa thương hàn mà phần biểu chưa giải (biểu: phần ngoài cơ thể như da, lông, cơ; "chưa giải" là bệnh tà ở đó chưa được đuổi ra), dưới tim (vùng trên rốn, chỗ dạ dày) có thủy khí (nước ứ đọng), nôn khan, phát sốt, ho, hơi suyễn.

 Lại chữa chứng dật ẩm (nước ứ đọng tràn ra tay chân, da thịt): mình mẩy đau và nặng nề, nằm không yên. Hoặc vì thân thể bị lạnh mà lại uống đồ lạnh, làm tổn thương bên trong kinh phế (tạng phổi và đường kinh của phổi), gây ho, suyễn gấp, nôn ra nước dãi có bọt. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Can khương (gừng phơi khô, làm ấm bụng) (bào — nướng trên lửa cho phồng sém); Tế tân (rễ cây tế tân, đuổi khí lạnh, chữa ho, giảm đau) (bỏ lá); Ma hoàng (bỏ đốt và rễ); Nhục quế (bỏ vỏ thô); Thược dược; Cam thảo (thái, sao; mỗi vị ba… (?)).

 Đem bảy vị trên tán thành bột thô, cho bán hạ vào trộn đều (?). Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, sắc đến khi còn một chén, bỏ bã, uống ấm, sau bữa ăn.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Thánh tán tử (thuốc bột thần hiệu)

 Chữa thương hàn, dịch bệnh thời hành, phong ôn (bệnh sốt do gió kèm khí ấm), thấp ôn (bệnh sốt do ẩm thấp kèm khí ấm). Trong mọi trường hợp, không cần hỏi là âm dương lưỡng cảm (cả phần âm lẫn phần dương cùng nhiễm bệnh), cũng không cần phân biệt bệnh ở biểu hay ở lý (ở ngoài hay ở trong). Hoặc ngoài nóng trong lạnh, (hoặc trong nóng) ngoài lạnh (?); đầu, gáy, lưng, sống lưng co rút đau; phát sốt, sợ lạnh; các khớp tay chân đau và nặng; nôn ngược, suyễn, ho; nghẹt mũi, tiếng nói nặng.

 Cũng chữa ăn uống đồ sống lạnh làm tổn thương vị quản (vùng dạ dày) (?): ngực và hoành cách đầy tức, bụng và sườn trướng đau, dưới tim kết bĩ (có khối tức nghẽn), tay chân giá lạnh, ruột sôi, tiêu chảy, đồ ăn không tiêu, thỉnh thoảng tự ra mồ hôi, tiểu tiện không thông. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm khí lưu thông, trừ đầy bụng) (bỏ vỏ thô, tẩm nước gừng rồi nướng); Bạch truật (thân rễ cây bạch truật, bồi bổ tiêu hóa, trừ ẩm); Phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ gió độc) (bỏ đầu cuống); Ngô thù du (quả cây ngô thù, làm ấm bụng, giảm đau) (rửa nước nóng bảy lần); Trạch tả (thân rễ cây trạch tả, lợi tiểu); Phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng, có độc, dùng để phục hồi dương khí) (bào cho nứt… (?)); (Ma) hoàng (bỏ rễ, đốt); Tế tân (bỏ mầm); Thược dược; Độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ đau nhức do phong thấp) (bỏ cuống); Bán hạ (rửa nước nóng bảy lần, chế với nước gừng); Phục linh (bỏ vỏ); Sài hồ (bỏ cuống); Chỉ xác (bỏ ruột, sao với cám; mỗi vị nửa lạng); Cam thảo (chích, một lạng); Thảo đậu khấu nhân (nhân hạt thảo đậu khấu, làm ấm dạ dày) (mười quả, bỏ vỏ); Thạch xương bồ (thân rễ cây xương bồ mọc trên đá, làm tỉnh táo, trừ ẩm) (nửa lạng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần bốn đồng cân, một chén rưỡi nước, sắc lấy một chén, bỏ bã, uống nóng, không kể giờ; ra mồ hôi nhẹ khắp người là khỏi. Khi thời khí không hòa (thời tiết bất thường, dễ sinh dịch), uống lúc bụng đói để tránh tà khí gây dịch.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Ngũ tích tán (thuốc bột chữa năm thứ ứ đọng: khí, huyết, đờm, nước, thức ăn)

 Điều hòa phần giữa (tức tỳ vị — lá lách và dạ dày, chỉ bộ máy tiêu hóa theo Đông y), làm thuận khí, trừ phong lạnh, tiêu đờm ẩm (đờm và nước ứ đọng). Chữa tỳ vị lạnh lâu ngày, bụng và sườn trướng đau, đờm đọng ở ngực, nôn ngược, buồn nôn.

 (Cũng chữa ngoài cảm phong) hàn (?), trong bị đồ sống lạnh làm tổn thương: tim bụng bĩ tức, đầu mắt choáng đau, vai lưng co cứng, tay chân uể oải, lúc rét lúc nóng thay nhau, ăn uống không vào. (Phụ nữ) khí huyết không điều hòa (?), tim bụng đau thắt, kinh nguyệt không đều, hoặc bế kinh không thông. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, trừ gió, chữa đau đầu); Xuyên khung; Cam thảo (chích); Phục linh (bỏ vỏ); Đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu) (bỏ cuống); Nhục quế (bỏ vỏ thô); Thược dược; Bán hạ (rửa nước nóng…) … (Thương) truật (ngâm nước vo gạo, bỏ vỏ thô, bốn lạng) (danh sách vị thuốc bị mất chữ (?)).

 Trừ hai vị nhục quế và chỉ xác tán bột thô riêng, mười ba vị còn lại cùng tán bột thô, sao lửa nhỏ cho đổi màu, trải ra để nguội, rồi cho bột quế và chỉ xác vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho ba lát gừng tươi, sắc đến khi còn một chén vừa, bỏ bã, uống hơi nóng.

 Nếu khí lạnh xông dồn, tim, sườn, rốn, bụng trướng đầy, đau như kim châm, phản vị (ăn vào rồi nôn ra), nôn mửa, tiêu chảy ra nguyên thức ăn, cùng các chứng huyền tích trưng hà (các khối u cục, hòn báng trong bụng), đau khí ở bàng quang và ruột non (đau vùng bụng dưới), thì cho thêm ba lát gừng tươi đã lùi (vùi trong tro nóng cho chín) và chút muối, sắc chung.

 Nếu thương hàn hay dịch theo mùa, đau đầu, đau mình, sợ gió, phát sốt, gáy lưng cứng đau, thì cho thêm ba tấc hành củ trắng, bảy hạt đậu xị, sắc chung. Nếu chỉ thấy sợ lạnh, hoặc mình không nóng lắm, tay chân co cứng, hoặc tay chân giá lạnh, thì cho thêm bảy hạt ngô thù du đã sao và chút muối, sắc chung. Nếu nóng lạnh không đều, ho, suyễn, đầy tức, thì cho thêm táo, sắc uống. Phụ nữ đẻ khó, cho thêm một hớp giấm (?), sắc uống. Tất cả đều không kể giờ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Thăng ma cát căn thang

 Chữa người lớn và trẻ nhỏ mắc ôn dịch theo mùa: đau đầu, phát sốt, tay chân và mình mẩy đau nhức bứt rứt. Cũng chữa sang chẩn (bệnh nổi ban, mụn như sởi, đậu mùa), dù ban đã mọc, chưa mọc hay còn ngờ chưa rõ, đều dùng được (?).

 Thành phần: Thăng ma; Bạch thược dược (rễ cây thược dược trắng, nuôi máu, giảm đau); Cam thảo (chích; mỗi vị mười lạng); Cát căn (rễ sắn dây) (mười lăm lạng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, dùng một chén rưỡi nước, sắc lấy một chén vừa, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ, ngày uống hai ba lần, đến khi khí bệnh hết, người mát mẻ thì thôi. Trẻ nhỏ liệu sức mà uống.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Cát căn giải cơ thang (giải cơ: làm thông lớp cơ ngoài, cho ra mồ hôi để đuổi tà khí)

 Chữa thương hàn, ôn bệnh (bệnh sốt do khí ấm), hàn dịch thời hành (dịch bệnh thể lạnh lây lan theo mùa): đau đầu, cứng gáy, phát sốt, sợ lạnh, tay chân co rút, các khớp xương đau nhức bứt rứt, (ngực) và hoành cách bứt rứt bí bách.

 Thành phần: Cát căn (bốn lạng); Ma hoàng (bỏ đốt, ba lạng); Nhục quế (bỏ vỏ thô, một lạng); Cam thảo (chích); Hoàng cầm; Thược dược (mỗi vị hai… (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho một quả táo bóc ra, sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ, ra mồ hôi là được.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Kim phí thảo tán (kim phí thảo: tên khác của cây toàn phúc)

 Chữa phong, tiêu đờm, trừ đầu mắt choáng đau, cổ gáy cứng, lúc rét lúc nóng thay nhau, tay chân đau nhức bứt rứt, ngực và hoành cách đầy tức, đờm dãi gây suyễn đầy, nước mũi nước bọt đặc dính. Lại chữa hàn dịch thời hành, sốt cao, sợ gió.

 Thành phần: Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, hạ khí, tiêu đờm) (bỏ cuống); Ma hoàng (bỏ đốt); Tiền hồ (bỏ cuống; mỗi vị ba lạng); Kinh giới tuệ (bông cây kinh giới, đuổi gió độc ra ngoài) (bốn lạng); Cam thảo (sao); Bán hạ (… (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho ba lát gừng tươi, một quả táo, sắc chung đến khi còn tám phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ. Nếu có hàn tà (khí lạnh gây bệnh) thì sẽ ra mồ hôi; nếu phong mạnh thì bệnh sẽ được giải tán, thông lợi.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Đại sài hồ thang

 Thương hàn mười mấy ngày, tà khí (khí gây bệnh) kết ở bên trong: lúc rét lúc nóng thay nhau, đại tiện bí rít, bụng đầy trướng đau, nói năng mê sảng, ăn không xuống. Hoặc năm sáu ngày không đi đại tiện, quanh rốn đau như kim châm, thỉnh thoảng bứt rứt vật vã. Hoặc sau khi ra mồ hôi lại phát như sốt rét, chiều tối thì sốt. Người còn sức thì có thể uống.

 Thành phần: Chỉ thực (quả cam chua non, phá khí, tiêu ứ đọng) (bỏ ruột, sao, nửa lạng); Sài hồ (bỏ cuống, nửa cân); Đại hoàng (hai lạng); Bán hạ (rửa nước nóng bảy lần, thái, sấy… (?)).

 Năm vị trên tán thành bột thô, cho bán hạ vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân đầy, một chén rưỡi nước, cho năm lát gừng tươi, một quả táo, sắc đến khi còn một chén vừa, lọc bỏ bã, uống ấm, sau bữa ăn và lúc sắp đi ngủ. Thuốc này chữa thương hàn có nhiệt ở bên trong, lý thực (tà khí đầy chặt ở bên trong). Nếu mình mẩy đau nhức thì đó là biểu chứng (triệu chứng ở phần ngoài cơ thể) chưa giải, không được uống.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Truật phụ thang

 Chữa phong và thấp (gió độc và khí ẩm) cùng xâm phạm, giằng co nhau trong cơ thể: mình mẩy đau bứt rứt, không trở mình được, không nôn, không khát, đại tiện cứng, tiểu tiện tự thông. Cũng chữa người phong hư (cơ thể hư yếu bị gió độc xâm phạm) nặng, ăn không biết mùi vị. Thuốc này làm ấm da thịt, bổ phần giữa, giúp dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể), cầm mồ hôi tự ra.

 Thành phần: Cam thảo (sao, hai lạng); Bạch truật (bốn lạng); Phụ tử (bào, bỏ vỏ và rốn, thái lát mỏng, một lạng rưỡi).

 Giã bạch truật và cam thảo thành bột thô, cho phụ tử vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho năm lát gừng tươi, một quả táo bẻ ra, sắc chung đến khi còn một chén, bỏ bã, uống ấm, trước bữa ăn.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Phòng kỷ hoàng (kỳ) thang (bản chép mất chữ "kỳ" (?))

 Chữa phong thấp giằng co, trú lại ở da thịt: cả người đều nặng, tay chân ít sức, các khớp đau nhức bứt rứt, thỉnh thoảng tự ra mồ hôi, rờn rợn sợ gió (?). Lại chữa phong thủy (chứng phù do gió độc và nước ứ) xâm nhập giằng co: lưng và chân phù thũng, phần trên nhẹ, phần dưới nặng, không co duỗi được.

 Thành phần: Phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ, lợi nước, trừ ẩm thấp) (bốn lạng); Hoàng (kỳ) (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí) (năm lạng); Cam thảo (chích, hai lạng); Bạch truật (ba lạng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho ba lát gừng tươi, một quả táo, sắc chung đến khi còn một chén, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ. Uống xong đắp chăn nằm ấm, cho ra mồ hôi nhẹ thì khỏi.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Khương phụ thang

 Chữa thương hàn đã dùng thuốc xổ, lại từng làm cho ra mồ hôi, cả trong lẫn ngoài đều hư yếu, tà khí chưa giải, biểu chứng không thấy, mình không nóng nhiều, ban ngày không ngủ được, ban đêm lại yên, không nôn, không khát, mạch trầm vi (mạch chìm sâu và rất yếu) — nên uống.

 Lại chữa: bỗng nhiên trúng phải gió lạnh; đờm và nước tích lâu ngày gây đau (?); hoắc loạn (chứng thổ tả cấp, vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội) kèm chuột rút; cùng hết thảy các chứng hư hàn (cơ thể suy yếu, lạnh ở bên trong). Tất cả đều chữa được.

 Thành phần: Can khương (một lạng); Phụ tử (để sống, bỏ vỏ và rốn, thái nhỏ, một củ).

 Trộn đều hai vị. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, sắc đến khi còn một chén, bỏ bã, uống ấm, trước bữa ăn.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Trúc diệp thạch cao thang (thuốc sắc lá tre và thạch cao)

 Chữa thương hàn, thời khí, biểu và lý (ngoài và trong) đều hư, khắp mình phát sốt, trong ngực bứt rứt bí bách. Hoặc đã ra mồ hôi mà bệnh giải, nhưng bên trong không còn tân dịch (các chất dịch nuôi cơ thể), trong ngực bứt rứt đầy tức, khí nghịch lên muốn nôn. Cùng các chứng hư phiền nhiệt (nóng bứt rứt do cơ thể hư yếu). Tất cả đều nên uống.

 Các chứng hư phiền nhiệt giống thương hàn, nhưng không sợ lạnh (?), đầu cũng không đau, mạch không khẩn sác (mạch căng và nhanh), thì không được làm ra mồ hôi hay tẩy xổ, nên uống thuốc này.

 Thành phần: Nhân sâm (bỏ cuống); Cam thảo (chích; mỗi vị hai lạng); Thạch cao (một cân — cân: mười sáu lạng); Bán hạ (rửa nước nóng bảy lần, hai lạng rưỡi); Mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn, nuôi dưỡng chất dịch, chữa khát) (… (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô, cho bán hạ vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân, hai chén nước, cho lá tre xanh và gừng tươi mỗi thứ năm sáu lá (lát), sắc đến khi còn một chén rưỡi, lọc bỏ bã, cho hơn trăm hạt gạo tẻ vào sắc lại, gạo chín thì vớt gạo ra, uống ấm, không kể giờ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Ngũ linh tán

 Chữa thương hàn, bệnh ôn nhiệt, biểu lý chưa giải: đau đầu, phát sốt, miệng ráo, họng khô, bứt rứt khát muốn uống nước, hoặc nước vừa vào là nôn ra, (tiểu tiện) không thông (?). Cũng chữa trường hợp đã ra mồ hôi, biểu đã giải mà vẫn bứt rứt khát không dứt — nên uống. Lại chữa hoắc loạn nôn và tiêu chảy, vật vã khát, uống nhiều nước.

 Thành phần: Trạch tả (hai mươi lăm lạng); Bạch truật; Trư linh (loại nấm trư linh, lợi tiểu) (bỏ vỏ); Xích phục linh (phục linh loại đỏ) (bỏ vỏ; mỗi vị mười lăm lạng); Nhục quế (bỏ vỏ thô, mười lạng).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, hòa với nước nóng mà uống, không kể giờ. Uống xong uống nhiều nước nóng, ra mồ hôi thì khỏi.

 Lại chữa ứ nhiệt ở bên trong, mình phát vàng da (hoàng đản): sắc đặc nước nhân trần cao (cây nhân trần, chữa vàng da) để hòa thuốc uống, uống trước bữa ăn. Bệnh đản (vàng da) mà phát khát, hoặc trúng thử khát uống nhiều nước, cũng có thể hòa với nước lã mà uống. Trẻ nhỏ thì thêm chút bột bạch truật. Nếu phát hư nhiệt (sốt do cơ thể hư yếu), thì thêm chút bột miên hoàng kỳ (hoàng kỳ loại tốt, rễ mềm dai như bông) và bột nhân sâm.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Tứ nghịch thang (thuốc chữa chứng tay chân giá lạnh từ đầu ngón lên)

 Chữa thương hàn tự đi lỏng mà không khát, nôn ọe không dứt, hoặc nôn và tiêu chảy cùng phát, tiểu tiện hoặc rít hoặc thông, hoặc ra mồ hôi quá nhiều, mạch (yếu) (?), bụng đau trướng đầy, tay chân giá lạnh, cùng hết thảy chứng hư hàn quyết lãnh (lạnh giá tay chân do dương khí suy). Tất cả đều nên uống.

 Phàm bệnh thương hàn có các chứng trạng này đều do dương khí (hư) mà lạnh (?). Dù còn thấy đau đầu, đau mình, phát sốt, sợ lạnh, tay chân co rút, biểu chứng có đủ cả, cũng chưa được công biểu (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đánh vào phần ngoài); trước hết nên uống thuốc này (để làm ấm phần) lý (?).

 Thành phần: Cam thảo (chích, hai lạng); Can khương (một lạng rưỡi); Phụ tử (để sống, bỏ vỏ và rốn, thái nhỏ, nửa lạng).

 Lấy cam thảo và can khương tán thành bột thô, cho phụ tử vào trộn đều. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, sắc đến khi còn một chén vừa, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ. Uống thường xuyên thì tiêu được thử khí (khí nóng mùa hè), phân tách được nước và thức ăn (giúp tiêu hóa, cầm tiêu chảy).

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Đại thuận tán

 Chữa cảm nắng, nhiệt nấp ở bên trong, uống nước quá nhiều, tỳ vị bị ẩm thấp, nước và thức ăn không phân tách, khí trong khí đục lẫn lộn, khí âm dương nghịch loạn, hoắc loạn nôn (tiêu chảy), (tạng phủ) không điều hòa (?).

 Thành phần: Cam thảo (thái dài một tấc, ba mươi cân); Can khương; Hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao); Nhục quế (bỏ vỏ thô, nướng; mỗi vị bốn cân).

 Trước đem cam thảo sao với cát trắng đến khi vàng chín được tám phần, sau cho can khương vào sao chung đến khi gừng nứt, rồi cho hạnh nhân vào sao tiếp, đợi hạnh nhân không còn kêu lách tách thì thôi, dùng rây sàng sạch (cát), sau cùng cho quế vào, giã chung rồi rây thành bột. Mỗi lần hai đồng cân, một chén vừa nước, sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm. Nếu bứt rứt vật vã, hòa với nước giếng múc lúc sáng sớm mà uống, không kể giờ. Pha với nước sôi mà uống cũng được.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Bạch hổ thang

 Chữa thương hàn sau khi ra nhiều mồ hôi, biểu chứng đã giải, mà trong ngực rất bứt rứt, khát muốn uống nước. Cũng chữa sau khi nôn hoặc tẩy xổ bảy tám ngày, nhiệt kết ở bên trong, trong ngoài đều nóng, thỉnh thoảng sợ gió, khát dữ, trên lưỡi khô ráo mà bứt rứt, muốn uống đến mấy thăng nước (thăng: đơn vị đong lường thời xưa) — nên uống. (Lại chữa) trúng phải độc nắng nóng, ra mồ hôi, sợ lạnh, mình nóng mà khát.

 Thành phần: Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, làm mát, hạ nhiệt) (bảy mươi lăm lạng); Cam thảo (cách chế bị khuyết chữ (?), ba mươi bảy lạng rưỡi); Thạch cao (rửa, mười hai cân rưỡi).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho hơn ba mươi hạt gạo tẻ, sắc đến khi còn một chén, lọc bỏ bã, uống ấm. Trẻ nhỏ liệu sức (mà uống) (?).

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Hương nhu hoàn (hoàn: thuốc viên)

 Chữa người lớn và trẻ nhỏ bị thương thử (bị nắng nóng làm tổn thương), nhiệt nấp ở trong: vật vã, khát, mắt hoa, bí bách, đầu mắt choáng váng, ngực và hoành cách bứt rứt đầy tức, nôn ọe, buồn nôn, miệng đắng, lưỡi (khô) (?), mệt mỏi, không muốn ăn uống, hoặc phát hoắc loạn, nôn và tiêu chảy, chuột rút. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Hương nhu (cây hương nhu, giải nắng nóng) (bỏ đất); Tử tô (cây tía tô) (lấy thân và lá, bỏ cọng thô); Mộc qua khô (quả mộc qua phơi khô, làm gân mềm, chữa chuột rút) (mỗi vị một lạng); Đinh hương (nụ hoa đinh hương, làm ấm bụng); Phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ cây thông, làm yên tâm thần) (bỏ lõi gỗ); Đàn hương (gỗ cây đàn hương) (thái nhỏ) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn, trộn với mật ong đã luyện làm viên, mỗi lạng làm ba mươi viên. Mỗi lần một đến hai viên, nhai kỹ, uống với nước ấm, hoặc hòa tan bằng nước mới múc cũng được. Trẻ nhỏ uống nửa viên, không kể giờ.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Hương nhu tán

 Chữa tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể) lạnh nóng không điều hòa, do ăn uống không điều độ, hoặc ăn đồ tanh sống, đồ sống lạnh quá mức, hoặc sinh hoạt không điều độ, hoặc nằm ngoài đường, trên đất ẩm để hóng mát, khiến khí gió lạnh đi vào tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình, nơi khí và nước lưu thông), truyền sang tỳ vị. Tỳ vị bị lạnh, không tiêu hóa được nước và thức ăn, khiến chân khí (khí chính của cơ thể) và tà khí tranh nhau (?), cơ thể hư yếu, rồi nhân ăn uống mà rối loạn trong ruột và dạ dày, liền gây nôn và tiêu chảy, tim bụng đau, hoắc loạn, khí nghịch.

 Có người đau tim mà nôn trước, có người (đau bụng) mà tiêu chảy trước (?), có người nôn và tiêu chảy cùng phát, có người phát sốt, đau đầu, đau mình rồi lại nôn, tiêu chảy, bứt rứt hư phiền; hoặc chỉ nôn, tiêu chảy, tim bụng đau như kim châm, (chuột rút) gân co rút đau; hoặc chỉ nôn khan mà không ra gì; hoặc tay chân giá lạnh mà mạch như sắp tuyệt; hoặc bứt rứt, mê man, nghẹt thở như sắp chết. Thuốc này (đều chữa được) (?).

 Thành phần: Bạch biển đậu (hạt đậu ván trắng, bồi bổ tiêu hóa, trừ ẩm) (sao qua); Hậu phác (bỏ vỏ thô, tẩm nước gừng nướng chín; mỗi vị nửa cân); Hương nhu (bỏ đất, một cân).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén nước, cho thêm một phần rượu (?), sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, ngâm vào nước lạnh cho nguội, uống liền hai lần, hiệu nghiệm như thần ngay tức thì, tùy bệnh mà uống, không kể giờ. Bài thuốc trong sách "Hoạt nhân thư" (sách bàn về thương hàn của Chu Quăng đời Tống) không dùng bạch biển đậu, mà thêm bốn lạng hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, rất đắng, làm mát, hạ nhiệt) thái vụn, nghiền đều với nước gừng tươi, sao cho vàng, gọi là Hoàng liên hương nhu tán.

 Quyển hai — Chữa thương hàn

 Tỳ bà diệp tán (thuốc bột lá tỳ bà)

 Chữa cảm nắng, nhiệt nấp ở trong, uống nước quá nhiều, tỳ vị bị lạnh làm tổn thương, ăn uống không tiêu, ngực và hoành cách bĩ tức, nôn ọe, buồn nôn, đầu mắt (choáng), bứt rứt, khát (?), tay chân mệt mỏi, hoàn toàn không muốn ăn; hoặc âm dương không hòa, gây thành hoắc loạn, nôn và tiêu chảy, chuột rút, vật vã, khát uống nhiều nước.

 Thành phần: Tỳ bà diệp (lá cây tỳ bà, hạ khí, cầm nôn) (bỏ lông, nướng); Trần bì (vỏ quýt để lâu năm, làm khí lưu thông, tiêu đờm) (dùng nước nóng bỏ cùi trắng, sấy); Đinh hương (mỗi vị nửa lạng); Hậu phác (bỏ vỏ, phết nước gừng nướng, bốn lạng).

 Các vị trên giã và rây thành bột. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, cho hai lát gừng tươi, sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm; hòa với nước ấm mà uống cũng được. Nếu bứt rứt vật vã, hòa với nước mới múc mà uống, không kể giờ. Trẻ từ ba tuổi trở xuống có thể uống nửa đồng cân, lại tùy lớn nhỏ mà thêm bớt.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng] (Thiệu Hưng: niên hiệu vua Cao Tông nhà Nam Tống, 1131–1162)

 Tăng Già ứng mộng nhân sâm tán (thuốc bột nhân sâm có được nhờ sư Tăng Già — một vị cao tăng — báo mộng)

 Chữa thương hàn mình nóng, đau đầu, cùng các bệnh phong ủng (khí gió độc ứ tắc), đờm, ho, khạc ra máu.

 Thành phần: Cam thảo (chích, sáu lạng); Nhân sâm; Cát cánh (sao qua); Thanh bì (vỏ quả quýt xanh còn non, phá khí trệ) (bỏ ruột); Bạch chỉ; Can cát; Bạch truật (mỗi vị ba lạng); Can… (tên vị thuốc bị mất chữ (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, hai lát gừng tươi, hai quả táo, sắc đến khi còn bảy phần, uống một hơi khi vừa miệng. Nếu là thương hàn, cho thêm đậu xị sắc chung, uống nóng, rất hiệu nghiệm, không kể giờ. (Một bài khác không có cam thảo.)

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Hương tô tán

 Chữa ôn dịch và thương hàn cả bốn mùa.

 Thành phần: Hương phụ tử (củ cỏ gấu, làm khí lưu thông) (sao thơm, bỏ lông); Tử tô diệp (lá tía tô) (mỗi vị bốn lạng); Cam thảo (chích, một lạng); Trần bì (hai lạng, không bỏ cùi trắng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén nước, sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống nóng, không kể giờ, ngày uống ba lần. Nếu tán thành bột mịn thì chỉ uống hai đồng cân, cho thêm muối, pha nước mà uống.

 (Từng có một ông già tóc bạc trao bài thuốc này cho một nhà giàu. Nhà ấy chế thuốc đem phát không cho mọi người. Gặp lúc đại dịch, người bệnh trong thành uống đều khỏi. Về sau, quỷ dịch đến hỏi nhà giàu, nhà giàu kể thật mọi chuyện. Quỷ nói: "Ông già này đã dạy cho ba người rồi", rồi dập đầu mà lui đi.)

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Gia giảm tam ngũ thất tán

 Các chứng bệnh chữa được và bài thuốc xem ở mục các chứng phong.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Đại dĩ hàn hoàn (thuốc viên trừ hết khí lạnh)

 Chữa lạnh lâu ngày, khí lạnh tích tụ, tạng phủ hư yếu, tim bụng đau quặn (?), sườn trướng đầy, tiêu chảy, ruột sôi, tự đi lỏng, tự ra mồ hôi, thóc gạo ăn vào không tiêu; dương khí bỗng suy, âm khí (khí lạnh, khí tĩnh) riêng lấn át, tay chân giá lạnh; thương hàn mà âm khí thịnh, tinh thần mê muội, mạch đoản (mạch ngắn), tay chân uể oải. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Tất bạt (quả cây tất bạt, cay nóng, làm ấm bụng); Nhục quế (mỗi vị bốn cân); Can khương (bào); Cao lương khương (củ riềng) (mỗi vị sáu cân).

 Các vị trên tán thành bột mịn, lấy nước nấu hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần hai mươi viên, uống với nước cơm, trước bữa ăn.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Thái dương đan (đan: thuốc viên quý)

 Chữa đau đầu: đau đầu do thương hàn, do cảm gió, do khí tích tụ; đau nửa đầu, đau chính giữa đầu, đau lan vào trong óc — hết thảy các chứng đau đầu. Mỗi lần một viên, nhai rồi nuốt với nước trà bạc hà.

 Phong ủng, đờm nhiều, họng và ngực không thông lợi, cũng nên uống.

 Thành phần: Não tử (tức long não, băng phiến) (hai lạng, nghiền riêng); Xuyên khung; Cam thảo; Bạch chỉ (mỗi vị một cân); Thạch cao (nghiền riêng, hai cân); Đại xuyên ô (củ ô đầu lớn đất Tứ Xuyên, rất độc, trừ gió lạnh) (bào, bỏ… (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn, trộn mật ong với hồ bột mì làm viên, mỗi lạng làm mười tám viên, lấy chu sa (khoáng chất màu đỏ son) làm áo bọc ngoài.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Hòa giải tán

 Chữa đàn ông, đàn bà bị thương hàn cả bốn mùa: đau đầu, ghê lạnh, sốt cao, bứt rứt vật vã, tự ra mồ hôi, ho, nôn, kiết lỵ.

 Thành phần: Hậu phác (bỏ vỏ thô, tẩm nước gừng nướng); Trần bì (rửa; mỗi vị bốn lạng); (Cảo) bản (rễ cây cảo bản, trừ gió, chữa đau đỉnh đầu) (?); Cát cánh; Cam thảo (mỗi vị nửa cân); Thương truật (bỏ vỏ… (?)).

 Các vị trên cùng tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, cho ba lát gừng tươi, hai quả táo, sắc đến khi còn bảy phần, không kể giờ, uống nóng.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Chính khí tán

 Chữa thương hàn thể âm chứng (dạng bệnh thiên về lạnh, suy yếu): ghê lạnh, sợ gió, chính khí (khí chính của cơ thể) bị lạnh, ngực và hoành cách nghẹn tắc, sườn căng trướng, dưới tim cứng và bĩ tức, nôn, kiết lỵ, nôn ngược ra nước chua, nấc, uể oải thích nằm, không muốn ăn uống.

 Thành phần: Cam thảo (sao, bảy đồng cân); Trần bì; Hoắc hương (cây hoắc hương, mùi thơm, trừ ẩm thấp, cầm nôn) (bỏ cọng); Bạch truật (mỗi vị một lạng); Hậu phác; Bán hạ (chế cùng hậu phác, mỗi vị ba lạng…) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, ba lát gừng tươi, một quả táo, một chén nước, sắc đến khi còn bảy phần, uống hơi nóng trước bữa ăn. Lại chữa sốt rét lâu ngày, cách khí (khí nghẹn ở ngực), đau tim: ngày uống ba lần. Uống thường xuyên thì làm thuận khí, khoan khoái phần giữa, tránh được ôn dịch. (Một bài khác không có bạch truật.)

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Thập hoa tán

 Chữa đàn ông bị ngũ lao thất thương (năm chứng hư lao và bảy loại tổn thương, chỉ chung các chứng suy nhược do làm lụng, lo nghĩ, phòng dục quá độ): cả mình đau nhức, tay chân co rút, lưng gối không có sức, nguyên khí của tỳ hư yếu, không muốn ăn uống, hoắc (loạn) (?), tay chân lạnh tê. Kiêm giải được nhị độc thương hàn (thương hàn có cả âm độc lẫn dương độc) (?); chữa cước khí (bệnh chân yếu, sưng, tê) lưu chuyển gây sưng đau, không đi lại được; cùng các bệnh hư lao. Tất cả đều chữa được.

 Thành phần: Ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia, làm mạnh gân xương); Trần bì (bỏ cùi trắng); Can khương (bào); Cam thảo (mỗi vị sáu lạng); Cát cánh; Khương hoạt (thân rễ cây khương hoạt, trừ đau nhức do phong thấp); Hoàng kỳ; Nhục quế (bỏ vỏ thô) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, hai lát gừng, một quả táo, sắc đến khi còn sáu phần, không kể giờ; hòa với rượu pha muối nóng mà uống cũng được.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Tỏa tán (thuốc thái vụn)

 Chữa đàn ông, đàn bà bị ngũ lao thất thương, cảm lạnh, nhiễm khí rét, khí yếu, thân thể hư, hay mệt, ít sức. Uống thường xuyên làm mạnh gân xương, tay chân nhẹ nhõm khỏe mạnh.

 Thành phần: Thiên tiên đằng (dây cây thiên tiên, làm máu lưu thông, giảm đau); Thanh hao tử (hạt cây thanh hao) (sao); Tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) (sao); Hương phụ tử (sao); Kinh giới tuệ; Tiền hồ (chế với nước gừng tươi, sao); Sài hồ; (Xuyên) khung; Bạch thược; Quế (bỏ vỏ thô); Bạch… (tên các vị còn lại bị mất (?)).

 Hai mươi bốn vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân đầy, một chén rưỡi nước, cho gừng tươi, ô mai (quả mơ hun khói), táo, sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống ấm. Gộp bã của hai lần lại sắc thành một lần uống.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Quế linh hoàn

 Giải mạnh độc nắng nóng.

 Thành phần: Nhục quế (bỏ vỏ thô, không để gặp lửa); Phục linh (bỏ vỏ thô; hai vị lượng bằng nhau).

 Các vị trên tán thành bột mịn, trộn mật ong đã luyện làm viên, mỗi lạng làm tám viên. Mỗi lần một viên, nhai rồi nuốt với nước mới múc hoặc nước nóng; hòa tan mà uống cũng được.

 Quyển hai — [Các phương thuốc thêm vào đời Thiệu Hưng]

 Tiêu thử hoàn (thuốc viên tiêu khí nắng nóng)

 Chữa thương thử (bị nắng nóng làm hại), phát sốt, đau đầu.

 Thành phần: Bán hạ (nấu với năm thăng giấm đến khi cạn); Cam thảo (để sống); Phục linh (bỏ vỏ; mỗi vị nửa cân).

 Các vị trên tán thành bột mịn, lấy nước gừng tươi nấu hồ loãng làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần năm mươi viên, uống với nước.

 Sách "Dịch giản phương" nói: Khi chế thuốc này, phải dùng giấm tốt nấu bán hạ, lấy nước gừng làm hồ, không được để dính nước lã; dốc lòng chuyên tâm mà bào chế thì dùng hiệu nghiệm như thần. Trúng thử phát bệnh, thuốc vừa uống vào liền tỉnh lại; thương thử phát sốt đau đầu, dùng càng nghiệm.

 Mùa hè uống thường xuyên thì hết khát, thông tiểu tiện, dù uống nhiều nước cũng không hại gì; phàm các thuốc chữa nắng nóng đều không bằng bài này. Nếu đờm và nước ứ đọng tích tụ, đều nuốt thuốc với nước gừng. Từ khi vào hè trở đi, không thể thiếu bài này.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh] (Bảo Khánh: niên hiệu vua Lý Tông nhà Nam Tống, 1225–1227)

 Thần sa ngũ linh tán (thần sa: chu sa loại tốt của đất Thần Châu)

 Chữa thương hàn biểu lý chưa giải: đau đầu, phát sốt, trong ngực uất bí, môi miệng khô sém, tinh thần mê man, nói cuồng, nói sảng. Lại chữa chướng ngược (sốt rét do khí độc vùng rừng núi) bứt rứt mê man chưa tỉnh.

 Thành phần: Thần sa (nghiền); Bạch truật (bỏ cuống); Mộc trư linh (trư linh loại tốt) (bỏ vỏ đen); Trạch tả (rửa, thái); Xích phục linh (bỏ vỏ; mỗi vị mười hai lạng).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, pha nước sôi uống, không kể giờ. Nếu trúng thử phát khát, tiểu tiện đỏ và rít, thì hòa với nước mới múc mà uống. Trẻ nhỏ bị ngũ tâm phiền nhiệt (nóng bứt rứt ở hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân và giữa ngực), nóng nảy hay khóc, nghiến răng, mắt trợn ngược, sắp lên cơn co giật, mỗi lần uống nửa đồng cân, hòa với nước chín ấm.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Sài hồ thăng ma thang

 Chữa ôn dịch thời hành: sốt cao, sợ gió, đau đầu, đau mình, nghẹt mũi, khô họng, trong ngực bứt rứt đầy tức, lúc rét lúc nóng thay nhau, đờm đặc dính.

 Thành phần: Sài hồ (bỏ cuống); Tiền hồ (bỏ cuống); Can cát; Thạch cao (cách chế bị khuyết (?)); Xích thược dược (mỗi vị mười lạng); Thăng ma (năm lạng); Kinh giới (bỏ… (?)).

 Các vị trên phủ trở (giã dập, thái vụn thành miếng thô). Mỗi lần ba đồng cân đầy, một chén rưỡi nước, ba lát gừng tươi, mười mấy hạt đậu xị, sắc chung đến khi còn một chén, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ. Trẻ nhỏ lại tùy lớn nhỏ mà thêm bớt.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Súc tỳ ẩm (ẩm: thuốc uống thay nước)

 Giải nhiệt nấp ở trong, trừ bứt rứt và khát, tiêu độc nắng nóng, cầm nôn và tiêu chảy. Sau khi bị hoắc loạn mà uống thuốc nóng quá nhiều sinh ra bứt rứt vật vã, đều nên uống.

 Thành phần: Súc sa nhân (hạt cây sa nhân, làm khí lưu thông, ấm tỳ); Ô mai nhục (thịt quả ô mai) (lấy phần sạch); Thảo quả (quả cây thảo quả, ấm tỳ, trừ ẩm) (lùi, bỏ vỏ); Cam thảo (chích; mỗi vị bốn lạng); Can cát (thái); Bạch biển đậu (bỏ vỏ… (?)).

 Các vị trên phủ trở. Mỗi lần bốn đồng cân, một bát lớn nước, sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã, ngâm vào nước lạnh cho nguội mà uống để giải bứt rứt; hoặc muốn uống nóng, uống ấm đều tùy ý. Dùng thay nước chín mà uống thì rất hay.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Giải thử tam bạch tán (thuốc bột ba vị màu trắng giải nắng nóng)

 Chữa cảm nắng, nhiệt nấp ở trong, uống nước quá nhiều, khí âm dương nghịch loạn, hoắc loạn nôn mửa, tiểu tiện không thông, tạng phủ không điều hòa, (buồn nôn…) (?) — đều chữa được.

 Thành phần: Trạch tả; Bạch truật; Bạch phục linh (phục linh loại trắng) (các vị lượng bằng nhau).

 Các vị trên phủ trở. Mỗi lần một thiếp (một gói thuốc), một chén nước, năm lát gừng, mười cọng đăng tâm (ruột cây bấc, lợi tiểu), sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã mà uống, không kể giờ. Mỗi thiếp nặng nửa lạng.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Bảo chân thang

 Chữa thương hàn cả bốn mùa, không kể âm chứng hay dương chứng; vừa thấy bệnh phát, vội uống thuốc này thì hiệu nghiệm ngay.

 Thành phần: (Cảo) bản (bỏ cuống); Xuyên khung (mỗi vị bốn lạng); Cam thảo (sao, hai lạng); Thương truật (rửa, thái, sao với cám, mười sáu lạng).

 Các vị trên phủ trở thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, ba lát gừng tươi, sắc chung đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống nóng, không kể giờ. Hiệu nghiệm như thần, không kể xiết.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Nhân sâm thuận khí tán

 Chữa đàn ông, đàn bà phong hư khí yếu, vinh vệ không hòa (vinh: phần dinh dưỡng đi trong mạch cùng với máu; vệ: khí bảo vệ đi ngoài mạch, giữ gìn phần ngoài cơ thể): các khớp tay chân đau, mình mẩy nặng nề, đầu mắt quay cuồng choáng váng, vai (lưng) lạnh tê (?), nửa người không cử động được, miệng mắt méo lệch, đờm dãi không thông, nói năng ngọng nghịu khó khăn. Hoặc tỳ yếu, uể oải ít sức, hoắc loạn chuột rút, nôn và tiêu chảy không ngừng. Cả lúc trước khi sinh và sau khi sinh đều nên uống.

 Thành phần: Can khương; Nhân sâm (mỗi vị một lạng); Xuyên khung; Cam thảo (chích); Khổ ngạnh (tức cát cánh) (bỏ cuống); Hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với nước gừng); Bạch truật… (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng, một quả táo, năm bảy lá bạc hà, sắc chung đến khi còn tám phần, không kể giờ.

 Nếu bị thương phong (cảm gió), cảm lạnh, đau đầu, lưng nặng, ho, nghẹt mũi, thì cho thêm hành trắng mà sắc.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Bảo Khánh]

 Tiêu phong bách giải tán

 Chữa thương hàn cả bốn mùa: đau đầu, cứng gáy, sốt cao, sợ lạnh, mình đau bứt rứt, tay chân mỏi mệt, đi lại thở dốc; cùng (mũi) nghẹt, tiếng nói nặng, nước mũi nước bọt đặc dính, đờm dãi ứ đầy, hơi thở gấp, đầy tức bí bách. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Kinh giới; Bạch chỉ; Trần bì (rửa, bỏ cùi trắng); Thương truật; Ma hoàng (bỏ đốt; mỗi vị bốn lạng); Cam thảo (chích, hai lạng).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân đầy, một chén lớn nước, ba lát gừng, một quả ô mai, sắc chung đến khi còn bảy phần, không kể giờ, uống ấm; hoặc hòa với trà, với rượu mà uống. Muốn phát tán tà phong ra ngoài, thì cho thêm ba tấc hành trắng còn nguyên rễ, sắc chung.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Thuần (Hựu)] (?) (Thuần Hựu: niên hiệu vua Lý Tông nhà Nam Tống, 1241–1252)

 Nhân sâm dưỡng vị thang

 Chữa ngoài cảm phong hàn (gió lạnh), trong bị đồ sống lạnh làm tổn thương: ghê lạnh, sốt cao, đầu mắt choáng đau, tay chân co rút. Bất kể chứng phong hay chứng hàn đều chữa được.

 Trước hết đắp chăn dày mà ngủ, uống liền mấy lần thuốc này, dùng cháo loãng và các thứ tương tự để trợ sức, cho tay chân ra mồ hôi nhẹ rịn rịn. Đợi mồ hôi khô thì từ từ bỏ chăn, cẩn thận tránh gió bên ngoài, tự nhiên bệnh tan. Nếu vốn đã có mồ hôi, cũng phải làm ấm và nhuận để hòa giải. Nếu còn sót nhiệt, thì dùng Sâm tô ẩm điều trị thong thả. Nếu còn đau đầu, thì dùng nước sắc đặc gừng tươi và hành trắng để nuốt viên Như thánh bính tử. Ba chứng đã trừ thì không cần uống thuốc nữa, chỉ cần tiết chế ăn uống, giữ nóng lạnh cho vừa phải, tự nhiên bình phục.

 Đại để với bệnh cảm mạo, người xưa không dám tùy tiện làm cho ra mồ hôi, chỉ vì ma hoàng có thể mở tấu lý (thớ da, lỗ chân lông); dùng không đúng thì làm chân khí thoát ra ngoài, do đó cơ thể thành hư, sinh biến sang chứng khác. Thuốc này là thuốc tính bình hòa, chỉ làm ấm phần giữa, giải phần ngoài mà thôi, không đến nỗi quấy nhiễu bừa bãi. Kiêm tránh được khí lam chướng (khí độc ẩm thấp) vùng núi rừng. Gặp ôn dịch bốn mùa, uống thường xuyên càng tốt.

 Thành phần: Bán hạ (rửa nước nóng bảy lần); Hậu phác (bỏ vỏ thô, chế với nước gừng); Thương truật (ngâm nước vo gạo một đêm, rửa, thái, sao; mỗi vị một lạng); (… hai đồng cân rưỡi) (?); Quất hồng (lớp vỏ ngoài màu đỏ của quả quýt).

 Các vị trên phủ trở. Mỗi lần bốn đồng cân, một chén rưỡi nước, bảy lát gừng, một quả ô mai, sắc đến khi còn sáu phần, bỏ bã, uống nóng.

 Kiêm chữa ăn uống làm tổn thương tỳ, phát thành sốt rét (?); hoặc trung quản (vùng giữa dạ dày) và tỳ vị hư lạnh, nôn ngược, buồn nôn — đều có thể làm tiêu. Nếu phát hàn ngược (sốt rét thể lạnh nhiều), hàn dịch hoặc sợ lạnh, thì đều thêm phụ tử; bài ấy gọi là Thập vị bất hoán kim tán.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Thuần (Hựu)]

 Sâm tô ẩm

 Chữa cảm mạo phát sốt, đau đầu; hoặc do đờm ẩm đọng kết, kèm sinh ra nhiệt — đều nên uống. Nếu do cảm mạo phát sốt, cũng làm theo cách trên: đắp chăn mà nằm, uống liền mấy lần, ra mồ hôi nhẹ thì khỏi. Nếu (?) còn sót nhiệt, lại nên uống từ từ, tự nhiên bình phục. Nếu do đờm (mà phát sốt), chỉ cần uống thuốc này luôn mấy ngày liền, đến khi hết sốt mới thôi, không được dừng sớm.

 Trong bài tuy có tiền hồ, can cát, nhưng chỉ có tác dụng giải cơ mà thôi. Đã có chỉ xác, quất hồng và các vị như thế, tự nhiên làm khoan khoái phần giữa, thông thoáng ngực và hoành cách, không đến nỗi hại tỳ. Kiêm chữa rất tốt chứng trung quản bĩ đầy, nôn ngược, buồn nôn; làm ăn ngon miệng, ăn được nhiều, không gì hơn bài này. Đừng vì tính thuốc mát mà ngờ ngại; hết thảy các chứng phát sốt đều có hiệu quả, không cần câu nệ nguyên nhân. Trẻ nhỏ, con gái chưa chồng cũng nên uống.

 Thành phần: Mộc hương (rễ cây mộc hương, làm khí lưu thông, giảm đau) (nửa lạng); Tử tô diệp; Can cát (rửa); Bán hạ (rửa nước nóng bảy lần, chế với nước gừng, sao); Tiền hồ (bỏ mầm); Nhân sâm; (… bỏ cùi trắng; mỗi vị nửa lạng) (?).

 Các vị trên phủ trở. Mỗi lần bốn đồng cân, một chén rưỡi nước, bảy lát gừng, một quả táo, sắc đến khi còn sáu phần, bỏ bã, uống hơi nóng, không kể giờ.

 Sách "Dịch giản phương" không dùng mộc hương, chỉ có mười vị.

 Quyển hai — [Các phương thuốc mới thêm đời Thuần (Hựu)]

 Thần truật tán

 Chữa ôn dịch bốn mùa: đau đầu, cứng gáy, phát sốt, ghê lạnh, mình mẩy đau; cùng thương phong nghẹt mũi, tiếng nói nặng, ho, đầu choáng (?).

 Thành phần: Thương truật (ngâm nước vo gạo một đêm, thái, sấy, năm lạng); (Cảo) bản (bỏ đất); Hương bạch chỉ (bạch chỉ loại thơm); Tế tân (bỏ lá và đất); Khương hoạt (bỏ cuống)… (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần ba đồng cân, một chén nước, ba lát gừng tươi, ba tấc hành trắng, sắc đến khi còn bảy phần, uống ấm, không kể giờ. Nếu thấy bị thương phong nghẹt mũi, chỉ cần hòa thuốc với nước trà hành mà uống.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào] (Ngô Trực Các: một người họ Ngô giữ chức Trực các — chức quan trực ở các điện các trong cung)

 Đối kim ẩm tử (thuốc quý đáng giá ngang vàng)

 Chữa các bệnh, không bệnh nào không khỏi. Uống thường xuyên thì giữ vững nguyên dương (dương khí gốc của cơ thể), thêm khí, mạnh tỳ, ăn được, hòa vị, trừ đờm, tự nhiên vinh vệ điều hòa thông suốt. Thuốc này chữa thương hàn bốn mùa rất có công hiệu.

 Thành phần: Hậu phác (bỏ vỏ, tẩm nước gừng nướng); Thương truật (ngâm nước vo gạo một đêm); Cam thảo (chích; mỗi vị hai lạng); Trần bì (bỏ cùi trắng, sao cho vàng… (?)).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần ba đồng cân, uống lúc bụng đói: dùng một chén nước, hai lát gừng thái tròn như đồng tiền, sắc theo cách nấu trà, lấy tám phần; bã còn lại sắc thêm hai lần nữa mà uống. Ôn dịch thời khí, nhị độc thương hàn, đau đầu, sốt cao, thì cho thêm năm củ hành trắng còn rễ, ba mươi hạt đậu xị, sắc chung, uống vài thang, ra mồ hôi là yên.

 Nếu chưa ra mồ hôi, cho ăn cháo loãng, đắp áo dày cho ra mồ hôi thì khỏi ngay. Ngũ lao thất thương, lòng bàn chân bàn tay nóng, bứt rứt không yên, các khớp tay chân đau mỏi, thì thêm sài hồ bỏ cuống, sắc chung. Đờm, ho, phát sốt rét, thì thêm bán hạ chế gừng mà sắc. Đau do khí ở tạng của bệnh ấy (?), thì thêm hồi hương (hạt tiểu hồi, làm ấm bụng, giảm đau) mà sắc. Thủy khí gây phù đầy, thì thêm tang bạch bì mà sắc.

 Phụ nữ bị khí hư đỏ trắng (bạch đới, xích đới: dịch đỏ hoặc trắng chảy ra từ âm đạo), thì thêm hoàng kỳ mà sắc. Bị rượu làm hại, thêm đinh hương. Bị ăn uống làm hại, thêm cao lương khương. Tiêu chảy bốn mùa, thêm nhục đậu khấu (hạt cây nhục đậu khấu, làm ấm ruột, cầm tiêu chảy). Bệnh phong, thêm kinh giới tuệ. Đùi gối lạnh đau, thêm ngưu tất (rễ cây ngưu tất, làm mạnh gân xương đầu gối). Cả mình co rút và hư ủng (hư yếu mà khí ứ tắc), thêm địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ, làm mát cơn sốt do hư yếu). Đùi tê, thêm thỏ ty tử (hạt cây tơ hồng, bổ thận).

 Lỵ trắng, thêm ngô thù du. Lỵ đỏ, thêm hoàng liên. Đầu phong (đau đầu lâu năm do gió độc), thêm cảo bản. Chuột rút, hoắc loạn, thêm vỏ cây gỗ nam. Các vị trợ sứ (vị phụ thêm để giúp và dẫn thuốc) kể trên chỉ thêm một thù (một phần hai mươi tư lạng).

 Thuốc này dùng được cho mọi lứa tuổi già trẻ, trước khi sinh và sau khi sinh; chữa ngũ lao thất thương, lục cực bát tà (sáu chứng hư cực và tám loại tà khí), ù tai, mờ mắt, mộng tinh, mồ hôi trộm, tay chân nặng nề, đùi gối mỏi đau; phụ nữ tử cung lạnh lâu ngày, kinh nguyệt không đều. Nếu mỗi ngày lúc bụng đói uống một lần, thì làm tươi nhan sắc, đầy đặn da thịt, điều hòa tam tiêu, mạnh gân xương, trừ khí lạnh, khoan khoái lồng ngực, hiệu nghiệm như thần, không tả xiết.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Kiếp lao tán (thuốc bột đánh đuổi các chứng lao tổn)

 Chữa ngũ lao thất thương, thương hàn bốn mùa, sốt rét do lam chướng núi rừng, dịch bệnh thời hành: tâm thần bứt rứt vật vã, miệng đắng, lưỡi khô, ghê lạnh, sốt cao, nghẹt mũi, lưng chân mỏi mệt, sống lưng cứng, cả mình đau nhức.

 Thành phần: Địa cốt bì (hai lạng rưỡi); Tiền hồ (bỏ cuống); Kinh giới (mỗi vị hai lạng bảy đồng cân); Hương phụ tử (sao, bỏ lông); Thương truật (ngâm, bỏ…); (Xuyên) khung (hai lạng hai đồng cân rưỡi); (… ba đồng cân rưỡi); Thạch cao (chín đồng cân) (bản chép mất chữ (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, nửa quả ô mai, cho thêm muối, sắc chung mà uống. Nếu muốn ra mồ hôi, thêm hành trắng, gừng thái lát mà sắc, uống liền ba lần. Uống thường xuyên thì hòa với rượu pha muối ấm, hoặc pha nước muối nóng mà uống cũng được.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Nhân sâm khinh cốt tán (thuốc bột nhân sâm làm nhẹ mình)

 Giải tán, thông lợi thương hàn bốn mùa: đau đầu, sốt cao, gáy lưng co cứng, các khớp xương đau nhức bứt rứt, ghê lạnh, sợ gió, tay chân mệt mỏi, (tiểu) tiện đỏ rít, nôn ngược, bứt rứt, khát. Hoặc thương phong cảm hàn: đau đầu, mình nóng, nghẹt mũi, tiếng nói nặng, ho, đờm dãi. Cùng (chướng khí) núi rừng gây sốt từng cơn, nóng rét qua lại (?).

 Lại chữa ngũ lao thất thương, khí trệ ở trung quản, tim bụng bĩ tức, đờm đọng, nôn ngược, khí lạnh xông dồn; (phụ nữ) khí huyết đau thắt (?), kinh nguyệt không đều. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Bối mẫu (thân hành cây bối mẫu, tiêu đờm, chữa ho) (bỏ lõi); Bạch phục linh (sấy); Bán hạ (nấu; mỗi vị một lạng); Chỉ xác (bỏ ruột, sao, hai lạng rưỡi); Thương truật (ngâm một…); (… mỗi vị hai lạng); Xuyên khung; (… bỏ cuống); Ma hoàng (bỏ rễ, đốt…) (bản chép mất chữ (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần ba đồng cân, một chén nước, ba lát gừng tươi, sắc chung đến khi còn bảy phần, uống một hơi lúc còn hơi nóng. Nếu mình mẩy mệt mỏi, thêm một quả ô mai; nếu ho, thêm hai quả táo, sắc chung, không kể giờ.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Thông bạch tán (thuốc bột hành trắng)

 Giải thương hàn bốn mùa: đau đầu, sốt cao, gáy lưng co cứng, các khớp xương đau nhức bứt rứt, ghê lạnh, sợ gió, tay chân mệt mỏi, đại tiện không điều hòa, tiểu tiện đỏ rít, nôn ngược, bứt rứt, khát, không muốn ăn uống. Lại chữa thương phong cảm hàn: đau đầu, mình nóng, nghẹt mũi, tiếng nói nặng, ho, đờm dãi; cùng lam chướng núi rừng, dịch bệnh thời hành. Tất cả đều chữa được.

 Thành phần: Xuyên khung; Thương truật (ngâm nước vo gạo); Bạch truật (mỗi vị hai lạng); Cam thảo (cách chế bị khuyết (?)); Thạch cao (cách chế bị khuyết (?)); Can cát (sấy; mỗi vị một lạng); Ma hoàng… (phần sau bị mất (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng tươi, hai tấc hành trắng, sắc đến khi còn bảy phần, uống nóng, không kể giờ. Nếu muốn ra mồ hôi, sắc liền ba lần mà uống, đắp chăn, ra mồ hôi là được.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Quế chi thang

 Chữa thái dương trúng phong (bệnh do gió độc xâm vào kinh thái dương — tầng ngoài cùng của cơ thể theo cách phân chia trong sách "Thương hàn luận"), dương phù mà âm nhược (bắt mạch nhẹ tay thì thấy mạch nổi, ấn sâu thì thấy mạch yếu). Dương phù thì tự phát sốt, âm nhược thì mồ hôi tự ra; ghê ghê sợ lạnh, rờn rợn sợ (gió), (hâm hấp) phát sốt (?), mũi khò khè, nôn khan.

 Thành phần: Quế chi (cành quế non, làm ra mồ hôi, giải lớp cơ ngoài) (bỏ vỏ); Thược dược (mỗi vị một lạng rưỡi); Cam thảo (một lạng).

 Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần hai đồng cân, dùng một chén nước, cho ba lát gừng tươi, ba quả táo bẻ ra, sắc chung lấy bảy phần, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ. (Nguyên bài) chỉ dùng được vào đầu mùa xuân; từ cuối xuân đến trước tiết Hạ chí (giữa mùa hè, ngày dài nhất trong năm) có thể thêm nửa lạng hoàng cầm. Sau Hạ chí thì thêm nửa lạng tri mẫu, hai lạng thạch cao, (hoặc) nửa lạng thăng ma. Nếu người bệnh vốn hư hàn thì không thêm bớt. Không có mồ hôi thì đừng uống.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Hoàng long hoàn

 (Chữa) đàn ông, đàn bà bị phục thử (khí nắng nóng nấp ở bên trong): phát sốt, khát, nôn mửa, buồn nôn; độc nắng nóng nhiều năm không khỏi.

 Thành phần: Hoàng liên (bỏ rễ con, ba mươi hai lạng); Rượu ngon (năm thăng).

 Lấy rượu nấu hoàng liên đến khi cạn thì thôi, nghiền thành bột mịn. Dùng bột mì nấu hồ nhào trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần ba mươi viên, nuốt với nước nóng. Lại chữa uống rượu quá nhiều bị hại, độc mạnh (?) gây đi ngoài ra máu, đại tiện tiêu chảy: nuốt với nước cơm ấm, uống trước bữa ăn, ngày hai lần.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Bất hoán kim chính khí tán (thuốc Chính khí quý đến mức vàng cũng không đổi)

 Chữa thương hàn bốn mùa, chướng dịch, thời khí: đau đầu, sốt cao, lưng co cứng. Cũng chữa ngũ lao thất thương, khí lam chướng núi rừng, khí nghẹn, ho, đờm dãi, đi lại thở dốc; hoặc hoắc loạn nôn tả, tạng phủ hư hàn, đi lỵ đỏ trắng. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Hậu phác (bỏ vỏ, chế với nước gừng); Hoắc hương (bỏ cành và đất); Cam thảo (cách chế bị khuyết (?)); Bán hạ (nấu); Thương truật (ngâm nước vo gạo); Trần bì (…) (?).

 Các vị trên lượng bằng nhau, thái vụn làm thuốc. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, ba lát gừng tươi, hai quả táo, sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã, uống hơi nóng trước bữa ăn. Kiêng đồ sống lạnh, dầu mỡ, đồ độc. Người từ các nơi đến không hợp thủy thổ thì nên uống. Uống thường xuyên tránh được khí lam chướng, điều hòa tỳ vị, ăn uống ngon miệng.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Xuyên khung trà điều tán (thuốc bột xuyên khung uống hòa với nước trà)

 Chữa đàn ông, đàn bà bị các chứng phong xông lên trên: đầu mắt choáng nặng, đau nửa đầu hoặc chính đầu, nghẹt mũi, tiếng nói nặng; thương phong sốt cao, (tay) chân máy động (?), ngực và hoành cách nóng, đờm nhiều; phụ nữ bị huyết phong (chứng phong do huyết hư) xông dồn, đau ở huyệt Thái dương (chỗ lõm hai bên thái dương). Phàm cảm phải phong khí đều chữa được.

 Thành phần: Bạc hà diệp (lá bạc hà) (không để gặp lửa, tám lạng); Xuyên khung; Kinh giới (bỏ cọng; mỗi vị bốn lạng); Hương phụ tử (sao, tám lạng; bản khác ghi là tế tân, bỏ…) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, uống sau bữa ăn, hòa với nước trà trong. Uống thường xuyên làm đầu óc, mắt sáng sủa.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Thấm thấp thang (thuốc sắc làm thấm hút khí ẩm)

 Chữa bị hàn thấp (lạnh và ẩm) làm hại: mình nặng, lưng lạnh như ngồi trong nước, tiểu tiện hoặc rít hoặc thông, đại tiện phân nát lỏng. Đều do ngồi nằm chỗ ẩm thấp, bị (mưa) sương xâm nhập (?), hoặc do ra mồ hôi mà áo chăn lạnh ẩm, lâu ngày mắc phải. Dưới lưng nặng và đau, hai chân đau, đùi gối hoặc sưng hoặc không sưng, lại không khát — đều chữa được.

 Thành phần: Thương truật; Bạch truật; Cam thảo (chích; mỗi vị một lạng); Phục linh (bỏ vỏ); Can khương (cách chế bị khuyết (?); mỗi vị hai lạng); Quất hồng; Đinh hương (mỗi vị một… (?)).

 Các vị trên phủ trở. Mỗi lần bốn đồng cân, một chén rưỡi nước, một quả táo, ba lát gừng, sắc đến khi còn bảy phần, uống ấm trước bữa ăn.

 Quyển hai — [Các danh phương của các nhà do Ngô Trực Các thêm vào]

 Băng hoàng tán

 Chữa cảm nắng, nhiệt nấp ở trong: đầu mắt choáng váng, nôn mửa, tiêu chảy, kiết lỵ, miệng khô, bứt rứt, khát, lưng lạnh, mặt cáu bẩn.

 Thành phần: Xích phục linh (bỏ vỏ); Cam thảo (để sống; mỗi vị bốn lạng); Bột mì làm vào tiết Hàn thực (tiết ăn đồ nguội, trước tiết Thanh minh một hai ngày); Gừng tươi (thái vụn, trộn đều với bột mì, phơi nắng cho khô; mỗi vị một cân).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, hòa với nước mới múc hoặc nước chín để nguội mà uống, không kể giờ.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp] (cục: các sở bào chế và bán thuốc của nhà nước)

 Thần tiên bách giải tán

 (Còn gọi là Thần tiên tiệt thương hàn tứ quý gia giảm bách giải tán — thuốc thần tiên chặn đứng thương hàn, thêm bớt theo bốn mùa, giải trăm bệnh.) Chữa thương hàn khắp mình đau nhức, trăm khớp co cứng, đầu mắt choáng đau, mệt nhọc, sốt cao, ghê lạnh, tinh thần không sảng khoái; cảm mạo, ôn dịch, chướng khí. Uống thường xuyên tránh được ôn dịch, chữa mệt nhọc.

 Thành phần: Sơn nhân trần (nhân trần mọc trên núi); Sài hồ (bỏ cuống); Tiền hồ (chế với gừng tươi, sao); Nhân sâm; Khương hoạt; Độc hoạt; Cam thảo; Thương truật (ngâm nước vo gạo…); (Bán) hạ (nước gừng…) (bản chép mất chữ (?)).

 Sau tiết Lập xuân (bắt đầu mùa xuân) thì không thêm bớt. Sau tiết Lập hạ (bắt đầu mùa hè), mỗi tễ thuốc thêm: Sài hồ (một phân — một phần tư lạng); Xích phục linh; Đương quy (mỗi vị nửa lạng). Sau tiết Lập thu (bắt đầu mùa thu) bớt một phân sài hồ, không dùng đương quy và phục linh, chỉ thêm: Can khương (bào); Nhục quế (bỏ vỏ thô; mỗi vị một phân); Ma hoàng (bỏ đốt, nửa lạng). Sau tiết Lập đông (bắt đầu mùa đông) thì đều không thêm bớt. [Một bài khác không có đương quy, mà có hoàng cầm (bỏ cuống, nửa lạng).]

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần ba đồng cân, một chén rưỡi nước, ba lát gừng, hai quả táo, sắc đến khi còn một chén, uống nóng, không kể giờ, uống liền hai lần. Nếu muốn giải phần ngoài cho bệnh tán ra, thì thêm ba tấc hành trắng, ba mươi hạt đạm đậu xị (đậu xị nhạt), sắc chung mà uống, đắp áo chăn, ra mồ hôi thì khỏi.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Bát giải tán

 Chữa thương hàn bốn mùa: đau đầu, sốt cao, cảm gió, nhiều mồ hôi. Cũng chữa lao lực quá độ: các khớp xương mỏi đau, ăn uống không biết mùi vị, (tay chân mệt mỏi) (?), đi lại thở dốc, sắc mặt vàng úa, uể oải ít sức, ho, nóng rét, gầy yếu, tự ra mồ hôi, ngực và hoành cách không thoải mái, nôn ngược, buồn nôn.

 Thành phần: Nhân sâm; Phục linh; Cam thảo (chích); Trần bì (bỏ cùi trắng); Bạch truật; Hoắc hương (bỏ đất; mỗi vị một lạng); Hậu phác (bỏ vỏ thô, thái…) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng tươi, một quả táo, ba tấc hành trắng, sắc chung đến khi còn bảy phần, uống ấm, không kể giờ.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Bạch truật tán

 Chữa thương hàn khí mạch không hòa: ghê lạnh, sốt cao, nghẹt mũi, đầu nặng bí bách, nước mũi nước bọt đặc dính, đờm ho ứ trệ. Hoặc dầm phải gió ẩm, các khớp xương đau. Hoặc trúng thử, nôn mửa, choáng váng. Cùng sau bệnh nặng điều dưỡng không đúng mà bị thực phục (bệnh tái phát do ăn uống), lao phục, bệnh trở lại như lúc đầu.

 Lại chữa khí hư chóng mặt, tinh thần hoảng hốt, ngủ nằm không yên, tay chân mỏi mệt, sốt từng cơn, ra mồ hôi trộm, tỳ vị hư tổn, sắc mặt vàng úa, miệng nôn ra nước chua, tạng phủ trơn tuột (tiêu chảy), trong bụng sôi vì hư, phản vị nôn ngược, tim bụng đau quặn, sốt rét lâu ngày, lỵ lâu ngày; cùng khí nghẹn ở ngực, họng tắc, ngồi nằm không yên; hoặc bị ăn uống làm hại, ngực và hoành cách bĩ tức, bụng sườn căng trướng; phụ nữ trước sinh, sau sinh khí huyết không hòa; hoắc (loạn…) không biết gì (?).

 Uống thường xuyên tránh được các khí không chính của bốn mùa (thời tiết trái thường) và dịch lam chướng núi rừng, hiệu nghiệm như thần, không kể xiết.

 Thành phần: Sơn dược (củ mài, bổ tỳ); Cát cánh; Phục linh (bỏ vỏ); Cam thảo; Bạch chỉ; Trần bì (bỏ cùi trắng); Thanh bì (bỏ cùi trắng); Hương phụ tử (mỗi vị ba lạng).

 Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng, một quả táo, một miếng mộc qua khô, ba lá tía tô, sắc đến khi còn bảy phần, uống trước bữa ăn. Nếu nôn tả, thêm bạch mai (quả mơ muối) mà sắc. Nếu suyễn, thêm tang bạch bì, hạnh nhân mà sắc. Thương hàn lao phục, thêm bạc hà. Khí nghẹn ở ngực, thêm ba tấc mộc thông (dây cây mộc thông, lợi tiểu, thông khí) và một chút xạ hương. Trúng thử nôn ngược, thêm hương nhu. Trước sinh, sau sinh khí huyết không hòa, thêm kinh giới mà sắc. Hoắc loạn, thêm hoắc hương mà sắc. Khí quyết (ngất do khí nghịch lên), hòa với nước muối mà uống.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Nhân sâm thuận khí tán

 Chứng bệnh chữa được và cách uống đều giống bài Nhân sâm thuận khí tán ở trước.

 Thành phần: Nhân sâm; Cát cánh; Cam thảo (chích); Can cát; Bạch truật; Bạch chỉ (mỗi vị một lạng); Ma hoàng (bỏ rễ và đốt, một lạng rưỡi); Can khương (liều lượng bị mất (?)). Cách uống xem ở trước.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Hoắc hương chính khí tán

 Chữa thương hàn đau đầu, ghê lạnh, sốt cao, suyễn ở trên, ho; ngũ lao thất thương; tám loại phong đờm; năm loại cách khí (khí nghẹn ở ngực); (đau) tim, nôn mửa, buồn nôn (?); khí tả (tiêu chảy do khí rối loạn); hoắc loạn; tạng phủ sôi vì hư; sốt rét lam chướng núi rừng; khắp mình phù vì hư; phụ nữ trước sinh, sau sinh khí huyết đau như châm. Tất cả đều nên chữa bằng bài này.

 Thành phần: Đại phúc bì (vỏ quả cau, làm khí lưu thông, lợi nước); Bạch chỉ; Tử tô; Phục linh (bỏ vỏ; mỗi vị một lạng); Bán hạ khúc (bán hạ chế lên men); Bạch truật; Trần bì (bỏ cùi trắng); Hậu phác (bỏ vỏ thô…) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng thái tròn như đồng tiền, một quả táo, sắc chung đến khi còn bảy phần, uống nóng. Nếu muốn ra mồ hôi, đắp áo chăn, sắc thêm thang nữa uống tiếp.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Tam ảo thang (thuốc sắc ba vị dùng "trái" cách chế thông thường)

 Chữa cảm phải gió độc: nghẹt mũi, tiếng nói nặng, nói không ra tiếng; hoặc cảm gió, cảm lạnh, đau đầu, hoa mắt, tay chân co rút mỏi mệt, ho nhiều đờm, ngực đầy, hơi thở ngắn.

 Thành phần: Cam thảo (không chích); Ma hoàng (không bỏ rễ, đốt); Hạnh nhân (không bỏ vỏ và đầu nhọn).

 Các vị trên lượng bằng nhau, phủ trở thành bột thô. Mỗi lần năm đồng cân, một chén rưỡi nước, năm lát gừng thái tròn, sắc chung đến khi còn một chén, bỏ bã, uống một hơi, đắp áo chăn mà ngủ, ra mồ hôi nhẹ là được.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Lai tô tán (thuốc bột làm người bệnh hồi sức)

 Giải tán, thông lợi ôn dịch bốn mùa, thương hàn: mình sốt cao, đau đầu, ghê lạnh, gáy và sống lưng co cứng, cả mình đau nhức, bứt rứt, khát, bí bách rối loạn, (tiểu tiện) rít (?), thích nằm, ít sức, hoàn toàn không muốn ăn uống. Cùng các bệnh về khí, ngũ lao thất thương, sốt rét lam chướng núi rừng, nóng rét qua lại. Tất cả (đều chữa được) (?).

 Thành phần: Sài hồ (bỏ cuống); Cam thảo (chích); Can khương (mỗi vị hai lạng); Nhục quế (bỏ vỏ thô, không để gặp lửa); Cát cánh; Phòng phong; Kinh giới tuệ (ngâm nước mật ong một đêm…) (?).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, một chén nước, ba lát gừng tươi, sắc chung đến khi còn tám phần, uống nóng, không kể giờ. Uống thường xuyên thì làm hòa thuận tam tiêu, tránh chướng khí, ăn được.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Hương nhu thang

 Khoan khoái phần giữa, hòa khí, điều hòa vinh vệ. Chữa ăn uống không điều độ, đói no thất thường, hoặc ăn đồ lạnh quá nhiều, hoặc đồ cứng ứ đọng, hoặc (ăn xong) (?) mà kinh sợ, lo buồn, giận dữ, hoặc làm lụng nặng nhọc động khí rồi liền ăn uống, khiến tỳ vị không hòa, tam quản (ba phần trên, giữa, dưới của dạ dày) bĩ trệ.

 Cũng chữa trong cảm gió lạnh, ngoài nhiễm (khí) hàn, sốt cao (?), khắp mình đau, ngực và hoành cách đầy tức, hoắc loạn nôn mửa, đau tỳ, phiên vị (ăn vào nôn ra); say rượu không tỉnh; thương hàn bốn mùa đau đầu, ra được mồ hôi thì khỏi. Uống thường xuyên thì bổ tỳ, ấm vị, làm tan đờm cũ, nước đọng, ăn được, tránh được các khí gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp, sương mù.

 Thành phần: Bạch biển đậu (sao); Phục thần; Hậu phác (bỏ vỏ thô, thái, sao với nước gừng; mỗi vị một lạng); Hương nhu (bỏ đất, hai lạng); Cam thảo (… (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, pha nước sôi mà uống; thêm muối mà pha cũng được, không kể giờ.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Thập thần thang

 Chữa khi thời tiết không đúng mùa, ôn dịch lan tràn, người mắc bệnh nhiều. Thuốc này bất kể âm dương lưỡng cảm, hoặc phong hàn thấp tý (đau, tê do gió, lạnh, ẩm), đều uống được.

 Thành phần: Xuyên khung; Cam thảo (chích); Ma hoàng (bỏ rễ và đốt); Thăng ma (mỗi vị bốn lạng); Can cát (mười bốn lạng); Xích thược dược; Bạch chỉ; Trần (bì)… (bản chép mất chữ (?)).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần ba đồng cân đầy, một chén rưỡi nước, năm lát gừng tươi, sắc đến khi còn bảy phần, bỏ bã, uống nóng, không kể giờ. Nếu phát sốt, đau đầu, thêm ba củ hành trắng còn rễ. Nếu trong bụng đầy, khí thực (khí ứ đầy chặt), thêm vài miếng chỉ xác sắc chung mà uống. Dù là sản phụ, trẻ sơ sinh hay người già đều uống được. Nếu bị thương hàn mà chưa phân biệt được biểu chứng hay lý chứng, dùng thuốc này để dẫn dắt kinh lạc (các đường vận hành khí huyết), bệnh không đến nỗi biến chuyển xấu, công hiệu không nhỏ.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Thủy tẩm đan (thuốc viên ngâm nước)

 Chữa phục thử lại bị lạnh làm hại, lạnh nóng không điều hòa, hoắc loạn nôn tả, miệng khô, bứt rứt, khát. Tất cả đều nên uống.

 Thành phần: Ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy xổ rất mạnh, có độc) (loại to, hai mươi lăm hạt, bỏ vỏ và màng, nghiền, ép hết dầu cho thành bột như phấn); Hoàng đan (bột chì đỏ, một khoáng chất) (sao, nghiền, rây qua, lấy một lạng một phân).

 Hai vị trên nghiền chung cho đều, dùng sáp ong vàng nấu chảy thành nước, rồi riêng làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần năm viên, ngâm vào nước một lát, rồi lấy riêng nước mới múc mà nuốt, không kể giờ.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Kinh giới tán

 Chữa thương hàn đau đầu, nghẹt mũi, chảy nước mũi, tiếng nói nặng, khô họng, ngực và hoành cách đầy tức, đầu đau như vỡ.

 Thành phần: Thiên nam tinh (củ cây thiên nam tinh, có độc, trừ đờm và gió độc) (ngâm rửa, nấu với nước cốt gừng tươi cho mềm, thái, sấy khô); Thảo ô đầu (củ ô đầu mọc hoang, rất độc, trừ gió lạnh) (bào, bỏ vỏ và rốn); Kinh giới tuệ (mỗi vị nửa lạng).

 Các vị trên tán thành bột mịn. Mỗi lần hai đồng cân, thêm một đồng cân bột trà cũ, nửa hớp nước cốt gừng tươi, ba lá bạc hà, hai chén nước, sắc chung đến khi còn tám phần, uống một hơi.

 Quyển hai — [Các bí phương kinh nghiệm của các cục thuốc thêm vào tiếp]

 Lục hòa thang

 Chữa tâm tỳ không điều hòa, khí không thăng giáng (khí không lên xuống đúng đường), hoắc loạn chuột rút, nôn mửa, tiêu chảy, nóng rét xen nhau, đờm, suyễn, ho, ngực và hoành cách bĩ tức, (đầu) choáng đau (?), tay chân phù thũng, thích nằm, mỏi mệt, tiểu tiện đỏ rít. Cũng chữa thương hàn chưa phân rõ âm dương, cảm nắng nhiệt nấp gây bứt rứt bí bách, hoặc thành lỵ, bứt rứt, khát, sợ ăn. Phụ nữ trước sinh, sau sinh đều nên uống.

 Thành phần: Súc sa nhân; Bán hạ (bào với nước nóng bảy lần); Hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn); Nhân sâm; Cam thảo (chích; mỗi vị một lạng); Xích phục linh (bỏ vỏ…); (… chế…; mỗi vị bốn lạng) (bản chép mất chữ (?)).

 Các vị trên thái vụn. Mỗi lần bốn đồng cân, một chén rưỡi nước, ba lát gừng tươi, một quả táo, sắc đến khi còn tám phần, bỏ bã, uống không kể giờ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video